Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Burynǵylardyń «aýrý qalsa da, ádet qalmaıdy» degen sóziniń ras ekenine taǵy bir márte kóz jetkizdik. Taıaýda dál osyndaı jaǵdaı taǵy qaıtalandy. Japonııanyń bas shahary Tokıoda ótken Olımpııa oıyndarynda erekshe ónerimen daralanyp, qola júldege qol jetkizgen aýyr atlet Igor Son dopıngpen ustalyp, abyroıymyzǵa taǵy nuqsan keltirdi.
Qoǵamdy eleń etkizgen jańalyq áleýmettik jelide de keń tarap, qoldanýshylar arasynda qyzý talqylanyp jatyr. Jankúıerlerdiń kóbi dopıngpen ustalǵan sportshylarǵa aıaýshylyq tanytpaı, aýyr jaza taǵaıyndaý kerek dep esepteıdi. Tipti memleketten berilgen barlyq syıaqyny túgelimen bıýdjetke qaıtarýǵa tıis ekenin aıtyp jatyr.
Aýyr atletıka federasııasynyń bas hatshysy Aldııar Nuralınovtiń aıtýynsha, Igor Son men taǵy birneshe sportshynyń qanynda tyıym salynǵan preparattyń bar ekeni Qazaqstan Ulttyq dopıngke qarsy ortalyǵynda anyqtalǵan soń, bul nátıjeler federasııa men ulttyq quramanyń basqa da ókilderine keri áserin tıgizbeıdi. Alaıda ereje buzǵan sportshylar Búkilálemdik antıdopıng agenttiginiń (WADA) Kodeksine jáne Halyqaralyq aýyr atletıka federasııasynyń dopıngke qarsy erejelerine sáıkes 4 jyldan 8 jylǵa deıin jarystardan shettetiledi.
– Sportshylardy jarystan tys dopıngke tekserý olar qatysqan halyqaralyq dodalardan keıin, ıaǵnı alty aı ótken soń qabyldanady. Sondyqtan bul jerde sportshylardyń álemdik dodadaǵy nátıjelerin joıý nemese medaldaryn qaıtarý týraly másele týyndamaıdy. Ásirese I.Sonnyń Olımpıada júldesine jáne memleketten alǵan syıaqysyna qatysty ekenin erekshe atap ótkim keledi. Federasııa dopıngtiń kez kelgen kórinisine nóldik tózimdilik qaǵıdat ustanady. Biz ulttyq quramanyń barlyq ókilinen halyqaralyq jarystardyń qarsańynda jáne álemdik dodalardan keıin dopıng synama alyp otyramyz, deıdi A.Nuralınov.
Sonymen qatar bas hatshy bul tekserister eń aldymen sportshylarymyzdyń halyqaralyq dodalarda ereje buzbaýy úshin qajet ekenin aıtady. О́ıtkeni WADA el sportshylarynan sheteldik jarystarda úsh jáne odan da kóp artyq tártip buzǵanyn anyqtaǵan jaǵdaıda, olar búkil komandany jarystan shettetýi múmkin.
Sport jýrnalısi Rýslan Medelbek sportshylar arasynda mundaı tekseristi jıi ótkizip turǵan durys dep esepteıdi. Sondaı-aq ol dopıng synamalar alatyn ortalyq táýelsiz jáne eshbir nátıjeni jasyryp qala almaıdy deıdi.
– Áleýmettik jeli qoldanýshylarynyń pikiri aýyr atletıka federasııasyndaǵy dopıng daýy arnaıy tapsyryspen jasalyp otyr degenge saıady. Biraq bul jerde myna nárseni túsiný kerek. Qazaqstanda dopıng synama alatyn ortalyq táýelsiz jumys isteıdi. Olar dopıng synamanyń nátıjesin jasyryp qala almaıdy, eger málimetterdi jasyratyn bolsa, onda biz Reseıdiń kebin kıemiz. О́zderińiz biletindeı, Reseıdiń antıdopıng ortalyǵy (RÝSADA) Sochıdegi synamalardy jasyrǵany úshin lısenzııasynan aıyryldy. Al Qazaqstanda dopıng synamasyn alatyndar eshkimniń ataq-dańqyna qaramaı óte ádil jumys istep jatyr. Mysaly, biz kez kelgen bir zerthanaǵa baryp qan tapsyrdyq deıik, qanda ne baryn, qandaı syrqatymyz bar ekenin jasyryp qalmaı, bárin kórsete salady ǵoı. Bizdegi dopıng ortalyǵy da sol jolmen jumys isteıdi. Qaıta osyndaı sportshylarda dopıng bar ekenin erte bastan anyqtap, durys istep jatyr, – deıdi sport sarapshysy.
Sport áleminde 2014 jyly baǵy janyp, aýyr atletıkadan qazaqtan shyqqan tuńǵysh álem chempıony atanǵan Jasulan Qydyrbaevtyń basynan da dopıng daýy aınalyp ótken joq. 2015 jyly AQSh-tyń Hıýston qalasynda ótken álem chempıonatynda qola júlde alǵan otandasymyzǵa 2016 jyly dopıng qoldandy degen aıyp taǵylyp, búkil ataǵynan aıyrylǵan-dy. 8 jylǵa sporttan shettetilgen otandasymyzdyń jazasy bıyl kúzde aıaqtalady.
– Bul jaısyz jańalyqty estigende aspannan jaı túskendeı áserde boldym. Men eshqashan ruqsat etilmegen dári-dármekti qoldanǵan emespin. О́zimniń taza sportshy ekenimdi dáleldeý úshin Halyqaralyq sottyń da kómegine júgindik. О́kinishke qaraı, bul áreketimizden esh nátıje shyqpady. Osylaısha, Olımpıadada atoı salsaq degen asqaq armanymyzben birjola qosh aıtysýǵa týra keldi. Árıne, bul jerde sportshylardy kinálaı salý ońaı. Biraq eshkim bizdiń jan dúnıemizdi túsingisi kelmeıdi. Kóbisi sportshy bolý ońaı, tipti bizdiń ómirimizdi raqat dep oılaıdy. Árbir istiń ózine saı mashaqaty bar ekenin olar túsine bermeıtin sııaqty. Bozbala shaǵymyzdan sportty janymyzǵa serik etip, búkil ómirimizdi osy salaǵa arnaǵanbyz. Osy kúnge jetkenge deıin qanshama ter tógildi, et jaqyndarymyzdy, týystarymyzdy jyldap kórmeı, jattyǵý zalynan shyqpadyq. Kóp sportshy el namysy úshin densaýlyǵyn qurban etip jatyr. Aıta berseń, aqtalǵandaı bolasyń. Barlyǵymyzdyń sportqa kelgendegi maqsatymyz baıraqty dodalarda el namysyn qorǵap, halqymyzdy qýantý bolatyn, –deıdi J.Qydyrbaev.
Qazaq sportynyń tarıhyna zer salar bolsaq, elimizde eń kóp dopıng daýyna aýyr atletıka sportshylarynyń ilingenine kóz jetkizemiz. Máselen, 2019 jylǵa deıin osy sportty janyna serik etken 40-tan asa órenimizdiń tyıym salynǵan preparatty qoldanǵany anyqtalyp, jarystardan alastalǵan. Dál sol jyldyń qyrkúıek aıynda Májilis depýtattary «Dene shynyqtyrý jáne sport týraly keıbir zańnamalyq aktilerine ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn qabyldaǵan edi.
Mádenıet jáne sport mınıstrligi usynǵan zań jobasynda sportshyny dopıng qoldanýǵa májbúrlegen ıa septesken jattyqtyrýshy, fýnksıonerler ákimshilik jaýapkershilikke tartylyp, olarǵa 200 aılyq eseptik kórsetkish (shamamen 500 myń teńge, 1 300 dollar) kóleminde aıyppul salynady dep kórsetilgen.
Tipti budan bólek zań jobasynda sportshy dopıngpen ustalyp, nátıjesi joıylsa, Úkimet atletke berilgen aqshalaı syıaqyny qaıtaryp alý, ózine jáne bapkerine memleketten taǵaıyndalǵan ómir boıǵy materıaldyq tólemdi toqtatyp, jarystarda alǵan jaraqaty úshin memleketten alatyn ótemaqysynan aıyrylyp, memleket bergen turǵyn úıdi qaıtaryp berý máseleleri naqty kórsetilse de, ereje buzatyndardyń qatary áli kúnge deıin azaımaı tur.
Sport jýrnalısi Bek Tóleýov osydan úsh jyl buryn 2008 jyldan beri dopıngpen ustalǵan Qazaqstan aýyr atletteriniń sany 40-tan asyp jyǵylatyny týraly maqala jazǵanyn, qazir bul kórsetkish adam shoshıtyn deńgeıge jetkenin aıtady.
«Sportshylarymyz qazir zańǵa da, sport erejesine de baǵynyp jatqan joq. Bul – óte qıyn jaǵdaı. Qazirgi tańda bir aýyr atlet álemdik jarystan medal ákelse, onyń jetistigine qýanýǵa tıis bolǵan jankúıerler dopıngpen ustalyp qalmaı ma eken dep ýaıymdaıtyn jaǵdaıǵa jetti. Qazaqstan quramasyn uzaq jyldar boıy baptaǵan Alekseı Nı men onyń kómekshisi, marqum Enver Túrkelerı elimizdegi aýyr atletıka sportyna kóp eńbek sińirgenimen, qyzdy-qyzdymen biraz dúnıeni búldirip ketkenin de aıtýymyz kerek. Olar ataq-dańq pen aqshaǵa ońaı jetý úshin osyndaı las áreketterge kóp bardy jáne bul josparlary júzege asyp, qazaq sportshylary Olımpıada men álem chempıonattarynda júldelerdi kúrep ala bastady. Biraq qazaqta «Kóp asqanǵa – bir tosqan» degen sóz bar ǵoı. Endi, mine, sonyń zardabyn tartyp jatyrmyz. Enver Túrkelerı Bolgarııa, Túrkııada jumys istegende de shákirtteri dopıngpen ustalǵan. Onyń daıyndaǵan dopıngterin Ilıa bastaǵan biraz atletterimiz iship, opyq jedi. Biraq ótkennen sabaq almaǵan syńaılymyz. Áli kúnge deıin dopıngpen ustalyp jatqandar bar. Sosyn aýyr atletıka federasııasy men sonyń aınalasynda talas-tartys tolastar emes. Tipti kisi ólimi bolsa da, táýbesine kelmegender bar. Árqaısysy, ózinikin durys dep sanaıdy. Al aqıqat – jalǵyz. Sondyqtan qazaq aýyr atletıkasy durys jolǵa túsý úshin «balyqty» basynan tazalaý kerek sııaqty», deıdi sport sholýshysy.
Sport jankúıeri Dáýren Alıkbaev bolsa búkilálemdik dopıng agenttigi qorǵaýshysy joq sportshylarmen kúresip ketkenine narazy. Quzyretti organ ókilderi negizinen sportshylarmen emes, dopıng preparattaryn óndiretin dári-dármek zaýyttarymen kúresýi kerek edi dep esepteıdi.
– Keıde jańalyqtardan álemde ǵylym salasy qarqyndy damyp jatqanyn, túrli jańalyqtar oılap taýyp jatqanyn oqyp qalamyz. Biraq nege ekeni belgisiz, dopıng máselesine kelgende ǵylymnyń ozyq úlgisin baıqaı almaı jatyrmyz. Sportshylardan dopıngti dál ýaqytynda tappaǵan soń, arada pálenbaı ýaqyt ótken soń anyqtaǵany kimge kerek. Demek, ǵylym dopıngten qalyp bara jatyr dep qabyldaýǵa bolatyn shyǵar. Menińshe, dopıngpen kúresetinder negizi sportshylarmen emes, sony shyǵaratyn dári-dármek zaýyttarymen kúresýi kerek. Biraq oǵan shamalary jetpeıdi. Al olardyń álderi ózderin qorǵaı almaıtyn sportshylarǵa ǵana jetedi. Bile bilseńiz, dárihanadaǵy 90-95 paıyz dári – sportshy úshin dopıng. Sonda naǵyz dopıng paıdalanatyn kim? Siz ben biz sııaqty sportpen aınalyspaıtyn jurttyń balalary, – deıdi ol.
Qoryta aıtqanda, taý kótergen tolaǵaılarymyzdyń dopıng qoldanýy sóz basynda aıtqandaı, aýrý emes, ádetke aınalyp ketken syńaıly. Jer-jahannyń sportshylary uran etip aıtyp júrgen «Álem taza sport úshin» degen erejege baǵynbaıtyn sportshylar zańǵa da pysqyryp jatqan joq. Bir basyn kesse, ekinshi basy ósip shyǵatyn álgi ertegidegi aıdahar sekildi qansha jerden dopıngke qarsy kúres júrgizse de, ebin tapqandar eki asap jeı bermek...
