Kollajdy jasaǵan Zaýresh SMAǴUL, «EQ»
Al biz búgin Baıbarys babamyzdyń taqqa otyrǵan jyldaryndaǵy qypshaq dalasy, Altyn Orda handyǵymen baılanysyn ǵana sóz etpekpiz.
Mysyr qashannan baı elder qataryna jatady. Baılyq bastaýy – əý bastan tıynnan tıyn saýyp, aqsha jasaý, saýda-sattyq. Soǵan saı bes myń jyldyq tarıhy bar Kaır kóshelerindegi felmaktar nemese arab saýdagerlerin əskerı qyzmetke jumyldyrý sol bir HIII ǵasyrdyń alǵashqy jartysynda óte qıyn edi. О́ıtkeni olardyń kúlli bolmys-bitimi, tabıǵaty saýda degen syńar sózge baılaýly. Biletini – sultan qazynasyna salyq túsirý men óz qulqyndaryn toıdyrý ǵana. Qalǵan saıasat, soǵys, el taǵdyry degenge eleń qylmaı jorta beredi, tipti qajet dep tappaıdy da. Al əskeri joq el əýelden talaǵannyń tyrnaǵynda, ańdyǵannyń aýzynda júretini beseneden belgili. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin eıýbıdter Qyrymnan, tipti odan da asyp, Edil boıynan tutqyndardy kóptep satyp alatyn da, olardy qatal tərtippen soǵys ónerine baýlıtyn. Ədette əskerı qyzmetshi memleket qaramaǵyna jatatyndyqtan bul syndy taýar esebinde satylyp alynǵan əskerlerdi elde bahrıt mámlúkteri nemese memleket quldary dep ataıtyn. Mundaǵy «bahrıt» sózi Nil jaǵasyndaǵy mámlúkter ómir súrgen bahrıt qamalyna baılanysty emes, tipten basqa, teńizdiń arǵy beti degen maǵynany beredi. Al bahrıt mámlúkteri bolsa, arǵy betten əkelingen quldar degen uǵym. Oǵan sebep – alǵashqyda mundaı taýar esebindegi adamdardy, ıaǵnı qypshaqtardy teńizdiń teristik betinen Mysyrǵa, Irandaǵy ılhandyqtarǵa əkep satqan Venesııa kópesteri bolatyn. Olardy Irandaǵy mońǵoldar da satyp aldy. Qashanda qaharman, óz isine adal, alǵan betinen qaıtpaıtyn jaýynger jandardy taýyp bergeni úshin Shyńǵys han noıandary venesııalyqtardy óte joǵary baǵalaıtyn, syılaıtyn.
Al venesııalyqtar qolyna mámlúkter qalaı tústi deıtin bolsaq, sol kezdiń ózinde Florensııa men Venesııanyń dəýletti qojaıyndary óz úılerine qypshaq qyzmetshilerin ustaýdy úlken úrdiske aınaldyrdy. Kerek deseńiz, Altyn Orda tarıhynda esimi elden buryn atalatyn ataqty saıahatshy Marko Polonyń úıinde de Petr dep atalǵan qypshaq qyzmetshi bolypty. Ýaqyt óte Mysyrdaǵy múıizi qaraǵaıdaı musylman bıleýshileri de óz saraılarynda ondap, júzdep qyzmetshi jumsaýmen birge myńdaǵan qypshaq gvardııalaryn ustaýdy ədetke aınaldyrǵan. Mysaly, Baıbarystan keıingi Mysyr sultany Qalaýyn óz úıinde 1200, al saraıynda 12000 əskerı qypshaq ustap, kúshin paıdalanǵan.
Saıyp kelgende mundaı qalyń əsker Baıbarys tusynda Shyǵystan mońǵol, Batystan krest joryǵyna shyqqandar qaıta-qaıta túrtkilep ses kórsetken Mysyr men Sırııaǵa aýadaı qajet-ti. Əýel basta əlgindeı taǵdyr təlkegimen týǵan taıpasy Borshaly, Borshy, búgingishe aıtsaq Berish rýynan jyraqtap, Sıvas pen Aleppony asyp, Shamǵa jetken Hamada zergeriniń kómekshisi, odan Kaırdyń teńiz mámlúkteri arasyna túsken Baıbarys ómir men ólim arpalysy ústinde quldyqtan sultandyqqa ótip, óz janyna tek qypshaqtar emes, kúlli túrki taıpalarynan jınalǵan mámlúkter gvardııasymen 1258 jyly Baǵdatty, Irandy alyp, Taıaý Shyǵysqa tap-tap bergen mońǵol hany Hýlaǵýdyń on myńdyq qalyń qolynan Sırııany qorǵap qaldy. Krest joryǵynan shyqqandardyń sońǵy qamaly Akrany alyp, olardy Sırııa jerinen de qýyp shyqty.
Mine, osy tusta, ıaǵnı Baıbarystyń krestshilerge qarsy kúresi, Kishi Armenııa patshalyǵy men Kishi Azııa seljúkterine baǵyttalǵan joryqtary, Hýlaǵý əýleti ústemdigine toıtarys berý tusynda Mysyr sultany tek óz basy emes, ózim degen ózge de odaqtastaryna arqa súıeýine týra keldi. Ol úshin irgedegi əlsiz shaǵyn elder emes, anaý arqadaǵy qandastary, Berke han bılik qurǵan Altyn Ordaǵa ıek artqan edi. Ol osy oımen atalǵan Ordaǵa azdaǵan syı-syıapaty bar elshi attandyrdy. Syıdyń eń úlkeni – altyn jazýmen áspettelgen Quran, odan ári ózi basqaryp otyrǵan eldiń ereksheligin beıneleıtin pil men kerik, maımyl men zebr, totyqus beıneleri edi. Sosyn Sultan joldaǵan hatty usyndy. Ondaǵy basty másele eki el arasynda áskerı-saıası odaq qurý eken. Mán-jaıǵa qanyqqan Altyn Orda hany sóz bastap, «Qurandy kórgende esime dinı ustanym baǵyty tústi. О́z basym Islam dinin qabyldadym jáne Altyn Orda memleketiniń resmı dini etip jarııaladym. Al áskerı odaqtastyq máselesine kelsek, onyń ár jaǵynda Hýlaǵý jatqanyn da bilemin. Biraq onymen etim men qanym bir bolsa da, ol Allaǵa jáne onyń Paıǵambaryna ıman keltirmeıdi, sondyqtan qarsy soǵysamyn», dep ýáde berdi.
Budan ári əne-mine Sırııaǵa attanam da, odan arǵy Mysyrdy mise tutpaı mytyp-aq tastaımyn dep eki alaqanyna túkirip otyrǵan Hýlaǵý men oǵan dep kómekke jibergen qalyń əskeri bar atalas nemere inisi Berke han arasynan ańdaýsyzda ala mysyq júgirip ótti. Bərine kinəli Berkege Baıbarys jibergen elshi habary men hrıstıan əıeli, Hýlaǵýdyń osy dindi jan-tənimen qoldaýy edi. Pərmeni myqty Altyn Orda hany óz əsker basyna qaıtyp Ordaǵa oral, bolmasa Mysyrdaǵy Baıbarysqa tart dep jarlyq qyldy da, sol Baıbarystyń ózine «Biz batystan, sen shyǵystan tıisip, Hýlaǵý əskerin qyspaqqa alyp, bir adamyn qaldyrmaı qyryp jibereıik», dep elshi shaptyrdy. Qashan da ýysynda qan, qylyshynda jan júretin əskerge ejireńdep elge qaıtqannan, eńkýlep jaýǵa shapqan artyq emes pe, osyǵan oraı qalyń qoldyń bet túzegen baǵyty – Baıbarys bılik qurǵan Mysyr shahary boldy. Al mámlúkbasy óz kezeginde ər sarbazdyń aldyna arǵymaq tosyp, qaltasyna pul toltyryp qarsy aldy. Odan arǵysy əlgindeı, jeńis jalaýy jelbirep, naıza ushy dymdandy.
Al endi Baıbarys pen Berkeni baýyrlastyryp, elderin odaqtastyratyn qandaı kúsh? Onyń da oıdym-oıdym syry bar. Birinshisi jəne eń bastysy – Altyn Orda Baıbarystyń jylap týyp, ýildep ósken, ıaǵnı kindik kesip, kir jýǵan otany. Endeshe qansha jerde han, neshe elde sultan bolsa da týǵan topyraqty umytý, elemeı esten shyǵarý esh adamnyń mıyna kirip, oıyna kelmegen úrdis.
Ekinshisi – araǵa jyldar salyp Orda hany Baıbarystyń týǵan qaıyn atasy atandy jáne ol áıelden týǵan ulynyń atyn Berke dep atady. Syılastyqtyń artqany sonsha, Qudysta, Mekke men Mádınada, Mysyrdyń barsha memleketterinde oqylatyn Qutpa namazynda Berkeniń aty atalyp, oǵan zor qurmet kórsetildi. Úshinshiden, Hodjenttegi ǵulamalardan bilim alyp, baqaıynan basyna deıin dinı jolǵa qulaǵan Berke ustanǵan saıasatty Mysyr sultany da joqqa shyǵarmaıdy. Qaıta oǵan tileýles, nıettes jan edi.
Tórtinshiden, Hýlaǵýdaı aldy shań, arty qan Shyńǵys tuqymyna myqty odaq, kúshi men mysy mol Altan Ordanyń Berkesindeı qalyń qolmen birlese qımyldamasa, ılhandyqtardyń jalǵyz eldiń sesinen taıy men taılaǵy da úrikpes edi. Osy oraıda Baıbarystyń ylǵı da úlken joryqtarǵa attanarda aldymen joǵaryda aıtqan soǵys ónerinde təjirıbeli, əskerı qoly nyǵaıǵan eldermen odaq jasap alatyny qashannan bergi ədeti edi. Məselen, osy Altyn Ordamen odaqtastyǵynan buryn Sırııadaǵy hrıstıandarǵa qarsy vızantııalyqtarmen odaq quryp, Sısılııa, Aragon koroldikterimen baılanysy da myqty bolatyn. Dıplomatııalyq odaqtastyq barysynda saıası-mədenı, saýda baılanystary qatar damydy.
Baıbarys mámlúk atanyp, taqqa otyrǵan on jeti jyl ishinde soǵys ónerine mən berip, basqa salalardy da umyt qaldyrǵan joq. О́zi jaýlap alǵan jerlerge, atap aıtqanda, Ǵazza, Antanııa, Sis shekaralaryna 40 myń túrki tuqymdas kóshpelilerdi ornalastyryp, qonystandyrdy. Mysyr sultanynyń memlekettiń ishki basqarý júıesine de əkelgen ózgeristeri mol. Jańa mekemeler qurdy. Olardyń bərinde de qatań tərtip ornatylyp, quqyq isiniń adal, ədil júrýine mən beretin. О́ziniń ylǵı da moıyndap, bas ıetin sýnnızm mektebinde tórt úlken bıiniń jeke-jeke baǵyttaryn aıqyndady. Ejelgi Kaır men oǵan irgeles ýálaıattar arasyna jol saldy. Jetilgen baılanys qyzmeti boldy. Ol úshin kədimgi úı kógershinderin jıi paıdalandy. Al alys jerler, məselen, Kaır men Sham arasyndaǵy uzaq joldarǵa ózi týǵan qypshaqtar arasynda kóp qoldanylatyn kólikterdi laýlaý, jaýshynyń beket saıyn at aýystyrýy arqyly habar jetkizý ədisi júzege asty. Memleketke ortalyqtandyrylǵan sıpat berilip, Aleksandrııa, Kaır, Dımıat porttarynyń keńeıýine múmkindik jasaldy. Al ózi bolsa, jazda qoly bos sətterde qala syrtyndaǵy jap-jasyl kógalda at ústinde dop qýyp oınap boı sergitse, qysta búrkit salyp ań aýlaǵandy unatty.
Baıbarys ylǵı da óz əskerlerimen tek qana qypshaq tilinde sóılesti. Soǵan saı atalǵan halyqtyń ǵasyrdan ǵasyr asqan salt-dəstúrin de qatty qadirledi. 1262 jyldyń shildesinde óz ulyn súndetke otyrǵyzyp, qol astyndaǵy əıeli bar 1645 sarbazdyń barlyq ulyn osy jolǵa úgittedi, musylmandyqqa júgindirdi.
Tómengi Nil boıynda, Sham men Kaır aralyǵyndaǵy keń alqapqa Edil boıy, Derbent pen Qap taýynan kelgen qalyń qandastaryn rý-rýymen toptastyryp, olardyń úlken bir shoǵyryna «Orda» degen ataý da berdi. Saıyp kelgende Ordaǵa, ondaǵy jańa turǵyndar men əskerı sarbazdarǵa qypshaq dalasynan aǵaıyn-týys, əkeleri men balalarynyń kidirissiz kelip-ketýine tolyq jaǵdaı týǵyzdy.
Orda atanǵan aýyldyń nemese makkalanyń, tipti ejelgi astana Kaırdyń qaq ortasynda bıe baılanyp, ər úıde saba-saba qymyz ashytyldy, kúmpildep kúbi pisildi. Ol az deseńiz ər sərsenbide qamal aldyndaǵy alańda barlyq 50-60 əmir jınalyp, əlgi bal tatyǵan sary qymyzdy súısine simiretin. Simiretin de siltideı tynyp, týǵan jerdiń nebir əýezdi əýenderi men sulý sazdaryn tyńdaıtyn. Bul kezde sol bir əmirler ústerinde quddy qudalyqqa kelgendeı saltanatty ədemi kıimder kóleńdep, qoldarynda qymyz toly farfor keseler jarqyldaıtyn. Baıbarys bolsa, qarapaıym qabyldaýlardyń ózinde asa marhabatty meımandaryna osy bir ýyz dəmdi marqaıa usynyp, masattana jymııatyn.
Arab tarıhshysy ál-Makrızı jazǵandaı, Kaırda mámlúkter kelgenge deıin kóshege səldesiz shyǵý baryp turǵan ədepsizdik bolsa, endi Baıbarys zamanynda erkek ataýly ústerine tatar shapanyn, bastaryna sherkeshter taqııasyn kıip, bazarǵa da baratyn, meshitterge de kiretin. Elde «tatarmat» dep atalatyn ədemi jyltyr atlas matalar, qypshaqtardyń teri kıimderi, bylǵarylar satyla bastady. Olardyń kóptigi sondaı, qarapaıym qara-qaltaılardyń ústerinde de bylǵary kıimder júrdi.
Mámlúkterdiń, sonyń ishinde Baıbarystyń əskerı sarbazdarynyń negizgi tamaǵy et, əsirese jylqy eti bolatyn. Olar da qazy aınaldyryp, qarta kertip, súıek mújidi.
Baıbarys óz tusynda kúndelikti əskerı is-qımyldarda da, qarapaıym ómir aǵymyna da shynaıy adamı tərtipti alǵa tartyp, berik ustandy. Bul jolda tek Mysyr topyraǵynda ǵana emes, ózimen odaqtas, baryp turǵan dindar Altyn Orda hany Berkeniń ózin burynǵydan beter din jolyna túsirip, sharıǵat súrelerin qaltqysyz oryndatýǵa negiz boldy. Qalaı degende de Baıbarystyń Berkege nemese Mysyrdyń Altyn Ordaǵa əseri mol edi. Eki el arasynda elshilik almasý 1262 jyldan bastalady.
Alǵash ret Baıbarys Berkege 1261 jyly Qyrymnan shyqqan Alan saýdagerleri arqyly hat joldasa, kelesi 1262 jyldyń 15 qarashasynda arnaıy elshi jiberilip, kıeli ıslam jerleri – Mekkede, Medınede, Qudysta (Ierýsalımde) ózi, sultan Baıbarystyń esiminen soń Berke han atyna baǵyshtalyp duǵa oqylatyndyǵyn qaperge salady. Osyǵan jaýap retinde Berke de Kaırǵa eki ret elshi jóneltip, Hýlaǵý hannyń musylmandarǵa qarsy soǵysy aıyptalyp, onyń Shyńǵys hannyń «Uly Iаsasyn» (Jasaq) buzǵany atalyp kórsetiledi.
Elshiler Kaırda bolǵan kezderinde Baıbarystyń balasy – Saıd Berkeniń (Berkeniń qurmetine qoıylǵan) súndet toıyna qatysady.
Baıbarys budan keıin de 1262, 1264 jyldary Berke hanǵa taǵy da elshiler jiberip, olar óz jazbalarynda tarıh úshin asa məndi derek – Altyn Orda hanyna minezdeme beredi. Onda bylaı dep jazylǵan: saqaly sırek, kóse, shashtaryn qulaǵynyń ústine túıgen, bir qulaǵynda qymbat tasty altyn syrǵasy bar. Basynda bıik bórik, belin altynmen aptap, qymbat tastarmen kómkergen bylǵary belbeýmen shart býynǵan. Aıaǵynda josa qyzyl shegiren saptama etik, jasy dəl 56-ǵa jetken sary óńdi, shegir kóz bılik ıesi. Aǵasy Saıyn (Batý) han syndy onyń da aıaǵy aýyrady eken.
Baıbarys elshileri ózderimen Qurannyń Osman nusqasyn, kilemder men jaınamaz, syılyqqa birshama mal (durysy – jan-janýar), negr quldary, umra (kishi qajylyq) jasaýda paıdalanylǵan səldelerdi, qasıetti Mekkedegi zəmzəm sýy, basqa da zattar ala kelipti. Sóıtip, Baıbarys bılik qurǵan 17 jylda uzyn sany 9 elshilik aýystyrylady. Baıbarys Saraı qalasyna Vızantııa arqyly alǵashqy adamyn jiberip, dostyq kópirin ornatsa, qalǵan on bes jylda taǵy da jeti elshi aýystyrdy. Mine, osylaısha, Kaır men Saraı arasyndaǵy eki ǵasyrlyq dostyq baılanysta elý, al bahrıt mámlúkteri bılegen júz otyz jeti jylda 40 elshi almasqan. Baıbarys zamanynda eki el arasyndaǵy saıası-ekonomıkalyq, əskerı, dinı baılanystar óte qatty damydy. Mysaly, dinı baılanysty alsaq, Kindik Azııada ıslamızmdi Buharadan keıingi qabyldaǵan Berke han bılegen Altyn Orda óńiri, Saraı, Saraıshyq qalalary edi. Munda sharıǵat zańy aldyńǵy kezekte turdy. Biraq ol Shyńǵys hannyń bolat qańyltyrǵa jazdyrǵan «Jasaq» zańynan kúshti emes-ti. Qarapaıym dindarlar men əskerı qyzmetshilerge ortaq bul ereje asa qatal jəne ədil bolatyn. Ol Mysyr mámlúkterine de zań boldy. Mysyrda qatty qolǵa alynǵan Mekke, Medıne, qajylyqqa barý Saraıda da kúsh aldy. Bul is han Berkeniń ózinen bastalady.
Keıin Noǵaı hany da Ertemir men Toqbuǵa arqyly Baıbarysqa hat joldap, óziniń Islam dinin qabyldaǵandyǵyn, Allanyń bireý jáne oǵan óziniń bas ıetindigin, Berke hannyń ustanymyn qoldaıtyndyǵyna senim bildiredi. Sondaı-aq ózi jáne qaramaǵyndaǵylardyń bir deneniń eki qolyndaı Baıbaryspen árdaıym birge ekendigin aıtqan. Keıin osy hatqa jaýap qaıtarǵan Mysyr sultany óziniń Noǵaı hanynyń bul baǵytyn árdaıym qoldaıtynyn jáne alysta jatqan baýyrlas tileýlesteriniń keleshekte júrek nury men ar tazalyǵyn musylmandyq jolǵa arnaý kerektigine shyn nıetin bildirgen.
Osy kezden bastap eldi əmirlerdiń Mysyr jerinde mysyrlyq mámlúkterdiń Qyrym men Edil boılaryna medrese-meshitter, əskerı qamaldar salý úrdisi jalǵasqan. Eger tarıhı ədebıetterge úńilsek, Sırııa men Lıvanda, Mysyr jerinde mámlúkter salǵan nebir ǵajaıyp ǵımarattar jeterlik. Mysaly, Sırııadaǵy tas tóbesine «Sultan Baıbarys» dep jazylǵan «Krak de Sheval» qamaly qaqpasyn bir sət eske túsirińizshi. Teginde mámlúk sultandary men əmirleri sol kezde meshit, medrese, kúmbez salý, tutastaı alǵanda qurylys isine erekshe kóńil bóldi. Sondyqtan da osynaý bir mámlúkter dəýirin erte mámlúk degen atpen qalyptasqan arhıtektýralyq səýlet óneriniń altyn ǵasyry dese de bolar. Oǵan dəlel – Kaırdaǵy ataqty Baıbarys meshiti, Qalaýyn men onyń uly Muhammadtyń jəne sultan Hasannyń ərbiriniń jeke-jeke meshit-medreseleri sol eldegi qypshaq səýlet óneriniń nebir tamasha úlgileri. Olar ózderiniń orasan zor kólemi, kóz tartar saltanat, əsemdigimen este qalady.
Tarıhı ədebıetterde sultan Baıbarystyń óz zamanynyń oıshyldary men aqylmandaryna asqan qamqorlyqpen qaraǵandyǵy jóninde jıi aıtylady. Məselen, Ibn Təńirberdi jazbalarynda «Ol óner men ǵylym sheberlerin óz janyna tartatyn. Tarıh pen tarıhshylarǵa erekshe kóńil bóletin», deıdi.
Baıbarys tusynda qypshaq dalasynyń kóptegen uly Sırııa men Mysyr, Sham men Kaırǵa ilim-bilim izdep bardy. Kaır qypshaqtary arasynan da nebir aqylman, oıshyldar shyqty. Bul týrasynda Mysyr sheneýnigi əl-Omarı: «Olardan (túrikterden) shyqqan patshalar óz qandastaryna kóbirek qarasty, Mysyrdy solarǵa toltyryp, eldi jan-jaqtan tek solarǵa qaratýǵa aıanbaı kúsh saldy. Olardan memlekettik keńestiń talaı jaryq juldyzdary, jınalys basshylary, mysyr jerin bıleýshiler shyqty», dep jazǵan bolatyn.
Sondaı zııaly perzentter ishinde Ibn Təńirberdi, Ibn Iıas, Ibn Aıbek syndy tarıhshylar, Ibn Fatshah as-Saraı, ıbn Bazzazı syndy dinı ǵulamalar, Məýlen-zade əl-Adjamı, as-Saraı, əl-Kahırı syndy arab, parsy, túrki tilin jetik biletin zańgerler men ǵalymdar bar.
Tipti bir derekterde Berkeniń uly Bedr əd-dın-Muhammed te Kaırde turyp, qaıtys bolǵan. Ol óleń jazady eken, sol ólkede eki tomdyq kitaby shyǵypty. Sóıtip, Baıbarystan bastalǵan Mysyr men Qypshaq dalasy arasyndaǵy eki júz alpys jeti jyldyq dostyq qarym-qatynasta eki el arasynda kóp nərse aýysty, biraz jańalyq dúnıege keldi. Bul týrasynda Kaırdaǵy əl-Azhar ýnıversıtetiniń professory, belgili tarıhshy, fılolog Aman əl-Holı «Ǵasyrlap turǵan qypshaqtar arabtar ómirine kóptegen əserin tıgizdi. Sonyń birazy – ədebıet pen ónerde», degen edi. Ərıne, onyń bərine negiz bolǵan, ózge elge qul bolyp baryp, sońynan sultan taǵyna kóterilgen Uly dalanyń perzenti Baıbarys edi.
О́tepbergen ÁLIMGEREIULY,
ólketanýshy
