Bul – jaı quqyq buzýshylyq emes

Memleket bedeline nuqsan keltiretin sybaılas jemqorlyq – búginde álemdik deńgeıdegi problemalardyń biri. Bul keseldiń aldyn alý jáne pármendi kúres júrgizýde ózindik is-sharalar men ádis-amaldar iske asyrylýda. Osy rette ulttyq zańnamalardy jetildirýge laıyqty úles qosyp júrgen, uzaq jyldar boıy quqyq qorǵaý jáne sot salasynda jaýapty qyzmetter atqarǵan bilikti zańger, Májilis depýtaty ári osy palatadaǵy «Nur Otan» partııasy fraksııasy tóralqasynyń múshesi Ramazan  SÁRPEKOVTI áńgimege tarttyq. – Ramazan Qumarbekuly, áńgime taqyryby ózekti ekeni aıtpasa da túsinikti. El ishindegi sybaılas jemqorlyq deńgeıi tóńireginde ne aıtar edińiz?  – Sybaılas jemqorlyqpen kú­­res turaqty negizde júrgizilip kele jatqanyna talas joq, biraq osy dertten boıyn aýlaq ustaǵysy kel­meıtin sheneýnikterdiń de qatary azaı­maı otyrǵany jasyryn emes. Son­dyqtan jemqorlyq jaıynda ártúr­li dárejede ótetin resmı jıyn­dar men basqosýlardy bylaı qoı­ǵanda, tipti, kúndelikti dastarqan basynda, jıyn-toılarda da aıtatyn boldyq. Iаǵnı, bul taqyryp óziniń ózektiligin joıǵan joq deýge negiz bar. Meniń jeke pikirimshe, jaǵdaıdyń bulaı kórinis tabýy jemqorlyqtyń kólemi el ishinde qorqynysh-úreı týǵyzatyndaı keńip, sheńberinen óreskel túrde shyǵyp ketkendiginen nemese memleket tarapynan qabyl­danyp jatqan is-sharalardyń pármen­sizdiginen emes. Bul jaǵdaıdy el ishin­degi atalǵan keselge qarsy tózimsizdik kózqarastyń qalyptasý nátıjesi dep qabyldaǵanymyz jón. Sondyqtan, tipti, sybaılas jemqorlyq oryn alǵan bir dálel bolsa da, der kezin­de kóterilip, jarııaly túrde jurt­shylyq nazaryna jetkizilýi jáne oǵan qoǵamnyń árbir múshesiniń baǵa berý múmkindigine qol jetkizýi óte oryndy, kótermeleıtin, qoldaıtyn jaıt. Al bul dertke qarsy el arasyndaǵy tózimsizdik ahýal qarqy­nynyń artyp kele jatqanyna áser etetin birneshe shynaıy sebepter bar dep esepteımin. Birinshiden, quqyqtyq, áleýmettik, beıbitshil, azamattyq memlekettiń irgetasyn myqtap qalyp­tastyryp, órkenıetti elder qatary­nan laıyqty oryn alýymyzǵa múmkin­digimizdiń mol ekenine halyqtyń kózi jetip otyr. О́rkenıetke nıettengen otandastarymyz el ómiriniń áleý­mettik-ekonomıkalyq, saıası jáne ıdeologııalyq damýy men ulttyq qaýipsizdigine sózsiz zalalyn tıgizetin bul asa qaýipti teris qubylysty qabyldaı almaıdy jáne tózbeıdi. Ekinshiden, Qazaqstan Táýelsizdik alǵan tustan-aq bul qubylysqa qarsy baǵyttalǵan zańdylyq jáne uıymdastyrý sharalaryn qolǵa aldy. Ári bul baǵyt tikeleı Memleket basshysynyń baqylaýynda turýynan júıeli túrde jetildirilip, memleket deńgeıindegi uzaq merzimge arnalǵan strategııalyq baǵdarlamalar qabyldandy. Al olardy iske asyrý memlekettik jáne azamattyq qoǵamdyq uıymdar tarapynan qoldaý tapty. Úshinshiden, Elbasy sybaılas jemqorlyqtyń memleketti ishten iritip, álsiretetin, bastamalar men jetistikterdi joqqa shyǵa­ryp, memlekettiń bedelin túsirip, al onyń basqarý organdary men qyzmet­kerlerine senimsizdik qalyptas­tyra­tyndyǵyn eskertýdi kún tártibinen túsirgen emes. Jyl saıynǵy dástúrli halyqqa Joldaýynda da, elimizde ótkizilip júrgen úlken forýmdarda da erekshe atap, kemshilikterdi jiktep, qatal jáne tabandy túrde kúres júrgizý turǵysynda tapsyrmalar berip keledi. Tórtinshiden, Elbasy sybaılas jemqorlyqtyń tamyryna túbegeıli balta shappaıynsha, memlekette turaqty ósý-órkendeý bolmaıtynyn jáne jemqorlyqpen kúres naýqandyq shara emestigin qatań eskertip keledi. Sonymen qatar, órkenıet qamyn oılap, sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreste búkilhalyqtyq qoldaý qalyptastyryp, el-jurt arasynda «jemqorlyq» degen sózdiń ózi jıirkenish týǵyzatyndaı dárejege jetkizý qajettigin de talap etýde. Besinshiden, el ishinde jemqorlyq qylmystar úshin jazaǵa tartylyp jatqandardyń basym kópshiligi tómengi sanattaǵy qyzmetkerler, al olardy qylmysqa ıtermelep nemese májbúrlegen joǵary laýazymdy basshylar jaýaptan tys qalýda. Tipti, jaýapqa tartylýy bylaı tursyn, aty-jónderi de atalmaıdy degen renishti pikirdiń ornyǵyp turýy da negizsiz emes. Osy turǵyda Memleket basshysynyń «bizdiń memlekette zań men sot aldynda jurttyń bári teń, jemqor adamdy laýazymyna nemese basqa da jetistikterine qaramaı, mindetti túrde áshkerelep, jaýapqa tartý qajet» degen tapsyrmasyn ýákiletti organdar múltiksiz iske asyryp, bárimiz jabylyp qoǵamda qalypty senimdilik jaǵdaıyn qalyptastyrýymyz qajet. Memlekettiń ósý jolyndaǵy nebir synalar sátterinde abyroıly jolyn taýyp, halqynyń qoldaýyna ıe bolyp júrgen Elbasynyń osy baǵyttaǵy tapsyrmalaryn der kezinde jáne óz deńgeıinde iske asyrsaq, budan da jaq­sy nátıjege qol jetkizýge bolar edi. – Sybaılas jemqorlyq saldaryn sanamalap óttińiz. Endi oqyr­man bilip júrýi úshin osylardyń negizgilerine toqtala ketseńiz.  Qazir osy salada memlekettik retteýdiń quqyqtyq negizi qalandy dep tolyq aıta alasyz ba? – Eldegi sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyldyń memlekettik rettelýiniń qoldanystaǵy saıasatyn taldaý nátıjesi qazirgi ýaqytta memleket deńgeıinde bul dertke qarsy tıisti quqyqtyq jáne uıymdastyrý negizderiniń qalyptasyp, iske asyp jatqanyn dáleldeıdi. Atap aıtqanda, Respýblıkada alǵash ret «Sybaılas jemqorlyqpen kúres týraly» zań­nyń 1998 jyldyń 2 shildesinde qabyl­danǵanyn kópshilik biler dep oılaı­myn. Osynyń artynan kóp uzamaı mem­lekettik qyzmetshilerdiń mártebesin, quqyqtary men mindetterin, olardyń moraldyq-adamgershilik beınesin jáne iskerlik sapasyn belgileıtin «Memlekettik qyzmet týraly» zań da qabyldandy. Memlekettik organdar men laýazymdy adamdar qyzmetindegi tártip pen jaýapkershilikti nyǵaıtý baǵytynda bul zańǵa kezeń-kezeńi­men birneshe ret ózgerister men tolyq­tyrýlar engizilip, jetildirip keledi. Osy zańdarda qaralǵan quqyqtyq normalardy iske asyrý maqsatynda qoldanysta júrgen Qazaqstan Respýblıkasynyń Qylmystyq, Qylmystyq-is júrgizý, Qylmystyq atqarý, Ákimshilik quqyq buzýshylyq jáne Eńbek kodeksteri men on tórt zańǵa memlekettik ókilettik, baqylaý jáne qadaǵalaý tártipteri boıynsha tolyqtyrýlar engizildi. Sybaılas jemqorlyqpen júıeli jáne ártarapty kúres júrgizý maqsatynda Prezıdent Jarlyqtarynyń negizinde uzaq kezeńge eseptelgen úsh memlekettik baǵdarlama qabyldandy. Erekshe atap ótýge laıyqty Prezıdenttiń 2009 jylǵy 24 tamyzdaǵy Jarly­ǵymen bekitilgen «Qazaqstan Respýb­lıkasynyń 2010 jyldan 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan Quqyqtyq saıasat tujyrymdamasy» jáne Elba­synyń 2010 jylǵy 17 tamyzdaǵy Jarlyǵymen qabyldanǵan «Qazaqstan Respýblıkasynda quqyq qorǵaý qyz­meti men sot júıesiniń tıimdiligin art­tyrý jónindegi sharalar týraly» qujat­tarynyń mindetteri erekshe. Bulardyń syrtynda Úkimettiń 2011 jylǵy 31 naýryzdaǵy qaýly­sy­men bekitilgen «Qazaqstan Respýb­lıkasyndaǵy sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl jónindegi 2011-2015 jyldarǵa arnalǵan salalyq baǵdarlamasy» da bar. Atalǵandardan basqa, jemqorlyqqa yqpal etetin ákimshilik kedergiler tómendetilip, lısenzııalaý qyzmet túrleri men ruqsat berý tártibi úsh ese azaıtyldy jáne osy saladaǵy halyqaralyq deńgeıdegi máselelerdi retteıtin qujattar da qabyldanýda. – Jalpy, bul dertten bir demde aıyǵý múmkin emestigin dúnıejúzilik tájirıbe kórsetip otyr. Jaqsy nátıjege jetý úshin taǵy qandaı kezek kúttirmes sharalar qarastyrý oryndy? – Sybaılas jemqorlyq tamy­ry tereńdep ketken kesel bolǵandyq­tan, onymen júıeli de turaqty kúresý jumystaryn kúndelikti júrgize bergen abzal. Arıstotel óz zamanynda-aq bıliktegi adamnyń memlekette birneshe qyzmette bolýyna tyıym­ salý jemqorlyqtyń aldyn alatyn­ tıimdi jol dep tanysa, ejelgi Afınada árbir azamattyń, ásirese, bılik tóńire­gindegilerdiń qandaı tabyspen ómir súrip júrgenine esep berýin mindetteıtin zań bolǵan. Kórsetkishteri ájeptáýir memleketterdiń ózi jaq­sy nátıjelerge uzaq jyldar boıy tabandylyq tanytýdyń nátıjesinde ǵana qol jetkizgen. Sondyqtan elimiz­diń uzaq merzimdi básekege qabilet­tiligin qamtamasyz etý maqsatynda sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyldyń belsendi saıasatyn tek memlekettik organdar emes, el-jurt bolyp jalǵastyrý mindeti tur. Memlekettik satyp alý, jer qoınaýyn paıdalaný, jer qatynastary men qurylys, quqyq qorǵaý organdary, keden, densaýlyq, bilim salalaryndaǵy jáne halyqqa qyzmet kórsetý júıe­sindegi jemqorlyq ahýalyn halyq jıi aıtady. Osy baǵyttaǵy quqyq buzýshylyqtardyń sebep-saldaryn jáne jemqorlyqqa yqpal etken mán-jaılaryn túbegeıli aıqyndaý qajet. Bularǵa qatysty ulttyq zańna­maǵa turaqty túrde taldaý jasap, olqylyqtardy zerttep, tıimdi halyqaralyq ozyq tájirıbelerdi engizý jumystaryn jandandyrý suranyp turǵan másele. Atalǵandarmen qatar, memlekettik organdar qyzmetiniń jurttyń nazarynda ashyq bolýy, azamattyq qoǵam tarapynan uıymdastyrylǵan baqylaýlarǵa qoldaý kórsetilip, jarııaly ótýi jáne sheneýnikterdiń ústinen túsken aryz-shaǵymnyń tekserilýi ádiletti bolýy da birshama áser etetin jaıttar. Sybaılas jemqorlyq faktiler boıynsha shynaıy málimetter jarııalaý úshin buqaralyq aqparat quraldarynyń táýelsizdigin qamtamasyz etip, kómek kórsetýmen qatar, kedergi jasaý maqsatynda oıdan shyǵarylǵan syltaýlar úshin qatań talap qalyptastyrý shart. Halyqtyń sybaılas jemqorlyqqa qarsy áreketin jandandyrý turǵysynda memlekettik organdardyń, buqaralyq aqparat quraldarynyń, qoǵamdyq birlestikter men úkimettik emes uıymdardyń barlyq qoljetimdi quraldaryn paıdalana otyryp, sybaılas jemqorlyqqa qarsy zańnamalar boıynsha túsindirý jumystaryn qamtamasyz etýdiń de mańyzy zor. Quqyqtyq mádenıetimizdi kótere­tin, bireýge aqsha berip táýeldi bolý arqyly emes, zań kómegine júginetin ýaqyt jetti. Sybaılas jemqorlyq faktisi belgili bolsa nemese osyǵan aralasýǵa májbúr bolǵan jaǵdaıda, mindetti túrde ýákiletti organǵa, bolmasa quqyq qorǵaý organdaryna habarlap, jemqorlardy áshkereleýdi azamattyq paryzymyz dep qabyldaǵanymyz paıdaly bolar edi. Belgili bolǵan jaǵdaıdy jasyryp, ósek-aıańmen shektelgen jaǵdaı jaqsylyqqa aparmaıdy, qaıta jemqorlardyń ózderin odan ári erkin sezinýlerine yqpal etedi. Osyny umytpaǵanymyz jón. – Aıtqanyńyz kóńilge qonymdy, áıtse de, sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreske járdemdesken adam­darǵa memleket tarapynan belgili bir kepildik bolmasa, senim de bolmaıdy  ǵoı? Buǵan ne aıtasyz? – О́te oryndy aıtyp otyrsyz. Qoldanystaǵy «Sybaılas jem­qor­lyqqa qarsy kúres týraly» zańda kórsetilgendeı, barlyq memlekettik organdar men laýazymdy adamdar óz quzyreti sheginde sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres júrgizýge mindetti, ıaǵnı kúrestiń nátıjeli bolýyna memleket múddeli. Sondyqtan sybaılas jemqorlyq pen quqyq buzýshylyq faktisi týraly habarlaǵan nemese oǵan qarsy kúreske ózge de túrde járdemdesetin adam mindetti túrde memlekettiń jáne onyń ókiletti organdarynyń qorǵaýynda bolady. Járdemdesetin adam týraly aqparat memlekettik qupııa bolyp tabylady jáne bul aqparatty jarııa etý zańda belgilengen jaýaptylyqqa ákelip soǵady. Yntalandyrý maqsatynda 2012 jyly Qarjy polısııasy agenttigi qabyldaǵan erejege sáıkes, sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreste járdemdesken adamdar elimiz Úkimeti bekitken tártippen kótermelenedi. Eń negizgisi – sybaılas jemqorlyqpen kúres jolynda ony jeńýge degen myqty senim, tózimdilik kerek. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Asqar TURAPBAIULY, «Egemen Qazaqstan».