Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Máselen, ótken jyly amerıkalyq kardıologter jastardy demensııaǵa dýshar etetin dertterdi ataǵan edi. «Newsroom.heart.org» basylymy adamdy aljytatyn keselder men ádetterdiń basynda gıpertonııa turǵanyn jazdy. Qysqasy, sheteldik mamandar 30 jyl buryn 20-40 jas aralyǵyndaǵy ártúrli ult pen jynystaǵy 142 adamnyń densaýlyǵyn úzdiksiz zerttep, MRT arqyly baqylap otyrǵan. Birinshi MRT 30 jastarynda jasalsa, ekinshisi shamamen 55 jasta túsirilgen. Osy aralyqta keıbiriniń mıynda aıtarlyqtaı ózgerister júrgen, ásirese jas adamdardaǵy patologııanyń paıda bolýyna birinshi kezekte qan qysymy, artyq salmaq pen temeki áser etken. Biraq kardıologter aqyl-estiń kemýine aldymen gıpertonııa, ıaǵnı jastardaǵy qanbasymdyq sebepshi degen tujyrymǵa toqtady.
Qysqasy, demensııa degen dert eshbir eldi aınalyp ótip jatqan joq. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetine súıensek, búkil álemde demensııaǵa dýshar bolǵan 55 mıllıon adam bar. DDU sarapshylary 2030 jylǵa qaraı bul san 82 mıllıonǵa, al 2050 jylǵa qaraı 152 mıllıonǵa ulǵaıyp, áli talaı adam osy keseldiń azabyn tartady dep dabyl qaǵyp jatyr. Qazirgi ýaqytta aqyl-esinen aıyrylyp, aljyǵan naýqastardyń shamamen 60 paıyzy halqyna kútim jasaıtyn naqty strategııasy joq, tabysy tómen elderde turady.
Osy arada taǵy bir irgeli zertteýdi alǵa tarta ketýge bolady. Ogaıo shtatynyń ýnıversıteti de osy máseleni keshendi túrde qarastyra kele, adamnyń jasyna qaramaı aljýǵa bastaıtyn sebepterdiń aldyńǵy qataryna shylymqorlyqty shyǵardy. Temekini tastamaı shegip kele jatqan orta jastaǵylardyń este saqtaý qabileti óz zamandastarynan áldeqaıda tómen bolatynyn dáleldep berdi.
«Dál qazirgi tańda demensııany tolyq emdeıtin nemese onyń damýyn tejeıtin qandaı da bir terapııa joq. Degenmen onyń paıda bolýyna, asqynýyna jol bermeýge bolady. Osy keselge dýshar etetin qaýipti faktorlardy anyqtaý asa mańyzdy. Sondyqtan temekini barynsha erte tastaý kerek», deıdi S.Asfendııarov atyndaǵy QazUMÝ professory, narkolog-dáriger Saǵat Altynbekov.
Demensııaǵa dýshar bolǵan adam óz ómirin ǵana emes, týysqandarynyń da turmysyn, áleýmettik jaǵdaıyn qıyndatyp jiberedi. О́ıtkeni naýqas óz betinshe áreket etýden qalady, bireýdiń kómeginsiz as-sý ishpeıdi, dalaǵa shyqpaıdy. Dalaǵa shyqsa, úıine qaıtyp oralmaıdy.
Bul keseldiń otbasyndaǵylar úshin ǵana emes, memleket úshin úlken ekonomıkalyq shyǵyny orasan. Eń soraqysy, demensııa jasaryp keledi. Kárilik jetkende keletin adamnyń oılaý, este saqtaý qabileti quldyrap, sózdi túsinýden qalyp, óz áreket-qımylyn, minez-qulqyn basqarýǵa qaýqarsyzdyǵy keıingi kezderi elý jastaǵy kúsh-qaıraty sarqylmaǵan, eńbek etýge jaramdy turǵyndarǵa kóshkeni oılantady.
Al bizdiń mamandar munyń sebebin alkogoldik ishimdikterge shamadan tys áýes bolýdan, esirtkige táýeldilik, qant dıabeti, mı isikteriniń qaterli isiginen izdeıdi. Respýblıkalyq psıhıkalyq densaýlyq ǵylymı-tájirıbelik ortalyǵynyń aǵa dárigeri, psıhıatr Natalıa Logacheva: «Demensııa túrli aýrýlardyń, jaraqattyń, mıdaǵy tinderdiń semip qalýy saldarynan mı qyzmeti búlingen kezde paıda bolady. Jylda osy aýrýǵa dýshar bolǵan 7,7 mıllıonnan asa turǵyn anyqtalady. О́kinishke qaraı, bul derttiń emi joq. Tek mı qyzmetiniń buzylýy sebebin erterek anyqtaǵan jaǵdaıda naýqastyń densaýlyǵyn dárilerdiń kómegimen jaqsartýǵa múmkindik bar», deıdi.
Latyn tilinen aýdarǵanda da demensııa degenińiz esinen adasý, aljý degendi bildiredi. Kárilik jetkende, tuqym qýalaý, mı tamyrlarynyń aterosklerozy, ortalyq júıke júıesiniń qaterli isigi, gıpertonııa, maskúnemdik, esirtki zattaryna táýeldilik, túrli ınfeksııalyq aýrýlar mı qyzmetin álsiretip, adamdy aqyldan, esten aıyrady. Bul aýrý qaýipti bolǵanymen alǵashqy belgileri birden baıqalmaıdy. Bireýlerdiń nárseni umyttym degen sózin jıi estımiz. О́kinishke qaraı, bastapqyda jaqyndarymyzdyń minez-qulqyndaǵy bul ózgeristerdi kóbimiz eren qylmaımyz. Degenmen umytshaqtyq órshýi, kúızelis, bir áńgimeni qaıtalap aıtý, baǵyt-baǵdardy joǵaltý, kóńil kúıdiń qubylýy, qoqys jınaýǵa áýestený, kózge oǵash, ersi qylyqtardy qaıtalaý, oıyn jetkize almaý sııaqty belgiler baıqalǵanda dabyl qaǵyp, dertke shıpa izdeı bastaý kerek. Emdeýge asyqpasańyz, naýqastyń mı qyzmetiniń jumysyn saqtap qalý qıynǵa soǵatynyn aıtady mamandar. Qazirgi tańda demensııa asqynýynyń aldyn alatyn dári-dármekter jetkilikti. Sondyqtan Respýblıkalyq psıhıkalyq densaýlyq ǵylymı-tájirıbelik ortalyǵynyń aǵa dárigeri, psıhıatr Natalıa Logacheva aqyl-keńesimen bólisti.
«Eger aýrýdyń belgileri baıqalsa, onda nevrolog pen psıhıatrdyń qyzmetine júginińiz. Demensııanyń neden paıda bolǵanyn bilý óte mańyzdy. Neıropsıhologııalyq zertteý júrgizip, kompıýterlik tomografııanyń kómegimen nemese elektroensefalogramma arqyly mıǵa tolyq zertteýler júrgizip, sonyń nátıjesinde kesel anyqtalady. Dári-dármek taǵaıyndalady. Aljyǵan naýqas medısınalyq kómekpen birge óz betinshe áreket etý múmkindikteri shektelip, jeke kútimge muqtaj bolady. Sondyqtan adamnyń aqyl-esiniń kemýi, oılaý qabileti tejelgen kezde týysqandaryna quqyqtyq jáne áleýmettik kómekke qatysty keńester alý qajet. Ol táýlik boıy erekshe kútimge muqtaj bolady. Tipti siz onyń kimi bolasyz, ne úshin keldińiz, tamaq beretin kezde eskertip, ár áreketińizdi esine salyp otyrasyz. Mundaı adamdar adasyp ketýi nemese úıin tappaı basy aýǵan jaqqa ketip, joǵalyp ketýi de múmkin. Sondyqtan kórshilerińizge de naýqastyń aljyǵanyn eskertken artyq bolmaıdy. Qazirgi tańda ıesiniń qaıda júrgeninen belgi beretin bilezikterdi taǵyp qoıýǵa keńes beremin», deıdi psıhıatr.
Onyń aıtýynsha, osydan 40 jyldaı buryn psıhıatrııa oqýlyqtarynda demensııany emdeýdiń ádisteri jazylmaǵan. Sebebi bul aýrý emdelmeıtin dert bolyp sanaldy. Qazirgi ýaqytta Qazaqstanda demensııaǵa shaldyqqan naýqastarǵa ambýlatorııalyq deńgeıde de, stasıonarlyq deńgeıde de (kórsetilimder bolǵan jaǵdaıda) tekserý júrgiziledi jáne emdeý hattamalaryna sáıkes em-dom júzege asyrylady. О́kinishke qaraı, naýqasty burynǵy qalpyna keledi, tolyq aıyǵyp ketedi dep úmittený neǵaıbil. Biraq medısınanyń bir jetistigi – aýrýdyń damýyn báseńdetýge kómektesetin dári-dármekter bar.
«Barlyq keseldiń aldyn alýdyń eń tıimdi joly salamatty ómir saltyn ustaný kerek. Deneniń metabolıkalyq prosesterin jaqsartýǵa, mı jasýshalaryn ottegimen qanyqtyrýǵa kómektesetin jaıaý júrý, skandınavııalyq taıaqshalarmen júrý, velosıped tebý, jaıaý serýendeý, júzý, qysta shańǵy tebý sııaqty sport túrlerin tastamaý qajet. Elmen aralasý, taqyryp talqylaý da mı jumysyn jaqsartady. Oısyz, qamsyz tirshilik etip, mıdyń uıyqtap qalmaýyna jol bermeńiz. Kitap oqý, óleń jattaý, mátinniń shaǵyn úzindilerin qaıtalaý, shet tilin úırený, mýzykalyq aspaptarda oınaý, usaq motorıkany damytyp otyrǵan da paıdaly. Qoryta kelgende, demensııanyń aldyn alý úshin onyń damýynyń qaýip faktorlaryn bilý qajet. Sizde qandaı da bir shara qoldanýǵa bolatyn 16 jyldan 25 jylǵa deıin sozylatyn sımptomsyz kezeń bar. Birinshi – bul adamnyń jasy. Jas ulǵaıǵan saıyn qaýip-qater soǵurlym joǵary bolady. Qarttyqqa qarsy aıla joq, desek te, eger sizdiń ata-ájelerińiz jadynan erte aıyrylyp, óz-ózine qaraı almasa, onda demensııa, alsgeımer sııaqty aýrýlardy boldyrmaýdyń qamyn jasaǵan jón. Nevropatolog retinde men taǵy bir faktorǵa nazar aýdartqym keledi. Bul – ınsýlt. Qazaqstanda jyl saıyn 40 myńnan asa adam ınsýlt alady. Ajaldan aman qalǵan kúnniń ózinde zaqymdaný oshaǵynyń kólemi az pasıentterdiń kópshiliginde ınsýlttan keıingi kognıtıvti buzylýlar damıdy. Demensııa jaǵdaıyndaǵy em-dom, ıaǵnı jadtyń, oı jınaqtaý men atqarýshy fýnksııalardyń nasharlaýy ınsýlttan keıin fızıkalyq saýyqtyrýdy qajet etetin pasıentter úshin ońaltý baǵdarlamasynyń ózektiligin joǵaltady», deıdi «Nevropatologter qaýymdastyǵy» QB tóraǵasy Erkin Nurǵojaev.
Respýblıkalyq psıhıkalyq densaýlyq ǵylymı-tájirıbelik ortalyǵynyń málimetinshe, qazir elimizde resmı túrde 9 myńnan asa adam osy keselden zardap shegip otyr.
ALMATY
