Qalǵymaıtyn «Qaıraq»
Shekara kúzetinde turǵan Otan saqshylary eki eli arasyndaǵy kóshi-qon tártibiniń saqtalýyn qadaǵalaıdy. Jyl on eki aı bir tolastamaıtyn kólik quraldaryn tekserip, júgin súzgiden ótkizedi. Sondaı-aq memlekettik shekaradan alyp ótýge tyıym salynǵan jáne beıbit jurtqa zııany orasan neshetúrli qaýipti kontrabandalyq zattardyń jasyryn joldarmen el aýmaǵyna kirip ketpeýin qatań baqylaıdy. Máselen, beket basynda turǵan sarbazdar byltyr shekara arqyly esirtki alyp ótpek bolǵan 57 adamdy, zańsyz qarý-jaraq, oq-dári alyp ótpek bolǵan 20 shaqty jolaýshyny ustaǵan. Munyń syrtynda, shekaradan basqa adamnyń qujatymen ótkisi kelgen úsh shetel azamaty, jalǵan tehnıkalyq qujatpen avtokólik alyp ótpek bolǵan 20-dan astam shekara buzýshy qolǵa tústi. Shekarashylar olardy kóligimen qosa Qarabalyq aýdandyq polısııa bólimine tapsyrǵan.
«Qaıraq» sarbazdary, sonymen qatar shekara túbine kelgen shetel azamattarynyń kóshi-qon zańyna qaıshy áreketterine tosqaýyl qoıady. Zańdy buzǵandar kóbine elden syrtqa shyǵar kezde ustalady.
– Biz olardy toqtatyp, ustap, nelikten kóshi-qon mekemesine baryp tirkelmegenin anyqtap, túsinikteme alamyz, súzgiden ótkizemiz. Keshikken kúnin sanap, anyqtaımyz. Máselen, 20 kún keshikken zań buzýshy sot sheshimimen aıyppul jazasyna kesiledi nemese 5 jylǵa deportasııalanady. Eger merzimi 5 kúnnen aspasa nemese 10 kúnge deıin bolsa, biz mundaı azamattarǵa ózimiz Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeks boıynsha 10 AEK-ke deıin aıyppul sala alamyz. Úsh kún keshikken adamdarǵa qatysty hattama toltyryp, eskertý beremiz. Byltyr kóshi-qon tártibin buzǵan 200-den asa shetel azamatyna aıyppul saldyq. Sheteldik azamattardy memlekettik shekara arqyly ótkizý pýnktindegi rejimdi buzǵany úshin de ákimshilik jaýapkershilikke tartamyz. О́tkizý beketiniń aýmaǵynda marshrýt tártibi buzylsa, qujatsyz kelse nemese kóliktegi júk qujatta durys kórsetilmese, biz Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 513-baby boıynsha 5 aılyq eseptik kórsetkishke deıin aıyppul salamyz. Qujatsyz kelgender men qujatynyń merzimi ótkender de ákimshilik jaýapkershilikke tartylady. Keıbireýler bilmeı qaldym, endi bireýler umytyp kettim deıdi. Úıinen qujatsyz shyǵyp ketip, shekaraǵa kelgen soń esine túsedi. Biz olardy jaı jibere salmaımyz, mundaı adamdardyń áreketin memlekettik shekaradan qujatsyz ótpek boldy dep túsinemiz. Sondyqtan azamat memlekettik shekaranyń ótkizý pýnktine qujatsyz kirgennen keıin rejimdi buzǵan bolyp esepteledi, – deıdi «Qaıraq» avtomobıldik shekara baqylaý bóliminiń bólimshe bastyǵy kapıtan Ǵalymjan Dáýlet.
О́tkizý pýnktiniń aınalasynda otyzdan astam beınekamera jumys istep tur. Bul qyraǵy qurylǵylar shekara túbine jaqyn kelgen adam túgili, sol mańaıda qybyrlap bara jatqan qumyrsqany da ár basqan adymyna deıin qalt jibermeı baqylaýda ustap otyrady.
Iisshil ıttiń kómegi zor
«Qaıraqtaǵy» shekara kúzetinde 13 arnaıy ıt qyzmet etedi. Onyń 11-i esirtki zattaryn tabýǵa beıimdelgen. Al Naıza atty shekarashy ıt oq-dári, qarý-jaraq tabýǵa úıretilgen. Rıngo dala tasbaqasy, suńqar, aıýdyń óti men tabany, kıik múıizi sııaqty halyqaralyq saýdada bási joǵary asa qymbat derıvat túrlerin qınalmaı tabady. 2021 jyly Rıngo shekara túbine kelip toqtaǵan avtokólikterdiń birinen «Qyzyl kitapqa» engen 2 dala tasbaqasyn taýyp alǵan. Balqashtyń soltústik-shyǵysyndaǵy qumdaýytta tirshilik etetin dala tasbaqalarynyń sory – tas saýytynyń astyndaǵy ót sııaqty ashy suıyqtyq. Odan asa qymbat dári jasalady. Sondyqtan jyl sanap sırep bara jatqan jazyqsyz janýar suq kóz, sýyq qoldan qorǵaýdy qajet etedi.
Shekaradan ótkizý pýnktinde, ásirese, arǵy-bergi betke zańsyz esirtki alyp ótpek bolǵandar jıi ustalyp jatady. 2022 jyldyń eń úzdik shekarashy-kınology atanǵan qyzmettik ıtterdiń aǵa nusqaýshysy Qaırat Valıevtiń aıtýynsha, «Qaıraqtaǵy» arnaıy ıtter esirtki tabýǵa mashyqtanǵan ıisshil ıtter arasynda ótetin respýblıkalyq jarystardyń bárinde jeńis tuǵyrynan kórinip keledi.
– Kúshik kezinen ózim úıretken Zıta deıtin nemis ovcharkasy bar edi. Qazir ol ıt zeınette. Ekeýmiz talaı esirtki tasymaldaýshyny áshkereledik. Degenmen janyma eń jaqyny – belgııalyq ovcharka malınýa tuqymdas Maıa atty ıt. Nemis ovcharkalary baıaý qımyldaıdy. Belgııalyq ıt jyldam ári jumysta sharshamaıdy, kúnine júzdegen avtokólikti tekserip shyǵady, – deıdi aǵa nusqaýshy.
Shekarashy apelsın sııaqty jumsaq oıynshyqty qolynan tastamaıdy eken. Maıanyń kózi sonda. Onyń syryn surap kórip edik, arnaıy ıt osy oıynshyqty alý úshin kez kelgen buıryqty oryndaıdy eken. Esirtki tapsa, aqysyna oıynshyq alady. It oıynshyqsyz tura almaıtyndaı etip úıretilgen. Esirtki tapsa, oıynshyq alatynyn biledi. Jalpy, arnaıy ıtter oıynǵa nemese tamaqqa qushtar bolyp bólinedi eken. Mysaly, jalqaýlaý keletin nemis tóbetteri men labradorlar únemi tamaq tilep turady. Bir túıir taǵam úshin bárin isteýge bar. Mundaı ıttermen jumys isteý qolaısyz. Qaltańda únemi shujyq nemese syr júrý kerek. Al Maıa sııaqty ıtter oıynshyq izdeıdi.
– Maıanyń bir ereksheligi óte tabandy ıt. Qyzmet barysynda ártúrli jolaýshylar kezdesedi. Qoıyn-qonyshyn ıiskelep, timiskilengen ıtti keıde teýip jiberetinder de bar. Maıa ondaıdy elemeıdi. Eger bir nárseni sezse, men kelgenshe sol adamnyń qasynan shyqpaı turyp alady. Men kelip shekaradan alyp ótýge tyıym salynǵan zat tapsam ǵana ıtke oıynshyǵyn berem, taba almasam oıynshyqty berýge bolmaıdy. О́ıtkeni ıt jaman úırenedi, ótirik esirtki taptym dep aldaýǵa kóshedi. Maıa 2016 jyly týǵan. 2019 jyldan beri birgemiz. Byltyr osy ıttiń kómegimen 30 shaqty esirtki quralyn taptyq. Kólik kabınasynyń qýys-qýysyna, zattardyń arasyna, shulyqqa tyǵyp ótpek bolǵandardy ustadyq. Birde Reseıden kirip kele jatqan Qyrǵyzstan azamaty qoqys salatyn ydystyń ishinde ishilgen ıogýrt qutysynyń ishine esirtki tyǵyp qoıǵan jerinen ustaldy. Tekserý barysynda búkil zattaryn, aıaq kıimine deıin qaldyrmaı qarap shyqtym. Eshteńe tappadym. Al Maıa paketke bir, maǵan bir qaraıdy. Paketti ala berip em, azamat ishinde qoqystan basqa eshteńe joq dep ustatqysy kelmedi. Túbinde ıogýrt qutysy jatyr eken, onyń ishindegi esirtkini pınsetpen alyp shyqtyq. Byltyr Reseı azamaty minip kele jatqan «Aýdı» avtokóligin tekserdik. Maıa peshtiń mańaıynda esirtki bar degendeı ıshara etti. Búkil paneldi ashyp qaradyq, eshteńe taba almadyq. Syrtqa shyǵyp, kólik ıesine kapotty ashyńyz dedim. Kapot ashyla salysymen, Maıa sekirip minip, peshke baryp jalǵanatyn tútikti kórsetti. Bekitkishin burap bosatyp alyp qarasaq, tútiktiń ishine 10 gramdaı esirtki tyǵypty. Keıde basqa bir kólikti tekserip jatsam, Maıa meni esirtki jasyrynǵan avtokólikke qaraı tartqylap, ózi ertip aparady. Taǵy birde Maıa Qazaqstan azamaty mingen avtokólikke ertip bardy. Jyldamdyq aýystyrǵysh tetiktiń rezeńke qaptamasynyń ishinen kóknár shyqty. Kólik ıesi esirtkini jalma-jan jutyp qoımaq bolyp aýzyna apara bergende, qolynan shap berip ustap aldym. Jutyp qoısa, eshteńe dáleldeı almaı qalamyz. Eńgezerdeı, qarýly jigit. Esirtkini jibermesten, qolyn qaltasyna salyp aldy. Sol sátte ózge tekserýshiler de júgirip keldi. Men tezirek skotch ákelińder dedim. Osylaısha, qolyn skotchpen denesine tańyp tastadyq. Eger ol esirtkini jerge laqtyryp jibergende, ony alyp, kólikke qaıta salsam, qasaqana qaltama salyp jiberdi dep maǵan jala jabatyn edi, – deıdi Qaırat Valıev.
Shekarashylar byltyr dál osy Maıanyń kómegimen kólik oryndyǵynyń astyna tyǵyp qoıǵan sómkeden 72 oq taýyp alǵan. Kapıtan Ǵalymjan Dáýlettiń aıtýynsha, ary-beri aǵylyp ótip jatatyn jolaýshylar avtobýstarynyń ishine de esirtki tyǵyp qoıatyndar bolady.
– Olar ońaı ustalady. Eki oryndyqtyń aralyǵyna, astyna, perdeniń qýysyna tyǵady, qol júgin qoıatyn sóreniń bir buryshyna qoıa salýy múmkin. Mundaı adamdar esirtki tabyla qalǵan jaǵdaıda onyń meniki ekenin eshkim dáleldeı almaıdy dep oılaıdy. Mundaı kezderde biz júrgizýshiden jaýap alyp, bul orynda kim otyrǵanyn anyqtaımyz. Onyń aınalasynda otyrǵan 4-5 kisini ıtpen tekseremiz. 5 adam bolsa, beseýin de ıiskep shyqqan ıt esirtki alyp bara jatqan adamdy aına qatesiz taýyp beredi. Keıde úrip, keıde kıiminen tartqylap belgi berse, keıde kúdiktiniń janyna otyryp alady. Onyń bári beınetaspaǵa jazylady. Jalpy, shekaradan ótkizýge tyıym salynǵan zattardy anyqtaý jumystarynyń jartysyn osy arnaıy ıtter jasaıdy, – deıdi bólimshe bastyǵy.
Shekara kúzetinde – jergilikti turǵyndar
«Almaty – Ekaterınbýrg» halyqaralyq avtomagıstralynda turǵan kólik ótkizý beketiniń eki jaǵyna qaraı tartylǵan memlekettik shekara syzyǵyn aǵa leıtenant Erkebulan Shymyr bastaǵan sarbazdar kúzetedi. Qostanaı oblysyndaǵy shekara bólimsheleriniń ishindegi eń úzdigi – osy bólimshe. Tiken symnan tartylǵan shekara qorshaýy qazaq tarıhynda orny erekshe Troıski qalasyna tıip tur, arasy jeti-aq shaqyrym. Bul jer eń qaýipti shekaralyq aýmaq sanalady. О́ıtkeni qujaty joq sheteldikter men basqa da teris pıǵyldy adamdar avtokólik ótkizý beketine jetpeı túsip qalyp nemese aldymen Troıskige toqtap, shekaranyń bergi betine sý arqyly ótip ketýge tyrysady. Bólimshe bastyǵynyń mindetin atqarýshy Erkebulan Shymyrdyń ózi bastap arnaıy jasaqpen birge shekara boıyn bir súzip shyqtyq.
– Aqıyq aqyn Muqaǵalıdyń
«Men, mine,
Otanymnyń shetindemin.
Maǵan jer joq,
Otan joq ári qaraı,
Ári qaraı meken joq
janyma jaı»
dep keletin óleńin bilesiz be? Siz búgin Otan shetindesiz! – dep suraýly júzben kúlimsireı til qatty jaıdary minezdi aǵa leıtenant.
Men de tosylyp qalmaı:
«Osy jerden Otanym
bastalady,
Baqytymnyń osynda
tas qamaly.
Ári qaraı basqa ómir,
basqa tirlik,
Ári qaraı men úshin
tas qarańǵy», –
dep jalǵaı jóneldim.
– Bárekeldi, aǵaı, memleket shekarasyn kúzetý árkimge buıyra bermeıtin baqyt qoı. Anaý jerde Úı ózeni qatyp jatyr. Shekara buzýshylar qysta muzdyń ústimen jaıaý ótip ketýi múmkin. Byltyr memlekettik shekarany buzyp ótpek bolǵan 41 adamnyń jolyn kestik. Shekaranyń arǵy betinen ótip ketken 3 qylmyskerdi ustadyq. Biz jaqtan kóbine О́zbekstan men Tájikstannyń azamattary shekarany jaıaý kesip ótpek bolady. Reseı jaǵynan keletin shekara buzýshylar da kóp. О́tken jyly jeke ózim bastap shyqqan jasaq shekara boıyna ornatylǵan dabyl belgisi arqyly qaýipti qylmyskerdi ustap aldyq, – deıdi Erkebulan.
Bul bólimshedegi jaýyngerlerdiń deni – jergilikti Qarabalyq aýdanynan iriktelip alynǵan kileń saıdyń tasyndaı myqty jigitter. Bári Otan aldyndaǵy boryshyn kelisimshart boıynsha atqaryp júr. Aılyqtary joǵary, áleýmettik jaǵdaılaryn memleket jasap berip jatyr.
Shekara buzýshy búgin jaýyn-shashyn nemese aq tútek qarly boran soǵyp tur eken dep kún raıynyń ashylǵanyn kútip jatpaıdy. Memlekettik shekaraǵa kez kelgen sátte qaýip tónýi múmkin. Sondyqtan «bir sát qalǵýǵa quqymyz joq» deıdi qyraǵy saqshylar.
Qostanaı oblysy
