Altyn dińgek

Beshimovter áýleti baıqaýdyń bas júldesine ıe boldy

«Qara altyn» selin tasytýshylar

Jylyoı aýdanyndaǵy Qossha­ǵyl ken ornynyń ashylý tarıhyna sholý jasasaq, el aýzyndaǵy ańyzǵa bergisiz áńgime jelisi bylaısha óriledi: Beshim Qyzylbasov degen qart 1926 jyldyń jaz aıynda kórshi aýyldan kele jatyp, shaǵyldar arasyndaǵy qara qońyrlanǵan jerdi baıqaıdy. Atynan túsip, zer sala qaraǵanda qoıý qara maıdyń jınalyp qalǵanyn ańǵarady. Munaı týraly, ony ıgerýge talpynys jónin­de jeldeı esken jaǵymdy jańalyqtardan únemi habardar, kózi ashyq, kókiregi oıaý Beshim qart jer betine shyqqan maıdy torsyǵyna quıyp, topyraǵyn dorbasyna salyp alady. Qozy­kósh jerden úıine kelgen soń tor­syǵyndaǵy maıdy otqa jaǵyp kóredi. Pyshyrlap alaýlaı janǵan maıdy munaı dep topshylaǵan Beshim qart ony shalǵaı bolsa da Dossordaǵy munaı kásipshiligine jetkizý úshin atyna minip, jele jorta jóneledi. 1911 jyldan beri Dossor­­­dyń joǵary sapaly qara altyn selin tasytyp jatqan munaı kásipshiligindegiler torsyǵyna munaı, dorbasyna maıly topyraq salyp ákelgen aýyl aqsaqalyn jyly ushyraı qarsy alady... ...Keıinirek sol Beshimniń ózi Qosshaǵyl dep qoıǵan ken ornyn ónerkásiptik ıgerý 1935 jyly bastalady. Dál sol jyldyń 23 qyrkúıeginde Qosshaǵyl kásipshiligi qurylýymen Jylyoı aýdanynda munaı ıgerýdiń alǵashqy qadamdary jasalady. Buryn mal men qustan ózge eshteńe kórinbeıtin en dalada tehnıkanyń gúrili estilip, ár tóbeniń basynda otyrǵan aýyl jas­tary óndiriske tartylady. Biraq, taǵdyr Beshim qartqa týǵan dala tósindegi dúbirli eńbekti, munaı barlaıtyn, óndiretin tehnologııanyń tetigi qazaq jastarynyń qolyna tıgenin kórýdi jazbaǵan eken. Ol kásipshilik qurylardan eki jyl buryn, 1933 jyly ómirden ozady. Degenmen, oǵan keıinnen «Qosshaǵyl ken ornyn alǵash ashýshy» degen ataq berilip, geologtarǵa munaı kózin taýyp bergeni úshin ómirlik járdemaqy taǵaıyndalypty. Ony ákesimen birge kúni-túni geologtarmen aralas-quralas júrgen úlken uly Muqan alyp turǵan. Nege ekeni belgisiz, Muqan 1951 jyly ómirden ozǵanda, járdemaqyny tóleý de toqtap qalady. Jalpy, Beshim Qyzylbasovtyń uldarynyń bári derlik Qosshaǵyl ken ornyn ıgerýge atsalysqan. Erdáýlet, Berdáýlet deıtin eki balasy soǵys jyldarynda burǵyshylyqqa jumysqa alynyp, keıinnen ataqty burǵyshy, burǵylaý sheberi, munaı óndirýshi operator bolyp abyroıly eńbek etken. Tóremurat, Narymbaı esim­di balalary da eńbek jolyn osy ken ornynda bastap, 1939 jyly fın soǵysyna attanǵan. Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń qan maıdanynan ekeýi de elge oralǵan joq. Eń kishi balasy Mızam ǵana uzaq jyldar munaı salasynda eń­bek etti. Bul kúnderi Beshim qart­tyń urpaǵynan taraǵan 50-ge jýyq nemere-shóbereleri munaı óner­kásibiniń bilgir mamandary atanyp júr. Sondaı nemereleriniń biri – Naýryzǵalı Erdáýletuly Beshi­mov. – Mamandyq tańdaýyma, ómirim­niń durys arnaǵa túsýine jol siltegen eki azamattyń adam­ger­shilik, aǵalyq kómegin áli kúnge umytpaımyn. 1951 jyly mektep bitirip, endi oqýǵa attanamyn dep turǵanda ákem qaıtys boldy. Ákem meniń bala kezimde: «Máskeýde munaı oqýy bar, seni soǵan oqytamyn», deıtin edi. Biraq, ákem degenine jete almady. Turmystyń qıyn kezeńi ǵoı, qapelimde jumys tabý da ońaıǵa túspedi. Qurman Bısenov degen kórshi turatyn aǵaı meni Komsomol kásipshiliginiń dırektoryna ertip aparyp, jóndeýshilikti úırenýshi etip jumysqa ornalastyrdy. Sol kásipshilikten bir jyldan soń Máskeýdegi munaı ınstıtýtyna oqýǵa attanarda mekeme basshysy Qýanysh Qudabaev aǵaı: «Jolyńa jaratarsyń»dep maǵan 300 som aqsha berdi. Bul meniń eki balamen aýylda qalǵan anamnyń eki jyldyq zeınetaqysyna teń qarjy edi. Osyndaı adamgershiligi mol azamattardyń qamqorlyǵy arqasynda Máskeýden bilim aldym. 1958 jyly munaıshy-ınjener mamandyǵymen eńbek jolymdy Beshim atam «qara altyn» tapqan Qosshaǵyl kásipshiligindegi №1 ýchaskede operator bolyp bastadym. «Qulsarymunaıgaz», «Jaıyq­­munaıgaz», «Teńizmunaı­gaz» sekildi iri kásiporyndardyń basshylyq qyzmetine deıin kóte­rilip, Shafıh Izbasov, Salamat Muqashev, Ońaıbaı Kóshekov syndy azamattardyń senim bildirýimen Maqat aýdany partııa komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetin abyroımen atqardym. Osy qyzmette júrip, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy D. Qonaevtyń qabyldaýynda bolǵanymdy ár kez eske alyp júremin. Qaıda júrsem de Beshim atam salǵan munaıshylyq kásiptegi otbasylyq joldyń úzilmeýin oılaıtyn edim. Qazir, shúkir, ata jolyn jalǵastyrǵan balalar, nemereler bar, – dep eske alady ótken kúnderin ardager munaıshy Naýryzǵalı Erdáýletuly. Beshim qarttan bastaý alǵan áýlet­tiń shejireli eńbek jolyn zeı­net jasyndaǵy Naýryzǵalı aǵa­nyń balalary jalǵastyryp kele­di. Balalarynyń bári de berisi Alma­tyda, árisi Máskeýde munaı­­­­shy­lyqqa baýlıtyn ınstıtýt bi­tirip, bul kúnderi bir-bir mekeme­niń bilikti basshylary atanyp otyr. Máselen, Satybaldysy eńbek jolyn Beshim atasy munaı tapqan Qos­shaǵylda ­bastap, qazir Qulsary munaı daıyndaý jáne aıdaý sehyna basshy­lyq etip júr. Asylbegi Qulsary munaı aıdaý basqarmasynyń bastyǵy. Qyzy Saqına «Teńiz­shevroılda» jetekshi maman, kishi qyzy Dárigúl munaı daıyn­daý jáne aıdaý sehynyń opera­tory bolyp jumys isteıdi. Kelin­deri Aq­mamyq pen Toǵjan da óz násibin munaı-gaz salasynan taýyp júr. Bul kúnde Naýryzǵalı qarııa nemereleriniń ájesi atanǵan Qa­lysh apaımen birge eldiń tynysh­tyǵy men urpaǵynyń amandyǵyn tilep otyrady.

Jylyoı aýdany.

Balalar úıinen 6 ul-qyzdy asyrap alyp, baýyryna basqan

Hasanovtar áýleti ekinshi júldege laıyq dep tanyldy

Jan jylýy

Bireýdiń balasy túgili, óziniń balasyna jan jylýyn tóge almaıtyndar kezdesip jatqanda, Hasanovtar áýletiniń balalar úıinen bir emes, alty ul-qyzdy asyrap alyp, baýyryna basýy talaıdy tańdandyratyn shyǵar. Asylbek pen Qalynyń bul qadamǵa barýyna ne sebep bolyp edi? Otbasynyń tuńǵyshy – Aınamgúldiń synyp jınalysyna barǵan Qaly mektep-ınternat balalaryn patronattyq tárbıege alýǵa bolatyndyǵyn estip, eri Asylbekpen aqyldasýdy qajet dep taýypty. Osyndaı oıǵa bekingen Qaly dastarqan basynda eri Asylbekpen shúıirkelesip otyryp, «Mektep-ınternattan bir bala asyrap alsaq...» degen usynysymen bólisipti. Qaı kezde de aqyldasýdan, bir-birine qoldaý bildirýden tartynbaıtyn erli-zaıyptylar kóp ýaqyt ótkizbeı, erteńine-aq Atyraý qalasyna jol tartypty. Qalaǵa jetisimen birden «Aqbota» balalar úıine mańdaı tirep, kelgen janǵa jáýdireı qaraıtyn ata-ana qamqorlyǵynsyz qalǵan balalardyń ortasynan tabylady. Balalardyń bári de ásem, báriniń kózinen úmit oty kórinedi. Bastapqyda ózderi qalaǵan bir balany asyrap alýǵa bekingende, onyń tórt aǵaıyndy ekendigi anyqtalady. Aǵaıyndylardyń bireýin asyrap alyp, úsheýin balalar úıinde qaldyrýǵa bola ma? Asylbek pen Qaly balalar úıinen Azamat, Aıjan, Alfııa, Azat esimdi qazaq­tyń tórt balasyn birden baýyryna basyp, jan jylýyn aıamaı tókti. Sol kezde ata-ananyń aıaly alaqany men meıiri­min ańsaǵan tórt balanyń qýanyshyn sózben aıtyp jetkizý múmkin emes-aý! Hasanov­tardyń ózgeniń balalaryn baýyrǵa basýǵa talpynǵan ózgeshe qadamyna aýyldastary bastapqyda tańdanyp qaraǵanmen, keıin olardy qoldaýshylar qatarynan tabyldy. – Hasanovtar otbasy turatyn Espol aýylynyń turǵyndary da tórt balany esh jatyrqaǵan joq. «Asyl­bek pen Qalynyń bala­­la­ry óte tárbıeli», dep aýyldastary erekshe meıirimdilik tanyt­ty», – dep tolǵanady Inder aýda­nyn­daǵy qalamger-áriptesimiz Súıeý Halyqov. – Asylbek pen Qaly – aýyl­dyń syıly adamdary. Jany taza, júregi aq olardy jerlesteri erek­she qurmet tutady. Olarmen áńgi­melese qalsań, tek balalarynyń jetistigin, qýanyshyn aıtýdy unatady. Júregi meıirimge toly qazaqtyń qarpaıym kelinshegi – Qaly araǵa onshaqty jyl salyp, taǵy da otaǵasy Asylbekke qolqa salypty. Tórt aǵaıyndy balanyń eseıip kele jatqanyn, olarǵa artynan eretin ini-qaryndastyń qajettigin tigisin jatqyza jetkizipti. Sóıtip, erli-zaıyptylar byltyr taǵy da Atyraýdaǵy «Aqbota» balalar úıine barypty. Mundaǵy tárbıe­shilermen, basshylarmen aqyl­dasyp, Erasyl men Bátımany Espol­daǵy úıine ákeledi. Olardyń osyndaı meıirbandyǵyna aýyldas­tary taǵy da qýanady. Hasanovtardyń otbasyndaǵy úlken ul – Azamat «Qashaǵan» keni­shinde jumys jasaıdy. Al­fııasy Atyraýdaǵy Qatıra Dútbaeva atyndaǵy pedagogıkalyq kolledjde bilim alyp júr. Bulardan keıingi Azat pen Erasyl jáne Bátıma aýyldaǵy mekteptiń úlgili, tárbıeli shákirtteri.

Inder aýdany.

Aqqaısıevter áýletiniń ónegesi birinshi júldemen atalyp ótti

Máýeli báıterek

Mahambet aýdanynda Úmbet Aqqaısı­ev deıtin eńbek ardageri turady. Úmbet aǵamyz qatardaǵy eńbek ardageri emes, óziniń eńbekqorlyǵymen eseıip, iskerli­gimen shyńdalǵan adam. Alǵashqy eńbek jolyn Inder aýdanynda ferma zooteh­nı­ginen bastapty. Jas bolsa da sharýashylyqty órkendetýge belsene aralasypty. Malshylardy, ózge de sala mamandaryn ortaq iske jumyldyra biletin jas mamanǵa úsh jyldan keıin «Qurmet Belgisi» ordeni berilipti. Bul endi jas mamandy jigerlendiredi, talpyndyrady. Inderdegi sharýa­shylyqty basqarýda tanyla bastaǵan Úmbet Aqqaısıev keıin Mahambet aýdanyndaǵy sút zaýytyn basqarýǵa jiberilipti. Basshylardyń bulaısha tańdaý jasaýyna Aqqaısıevtiń jańa­shyl­dyǵy unaǵan bolýy kerek. Úmbet Aqqaısıevtiń ómirlik jary Saqypjamal Orynǵalıqyzy Inder aýda­nyndaǵy orta mektepke alǵash kelgen shet tiliniń mamany edi. О́ziniń shákirt­te­rin bilimniń qaınar bulaǵynan moly­nan sýsyndatýdy oılaǵan ustaz bul isin tek on jyldaı ǵana atqara aldy. Jas­tyq ja­lynymen jarqyraı kóringen muǵalı­­many sharýashylyq, mektep basshylary, aýyldyq keńes depýtattary 1973 jyly Gory aýyldyq atqarý komıtetiniń tóraıymy qyzmetine usynady. Mine, osy kezden bastap Saqypjamal apaıdyń mansaby óse beredi. Aýyldyń mádenıetin kóterýge bilek sybana kirisken ol keıin Mahambet aýdandyq partııa komıtetiniń hatshylyǵyna taǵaıyndalady. Osylaısha Aqqaısıevter áýletiniń otanasy Mahambet aýdan­dyq partııa komıtetiniń hatshysy qyz­metinde on bir jyl, halyq depýtattary aýdandyq keńesi atqarý komıtetiniń tóraıy­my laýazymynda tórt jyl jumys jasap­ty. Bir kezderi Almatydaǵy joǵary oqý orny qabyrǵasynda tanysyp, qol ustasa Atyraýǵa kelgen qos jas –Úmbet pen Saqypjamal bul kúnderi japyraǵy jaıylǵan máýeli báıterekke aınaldy. Ekeýi de «Mahambet aýdanynyń qurmetti azamaty» atandy. Qazir olardan órbigen ul-qyzdary ekonomıkanyń ár salasynda jemisti eńbek etip júr. Uly Arman Qaraǵandy joǵary mılısııa mektebinde, keıin Atyraý munaı jáne gaz ınstıtýtynda joǵary bilip aldy. «Enemniń ónegesinen kóp nárseni úırendim», deıdi kelini Albına. Udaıy qarapaıymdylyǵy men kishipeıildiginen aıyrylmaǵan Úmbet pen Saqypjamal Aqqaı­sıev­terdiń ónegesi urpaǵyna juǵysty bolypty. Oǵan nemereleriniń bi­lim alýǵa talpynysy men eńbek­pen tapqan nannyń dámi tátti bola­tyn­dyǵyn uǵynýy dálel bola alady.

Mahambet aýdany.

Shaıahmetovter áýletine úshinshi júlde berildi

Ulttyq dástúrdiń ulyqtaýshysy

Qurmanǵazy aýdanynda turatyn Muqar Shaıahmetovti 2002 jyldan beri bilemiz. «Aqjonas» sharýashylyǵyn basqarady. Jol ústinde kóp júredi. Birde aýdan, oblys ortalyqtaryndaǵy basqosýlarǵa, endi birde malshylar jaǵdaıyn bilýge attanyp bara jatady. Sóıtip, «Aqjonasty» óńirdegi irgeli sharýashylyqtyń birine aınaldyrdy. Muqar Shaıahmetov tek isker basshy ǵana emes, kóńilderi jarasyp, sonaý 1973 jyly qol ustasqan jary Aqtilek Ýahapqyzymen birge tárbıeli ul-qyz ósirgen ónegeli otbasynyń tiregi. О́negeli otbasynyń úlken uly Dıdar ákesiniń jolyn jalǵastyrýdy kózdep, sharýa qojalyǵyn qurdy. Onyń sharýa qojalyǵynda 500 qoı, 50-ge jýyq sıyr, túıe men jylqy da ósirilýde. Ákesi Muqardyń turmysy tómen otbasylarǵa, kópbalaly analar men zeınetkerlerge talaı ret kómek qolyn sozǵanyn kórip ósken Dıdardyń qaıyrymdylyǵyna jurt qyzyǵady. Maraty el zańdy­lyǵynyń saqtalýyn qalt jibermeı qadaǵalaıtyn prokýratýra sala­synyń beldi qyzmetkeri atandy. Gúlnafısasy bankte qyzmet etedi. Ulttyq salt-dástúr men qundylyqtardy urpaǵynyń sanasyna sińirýdi kózdegen Muqar men Aqtilek Shaıahmetovter birne­she ret óńirlik konkýrstarǵa qaty­syp, «О́negeli otbasy», «Ozat kásipker», «Jyl muǵalimi», «Ula­ǵatty ata-ana» sekildi atalym­dar­dyń jeńimpazy atanǵan. Ulaǵat­ty otbasynyń otanasy Aqtilek birneshe jyl Eńbekshi orta mekte­binde ustazdyq qyzmetti abyroıly atqardy. Ustazdyń shákirt tárbıe­leýdegi ozyq tájirıbesi aýyl­dyń aýmaǵynan asyp, el kólemin­de keńinen nasıhattaldy. Shákirt­teriniń boıyna ónege men tár­bıe ushtastyra darytqan ulaǵat­ty ustaz jemisti eńbegi úshin «Y.Al­tynsarın» tósbelgisine ıe boldy. Muqar Shaıahmetovtiń aýyl sharýashylyǵy salasyn órken­­detýge qosqan úlesi aıryqsha ekeni jasyryn emes. Onyń eń basty jetistigi – ózi sharýashylyqty ydyrat­paı, edilbaı qoıyn asyldandyrýdy sátti jalǵastyryp keledi. Bul sharýashylyqtyń asyl tu­qymdy qoılary elimizdiń aýyl sha­rýashylyǵy kórmelerinde birne­she ret júldeli oryndardy ıelen­di. Sharýashylyq basshy­synyń ózi birinshi dárejeli «Eńbek dańqy» tósbelgisimen marapattaldy. О́ne­geli isterimen tanylǵan Shaıah­met­ov­terdiń áýletinde urpaqtar sabaq­tastyǵy óz jalǵasyn taba bermek.

Qurmanǵazy aýdany.

Maqalalar toptamasyn ázirlegen «Egemen Qazaqstan» gazetiniń

Atyraý oblysyndaǵy menshikti tilshisi Joldasbek ShО́PEǴUL.

Sýretterdi túsirgen Rahym QOILYBAEV.