Mektep qaýipsizdigi – mańyzdy másele

Oqys oqıǵa bolýy mindetti me?

«Mekteptegi qaýipsiz­dik máselesine bárimiz de alań­­daımyz. Kórip otyr­ǵa­ny­­myzdaı, mekteptiń ishin­de de túrli jaǵdaı bolady. Qaýipsizdik máselesin taǵy da qarastyryp, barlyq oqý ornyn teksergen jón. Beıne­ka­me­ralar­dy kóbeıtip, mektepterdiń kireberisin baqylaýdy kúsheıtý qajet», dedi Premer-mınıstr Álıhan Smaıylov Úkimet otyrysynda. Onyń aıtýynsha, Oqý-aǵar­tý, Ishki ister jáne Tótenshe jaǵdaılar mınıstrlikteri birlesip, balalarǵa arnalǵan qaýipsizdik sabaqtaryn ótkiz­bek. 2021 jyly Tatarstannyń Qazan qalasyndaǵy mektepte oqýshy toǵyz adamdy atyp óltirgen­nen keıin de el Úkimeti osyǵan uq­sas bastama kóter­gen bolatyn. Jurtshylyq­ty «Mekteptegi qaýipsizdik sharalaryn arttyrý úshin mindetti túrde oqys oqıǵa oryn alýy kerek pe?» degen saýal mazalaıdy. Bul pikirdiń jany bar. Elimizde kóp jaǵdaıda jaǵymsyz oqıǵadan keıin ǵana sol salada seń qozǵalatyny jasyryn emes. Ár shańyraqta kem degende bir-eki oqýshy bar, olar – elimizdiń bolashaǵy. Sol sebepti, oqýshylar ómiriniń qaýipsizdigine jalǵyz ata-ana ǵana emes, memleket te múddeli bolýǵa tıis.

Burymdy hám «buıyrǵan» kúzetshi

Astana qalasyndaǵy mektep­terdiń qaýipsizdik deńgeıin bilmek nıetpen №85 Sheıh Támım Ben Hamad Ál-Tánı atyndaǵy mektepke bas suqtyq. Jas kúzetshi qarsy alyp, jón surasyp, týrnıketten ótkizdi. Jas dep erekshelep turǵanymyz beker emes. Kóp mektepte kúzetshi mindetin egde tartqan azamattar at­qa­ratynyn kórip júrmiz. Iá, mek­tepterdiń kireberisinde arnaıy qarýmen qamtylǵan kúzetshiler emes, qarapaıym azamattar otyr. Al kútpegen jerde tótenshe jaǵdaı týyn­dap, oqys oqıǵa oryn alsa nemese joǵarydaǵydaı qasaqana shabýyl jasalsa, ondaı qaýiptiń betin qaıtarýǵa daıyn emes. Sebe­bi mektepke kúzet­shi retinde jumysqa alynatyn adam­darǵa qoıy­latyn naqty talap joq, belgi­li bir kásibı synaqtan ót­peıdi. «Qaýip tónse, bul qaıtedi eken?» degen oı ata-analar bylaı tur­syn, mektep basshylyǵyn da alań­data­tyn sııaqty. Dırektordyń kúzet­shi­ni tańdaıtyn quzyreti joq. «Buıyr­ǵanymen» birigip jumys isteýge májbúr.

№85 mekteptiń dırektory Maral Qazıevanyń aıtýynsha, jyl saıyn portal arqyly kúzet qyzmetin kórsetetin uıym anyqtalady eken. Talap boıynsha kúzetshilerdiń jasy 21-49 jas aralyǵynda bolýǵa tıis.

– Keıde kúzet mekemesinen egde tartqan azamattar, keıde áıelder jiberiledi. Biz jas kúzetshini surap aldyq. Sonyń ózinde senimsizdik bar ekenin jasyrmaımyz. Kúzetshi qyzmetine áskerı daıyndyqtan ótken, tájirıbesi mol jandar kel­se eken deısiń. Iаǵnı kúzet fırma­la­ry qyzmetkerlerdiń sapasyn arttyrǵany mańyzdy. Jalaqy az bolǵandyqtan, egde tartqan aza­mat­tardyń úlesi basym ekeni jasyryn emes. Bizdiń mektep 1200 oqý­shyǵa arnalǵan. Qazir munda úsh aýy­symmen 3300-den astam shákirt bilim alyp jatyr. Oqýshy sany kóp bolǵan saıyn qaýipsizdik máselesi de aldan shyǵatyny túsinikti. Aıtpa­ǵym, bir emes, birneshe tájirıbeli kúzetshi jumyldyrylsa artyq etpeıdi. Búginde kúzetshimen qatar, mek­tep qyzmetkerleri de kestege saı tártipti qadaǵalap otyr. Moı­yn­­daýymyz kerek, qaýipsizdik shara­la­ry 100 paıyz saqtalǵan dep aıtýǵa bolmas, – deıdi mektep dırektory.

Týrnıket júıesin jetildirý qajet

Mektep basshylyǵynyń aıtýyn­sha, buryndary oqýshylar týrnıketten «Bala pay» arnaıy kartasy arqyly ótip júrgen. Biraq kartanyń taǵdyry uzaqqa sozylmapty. Bul kartada jolaqy men ashanada tamaqtaný qyzmeti de qam­tylǵandyqtan, oqýshylar kartany joǵaltyp alǵan sátterde ata-analar kartadaǵy qarajattyń aýaǵa ushatynyn aıtyp dabyl qaqqan. Keıbir kezde oqýshy sabaqqa kelmese de dosy arqyly kartany týrnıketten ótkizip, sabaqta otyrǵandaı bolady eken. Oqýshylar mektepke kiretin jáne shyǵatyn kezde qalyń kezekten týrnıketke salmaq túsken sátter de az bolmapty. Qysqasy, osy sııaqty faktorlar kartamen «qosh aıtysqan». Qazir týrnıketten oqýshylar esh kedergisiz ári-beri ótip júr. Týrnıketke deıin kireberiste ata-analarǵa arnalǵan arnaıy oryn bar. Iаǵnı balalaryn mektepke jetektep ákelgen ata-analar da, bóten azamattar da týrnıketten óte almaıdy. Ata-analar arnaıy ruqsat boıynsha ishke ene alady. Bóten adamnyń birden kózge túsetini belgili. Al bir mezette 1800 oqýshy ári-beri ótkende «bóten» balalardyń da kirip ketýi múmkin ǵoı. Ondaı oqıǵa tirkelipti de. Mektep basshylyǵy buryn bilim alǵan oqýshylardyń ishke engenin aıtady. Kúzetshi barlyq balanyń túrin jattap alǵan kúnniń ózinde mektepke esh qatysy joq balalardyń ishke enýi yqtımal. Bul – adamı faktor. Bul rette, týrnıket júıesin áli de pysyqtaý kerek sııaqty.

Beınebaqylaý máseleni túpkilikti sheshe ala ma?

Mektep dırektory Maral Qa­zıevanyń málimetinshe, búginde tórt qabatty mekteptiń ishinde 96 beınekamera, al ǵımarattyń syrtynda 24 qurylǵy jumys istep tur. Budan bólek, jergilikti polısııa departamentiniń jedel áreket etý ortalyǵyna qosylǵan 24 beınekamera bar. Tártip saqshylary óz ǵımarattarynda otyryp-aq mek­teptegi jaǵdaıdy baqylap otyrady. Al ishki beınebaqylaý júıesin qadaǵalaý kúzetshiniń quzyretinde.

Biraq kamera qaýipsizdikti saq­taı ala ma? Másele – osynda. Iá, beınebaqylaýdyń da belgili bir deńgeıde kómegi bar. Ony joqqa shyǵara almaımyz. Dese de kóbine oqıǵa oryn alǵannan keıin ǵana «qylmysty kim jasady?» degen saýal­­ǵa jaýap tabýǵa septigin tıgize­tini anyq. Sondyqtan da negizgi jaýap­kershilik kúzetshilerdiń moınynda ekenin esten shyǵarmaǵan jón. Qarý asynyp turǵan kúzetshi balanyń psıhıkasyna keri áserin tıgizetini ras. Qysqasy, mektep qaýip­sizdigin arttyrý maqsatynda arba­ny da syndyrmaıtyn, ógizdi de óltirmeıtin tetikterdi oılap tapqan abzal.

Bul mektepte de dabyl berý qu­ryl­ǵysy bar. Ol ǵımarattyń ishin­de qandaı da bir oqys oqıǵa oryn alǵany biline qalsa, birden tótenshe jaǵdaı jarııalap, balalardy syrtqa shyǵýǵa shaqyratyn dybys beriledi. Dabyl qurylǵysynyń taǵy bir túımesin bassańyz, quzy­retti organdarǵa habar beredi. Mektep mańynda qandaı da bir oqys oqıǵa oryn alǵan jaǵdaıda kúzetshi telefon nómirin terip otyrmaı, polısııaǵa jedel qulaqtandyratyn múmkindik qondyrǵy bul. О́rt bol­ǵan jaǵdaıda qosalqy 10 esik bar eken. Dabyl júıesi qosylsa, avtomatty túrde esikter ashylady. Plastıkalyq terezelerdiń barlyǵy arnaıy kiltpen ashylyp, jabylady. Osylaısha, mektep basshylyǵy «bizderde mynadaı bar, mynadaı bar» degen nıetpen qaýipsizdik sharalaryn jipke tizdi. Joǵaryda jazǵanymyzdaı, kúzet qyzmetine qatysty da usynystaryn da aıtyp qaldy. Bul – elimizdegi barlyq mektepke ortaq problema sııaqty. Quzyrly organdar bul máselege nazar aýdarady degen senim mol.

Taǵy bir mańyzdy másele – mekteptegi psıholog­terdiń jumysyn kúsheıtý. Qala berdi, qarý-jaraqty alyp júrý men saqtaý, oǵan ruqsat berýdi qatań qadaǵalaý qajet. Qazir túngi ýaqytta kóńil kóteretin oryndarda jastardyń alańsyz qarý ustap júretin faktileri jıi kezdesedi. Olardyń tapa tal túste mektepke basa kóktep kirmeıtinine kim kepil?!

Qoǵamda mektep qaýipsizdigine baılanysty túrli pikir bar. Keı­bi­reýi oqýshylardyń sanyna qaramas­tan bilim berý mekemeleriniń antı­ter­rorıstik qorǵaný talapta­ryn qaıta qarastyrý qajet ekenin aıtady. Sondaı-aq mektep pen balabaq­shany da kúzetetin kúzetshi­lerdiń sol ǵımarattyń nemese múliktiń, onyń terrıtorııasyn ǵana emes, son­daǵy adamdardyń da qaýipsizdigin qorǵaý mindetin naqty júkteý máse­lesi de kóptiń kókeıinde. Taǵy bir mańyzdy másele – mekteptegi psıhologterdiń jumysyn kúsheıtý. Qala berdi, qarý-jaraqty alyp júrý men saqtaý, oǵan ruqsat berýdi qatań qadaǵalaý qajet. Qazir túngi ýaqytta kóńil kóteretin oryndarda jastardyń alańsyz qarý ustap júretin faktileri jıi kezdesedi. Olardyń tapa tal túste mektepke basa kóktep kirmeıtinine kim kepil?! Qysqasy, balalardyń qaýipsizdigi men qorǵanysy degenimiz tek baqy­laý kamerasy, ótkizý rejimi, dabyl túımeleri ǵana emes, tóten­she jaǵdaı kezindegi mektep qyzmet­kerleri men oqýshylardyń ózin-ózi ustaýy, qaýipsizdik sharalaryn uıymdastyrýy da óte mańyzdy. Balalar – biz úshin eń qymbat jáne olardyń qaýipsiz bolýyna bar jaǵdaıdyń jasalýy mańyzdy.