«Jastar arasyndaǵy jumyssyzdyqtyń bulaı beleń alýynyń basty sebebi – kezinde sheteldik mamandarǵa basymdyq berýdiń saldary. Sondaı-aq jumys oryndary men bilim berý oshaqtarynyń baılanysynyń áli de álsiz ekendiginiń kórinisi. О́ıtkeni kolledj, ýnıversıtet bitirgen keı túlekter mamandyq boıynsha jumys isteıin dese, eki qolǵa bir kúrek tappaı júrip qalady. Eldi mekenge baraıyn dese, ol jaqta turaqtap qalýǵa jaǵdaı jasalmaǵan. Árıne, «Dıplommen – aýylǵa!», «Jastar praktıkasy» syndy memlekettik baǵdarlamalar bar. Alaıda olardyń oryndalýy oıdaǵydaı emes. Ári qujattyń belgili bir erejeleri jastardyń keıbiriniń bul baǵdarlamamen jumysqa turamyn degen úmitin sý sepkendeı basady. Bankter tarapynan 35 jasqa deıingi azamattarǵa turǵyn úı alýǵa jeńildikter de berilgen. Biraq munda da shıkilik bar. Máselen, páterler sany shekteýli. Atyraý oblysynyń ózinde 50-60 shaqty ǵana. Al ótinish berýshilerdiń sany 100-den asady. Bular osy óńirde qalyp, aımaqty damytýǵa múddeli bolýy múmkin, biraq áleýmettik jaǵdaıy joq. Saldarynan oqyǵan bilimdi azamattar muhıt asyp, shetelge ketedi. Qalǵany NEET jastardyń qataryn kóbeıtedi, – deıdi saıasattanýshy Saıfýlla Sapanov.
Konstrýktıvti pikirin ortaǵa salǵan saıasattanýshy taǵy bir problemanyń ózegin ashty. Onyń sózinshe, jastar nemese egde jastaǵylar qataryna jatpaıtyn 40 pen 50 jas aralyǵyndaǵy azamattardyń jumyssyzdyǵy kópti alańdatyp otyrǵan joq.
– Keńes odaǵy kezinde bilim alǵan jumysshy kadrlar – qazir 50-den asyp ketken azamattar. Olardyń da belgili bir bóligi jumyssyz otyr. Sıfrlanǵan zamanda olardy qaıta oqytý qıynǵa túsedi. Baıqaýymsha, kópshiligi qarapaıym kompıýterdi qoldanýdy da bilmeıdi. Saldarynan biz bul azamattardyń áleýetin paıdalana almaı otyrmyz. Buǵan arnaıy áleýmettik zertteý júrgizý kerek dep esepteımin. О́ıtkeni osyndaı eńgezerdeı azamattardyń jumyssyz júrýinen qoǵamda ishimdikke salyný, odan qaldy qoǵamdaǵy óte ózekti másele ajyrasý faktisi kóbeıdi, – dedi ol.
Sondaı-aq jumyssyzdyq sanyn qajetsiz mamandar qatary da arttyrýy múmkin. Máselen, keıde talapkerler eńbek naryǵyn zerttemeı, suranysy tómen mamandyqtardy tańdaı salady. Osyǵan baılanysty L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń 2-kýrs magıstranty Shynar Jumasatova jastar arasyndaǵy jumyssyzdyq máselesin birtindep joıý úshin zaman kóshine qajetti daǵdylardy oqý oryndary kadr daıarlaýda eskerip, talapkerge mamandyq tańdaýda naryqqa analız jasaýy kerek deıdi.
– Búginde týrızm, aýdarma, meıramhana isi jáne teńizge baılanysty oqýdy bitirgen biraz tanysym basqa mamandyqtyń aıasynda jumys istep júr. Eger týrızmdi damytyp, elde jańa kásip túrleri ashylatyn bolsa, jumys kúshine degen suranys ta artar edi. Mysaly, bir qonaqúı ashylsa, júzdegen azamatty jumyspen qamtıdy. Iаǵnı jańa kásip túrlerin meńgerýimiz kerek. Jeńil ónerkásipti damytý mańyzdy. Otandyq ónimderdiń sany artqan saıyn «óz qolymyzdy óz aýzymyzǵa jetkizip» qana qoımaımyz, jumyssyz júrgen jastardyń tabys tabýyna sep bolamyz. Bul faktordyń jańa mamandyqtarǵa degen qyzyǵýshylyqty arttyratyndyǵyn da aıta ketý kerek. Nátıjesinde, kópshilik oqıtyn mamandyqtar (bitirgennen keıin jumys taba almaı qalatyn) men jańa mamandyqtardyń arasynda teńgerim bolady, – dedi Sh.Jumasatova.
Jalpy, Úkimet 2029 jylǵa qaraı 2,3 mln jasty jumyspen qamtýdy josparlap otyr. Bul týraly Premer-mınıstr Álıhan Smaıylovtyń tóraǵalyǵymen 11 aqpanda ótken keńeste aıtylǵan edi. Jıynda jastar saıasaty jáne mektepke deıingi, orta, tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdi damytý tujyrymdamalarynyń jobalary qaralǵan-dy. Qujatqa sáıkes jaýaptylar jas kásipkerlerdiń úlesin – 30, jumyspen qamtý ortalyqtaryna júgingender arasynan jumysqa ornalastyrylǵan jastardyń úlesin 61 paıyzǵa deıin ulǵaıtýdy kózdep otyr.
Aqparat jáne qoǵamdyq damý mınıstri Darhan Qydyráli Jastar saıasaty tujyrymdamasynyń jobasy 6 baǵyt pen 10 nysanaly ındıkatordy jáne 72 is-sharany qamtıtynyn aıtty. Negizgi novellalardyń biri – jastarmen jumys isteý jáne olardyń problemalaryn sheshýde ákimdikter jumysynyń tıimdiligin baǵalaýǵa múmkindik beretin Jastar ındeksin engizý.
– Biz 2029 jylǵa qaraı memlekettik qoldaý sharalary týraly jastardyń habardarlyǵyn 90%-ǵa deıin, volonterlik, qaıyrymdylyq jáne ekologııalyq bastamalarǵa tartylý deńgeıin 32%-ǵa deıin arttyrýdy josparlap otyrmyz. Sonymen qatar aýyldyq jerlerde turatyn 1,5 mıllıon jas sıfrlyq saýattylyqqa oqytylady, – dedi mınıstr.
Aqyly bilimge qol jetkize almaǵan, eńbek naryǵyn durys eskermeı, kereksiz mamandyq ıesi bolǵan jáne aýylda ósip, bilim ala almaı qalǵan jastar jumyssyzdyqtyń týyndaýyna yqpal etýi múmkin. Osy rette Oqý-aǵartý mınıstri Ǵanı Beısembaev keńeste 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan mektepke deıingi, orta, tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýdi damytý tujyrymdamasy negizinde el jastaryn kolledjderde suranysqa ıe mamandyqtar boıynsha tegin bilim alýyna basa nazar aýdarylatynyn aıtty.
