Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Elde dári-dármektiń sapasy dári ázirlegen sátten bastap, halyq paıdalanǵanǵa deıingi aralyqta úzdiksiz tekseriledi. Kez kelgen dárini tirkeý kezinde áýeli saraptama ótkizedi, odan ári elge ákeler shaqta da sapasyn mamandar baqylaıdy. Sonymen qatar dári-dármektiń naryqtaǵy aınalym úderisindegi qaýipsizdigi – jiti nazarda. Birer kún buryn Densaýlyq saqtaý vıse-mınıstri Jandos Búrkitbaev baspasóz máslıhatynda halyqty sapaly dári-dármekpen qamtý baǵytynda iske asqan sharýalar jaıynda tarqatyp aıtyp bergen edi.
– Elde 7,5 myńǵa jýyq dárilik preparat pen 11 myńnan asa medısınalyq buıym tirkelgen. Dárilik zattar men medısınalyq buıymdardy saraptaý ulttyq ortalyǵy jyl saıyn dárilik zattarǵa 6 myńǵa jýyq jáne medısınalyq buıymdarǵa 5 myńǵa jýyq saraptama júrgizedi. Sáıkesinshe, byltyr dárilik zattardyń 117 ataýyna jáne medısınalyq buıymdardyń 164 ataýyna teris qorytyndy berildi. Iаǵnı olardy naryqqa shyǵýǵa ruqsat berilmedi. Kórshi О́zbekstandaǵy jaǵdaı dári-dármek sapasyn qatań baqylaýdyń mańyzy joǵary ekenin aıqyndady. Aıta ketý kerek, 2014 jyly Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq sheńberinde dárilik zattardy saraptaý jáne tirkeý jónindegi normatıvtik quqyqtyq aktiler bekitilgen. Ázirlengen normatıvter halyqaralyq standarttarǵa sáıkes keledi. Sonymen, 2021 jyly shildeden EýrAzEQ-qa múshe memleketter dárilik zattardy tirkeı bastady. Asa qaýipti juqpaly aýrýlardyń paıda bolýy, taralýy, sondaı-aq dári tapshylyǵy baıqalǵan jaǵdaıda ulttyq zańnama boıynsha dárilik zattar men medısınalyq buıymdardy tirkeýge múmkindik beredi. Osyǵan oraı, Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Densaýlyq týraly kodekske strategııalyq mańyzdy dárilik zattar men medısınalyq buıymdardy tirkeýge múmkindik beretin ózgeris engizdi. Ulttyq tirkeý talaptary Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq talaptaryna jáne halyqaralyq normalarǵa saı, – deıdi spıker.
Byltyr quzyrly organ 762 dári-dármekti bir ret ákelý úshin 403 ruqsat qujatyn bergen. Onyń ishinde shekteýli kontıngenttiń densaýlyq kórsetkishteri boıynsha 427 dári-dármek (mysaly, Zolgenzma, Spınraza), saraptama júrgizý úshin – 152, klınıkalyq zertteýge – 64, gýmanıtarlyq kómek úshin – 27, «SK-Farmasııa» biryńǵaı dıstrıbıýtor satyp alý úshin 92 dári-dármek elge jetken. Sondaı-aq aktemra jáne sırek kezdesetin orfandyq aýrýlardy emdeýge basqa da preparattar kelgen. Dári-dármek baǵasynyń orynsyz kóterilmeýi úshin jyl saıyn eki márte dári-dármektiń shekti baǵasy belgilenedi eken. Búginde densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń buıryǵymen 6 715 dárige shekti baǵa bekitilgen. Osy buıryqta 4 296 pozısııa boıynsha byltyrdan beri shekti baǵa ózgermegen. 1 918 pozısııa boıynsha óndirýshi zaýyttaǵy baǵa orta eseppen 30%-ǵa ósse, 501 pozısııa boıynsha baǵa orta eseppen 7% tómendegen. Tegin medısınalyq kómektiń kepildik berilgen kólemi (TMKKK) sheńberinde jáne MÁMS júıesindegi 2 672 dári-dármektiń naqty baǵasy Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń buıryǵymen bekitilgen. Osy buıryqta 1 384 pozısııa boıynsha baǵalar anaý aıtarlyqtaı ózgermegen. Al 531 pozısııa boıynsha kerisinshe, óndirýshi zaýyttaǵy baǵanyń ósýine baılanysty baǵa orta eseppen 24%-ǵa kóterilgen. Sonymen qatar 295 pozısııa boıynsha baǵa orta eseppen 12%-ǵa tómendegen eken.
– TMKKK sheńberinde jáne MÁMS júıesinde dári-dármek baǵasynan marketıng shyǵystary alynyp tastaldy jáne kólik shyǵystaryna shekteý belgilendi. Sybaılas jemqorlyqpen kúres maqsatynda «bir tereze» qaǵıdaty boıynsha elektrondyq formatta ótinim berý iske qosyldy. Dári-dármektiń belgilengen naqty baǵasyn kótergender Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksiniń 426-baby boıynsha jaýapkershilikke tartylady. 2020-2022 jyldary dári-dármek pen medısınalyq buıymdar baǵasyn baqylaý barysynda bas-aıaǵy 911 fakti anyqtalyp, jalpy somasy 240 mln teńge kóleminde aıyppul salyndy. Biryńǵaı dıstrıbıýtor bıyl jyl basynan beri 57 mlrd teńgege dári-dármek pen medısınalyq buıymdardy óńirlerge jetkizdi. Ambýlatorııalyq dári-dármekpen qamtamasyz etý aıasynda 4 mlrd teńgeden asa somaǵa dári-dármek berildi, – deıdi J.Búrkitbaev.
Elde naq qazir 97 farmasevtıkalyq óndirýshi bolsa, onyń 34-i dárilik zattar shyǵarýmen aınalyssa, 41-i medısınalyq maqsattaǵy buıymdar, 22-si medısınalyq tehnıka jasaýǵa mamandanǵan. Rosh, Novo Nordıks, Pfaızer, AstraZeneka sııaqty kompanııalardyń kelisimshart boıynsha óndirisiniń ınvestısııalyq jobalary jasalyp jatyr. Farmasevtıka salasyn aqshalaı baǵalaıtyn bolsaq, jalpy quny 863 mlrd teńgeni quraıdy. Onyń ishinde otandyq taýar óndirýshilerdiń úlesi – 162 mlrd teńge. Byltyr jergilikti farmasevtıka naryǵynda otandyq óndiristiń úlesi 19%, ımporttyq ónimniń úlesi 81%-dy quraǵan. Prezıdent tapsyrmasy boıynsha keleshekte otandyq
taýar óndirýshilerdiń farmasevtıka salasyndaǵy ónimniń úlesin 50%-ǵa jetkizý kózdelgen.
Dári-dármektiń shekti baǵasyn qalyptastyrý úshin referenttik baǵa, kelisimsharttardy jáne sapany baǵalaýǵa arnalǵan shyǵystardy, kedendik shyǵystardy, kólik shyǵystaryn esepke alý, sondaı-aq kóterme jáne bólshek saýda úshin qarastyrylǵan marketıng shyǵyndary sekildi tetikter eskeriledi. Osydan keıin dárihana men qoımalardaǵy jáne medısınalyq uıymdardaǵy dári-dármek pen medısınalyq zattardyń sapasy da udaıy tekseriledi.
