Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Qańtarda da birer kún tobarsyǵan dala dıdary ántek jibip, qaımyjyqtaı muz paıda bolǵan. Malsaq qaýym sol kezde kún raıynan ish tartyp, baǵymdaǵy maldyń, tebindegi jylqynyń jaıy ne bolar eken dep bir qobaljyp edi. Bul jolǵysy anyq qater. El ishinde mal súmesimen kún kórip otyrǵan aǵaıynmen habarlastyq. Zerendi óńirinde jaǵdaı kúrdeli tárizdi. Qysy-jazy tebinde júretin qalyń jylqy túgelge jýyq qolǵa qarapty. Qara mal men qoı-eshkisine ǵana qysqy mal azyǵyn daıyndaıtyn aýyldaǵy aǵaıyn qos-qos jylqyǵa mal azyǵyn qaıdan taýyp bererin bilmeı saly sýǵa ketip alańdaýly..
– Eki bıem, bir jabaǵym ashtan óldi, deıdi Krasnoıar selosynyń turǵyny Nursultan Egindi, – qysqa kúısizdeý kirip edi. Jaz boıy qoń da jınaı almaǵan. Jaıylym jer bolmaǵandyqtan qara qarǵanyń mıy qaınaıtyn ystyqta tilin tistep qamaýly turady. El eginin jınap bolǵan kezde bosatqanymyzben jiligine maı jınaı almaıdy. Artynsha qys túsip ketedi de, kóterem mal ońala almaıdy. Ońalǵanyńyz ne, qystan aman shyqsa, jany olja. Jyldaǵy kórgen kúnimiz osy bolyp júr. Qazir kúıi pyshaq kótermese de, bir jylqynyń quny 500 myń teńgeniń kóleminde. Biz úshin qanshama shyǵyn, ári obal degen uǵym bar emes pe?!
Aqkól aýdanynyń da sharýalary mal azyǵyn taba almaı dymy quryp otyr. Sazdybulaq aýylynyń turǵyny Serik Asanovtyń aıtýyna qaraǵanda, mal baqqan soń onyń jemshóbin tııanaqtap daıyndaý kerek. Dál baıaǵydaı jylqy jaryqtyq óz aıaǵymen kún kóredi degen dáme endigi jerde júzege asa bermeıdi. Onyń eń basty sebebi, dala tozǵan, jylqy tebindeıtin jerde jaz boıy qoı-eshki men qara maldy ıirip baǵady. Shóp býyny qatqan kezde aıtaqyrǵa aınalady. Qys túsip, qar jaýǵan soń bul alqaptarda jylqynyń tisine iligetin bir ýys shóp qalmaıdy. Sondyqtan, shóp shyqqan jyly bir jyldyqty oılamaı, múmkindiginshe moldynan qarpyp qalý kerek. Maıalap úıgen shóp sý ótpese on-on bes jyl boıy murty buzylmaı tura beredi. Jalǵyz shópti ǵana emes, sabannan da mol qor jınap qoısa, tipti jaqsy.
– Mal basyn óz tóli esebinen kóbeıtýge múmkindik bolmaı otyr, deıdi Serik Erjanuly, – onyń eń basty sebebi, jaıylymdyq ári shabyndyq jerdiń tozyp ketýi. Endigi arada memleket qamqorlyǵynan dámelenbeske bolmaı tur. Meniń oıymsha jer qunaryn arttyrý úshin ekpe shóp egilýi kerek. Aýyldyq okrýg basshylary osy jerde egin egip, ıgiligin arttyryp otyrǵan úlken kompanııa basshylarynyń tilin taýyp, aýyldaǵy malsaq qaýymǵa degen qamqorlyqty arttyrsa. Iаǵnı olar kópshilik paıdalanatyn jaıylymdyq jáne shabyndyq jerlerge kópjyldyq ekpe shóp egip berse, sonda ǵana mal súmesimen kún kórip otyrǵan aýyldaǵy aǵaıynnyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıy jaqsarady. Áıtpese jylda jutqa ushyrap, jýan jińishkerip, jińishke úzilýge taqady. 2021 jyly da dál osyndaı jaǵdaı oryn alǵan. Kóktemde búkil dala kók muz bolyp qatyp qaldy. Qyrsyq shalǵanda osyndaı ýaqytta maldyń jemshóbi de qymbattap ketedi. Eseptep kórelik, nebári 20 kelilik shóptiń bir býmasy 2 myń teńge turady. Ol nebári eki kúnge jetedi. Mal tóldegen kezde azyn-aýlaq jem de qajet. Alty aı qys boıy qorada baǵylatyn qara maldy qystan aman-esen alyp shyǵý úshin 200 myń teńge qajet eken. Al ózindik quny osy baǵamen qaraılas. Mal baqqan adamnyń eńbegin qossańyz, bar tirshilik zaıa. Biraq aýylda mal baǵyp kúneltkennen basqa tirshilik te joq qoı.
Qazir dıqandar paıdalanatyn sheteldik astyq kombaındary burynǵydaı sabandy atjalǵa salmaıdy, týrap tastaıdy. Mamandardyń pikirinshe, jer qunaryn arttyrýǵa septigi tıedi eken. Ol da durys shyǵar. Biraq iri aýyl sharýashylyǵy qurylymdary eldiń jaǵdaıyn da oılaýy kerek qoı. Eldi mekenderdiń irgesindegi alqaptardyń sabanyn atjalǵa túsirip, kópelenese, malsaq qaýymǵa ájeptáýir demeý bolar edi. Keshegi keńes zamanynda saban erte kóktemge deıin atkópir bolyp jatatyn.
– Qazirgi jaǵdaı bylaı, – deıdi Zerendi aýdanyndaǵy Qyzylsaıa aýylynyń turǵyny Álimjan Moldashev, – dıqandar alqapqa saban maıalaryn tastap ketse qys boıy jylqy basyp, shashyp tastaıdy. Kóktemde jınaý qıyn bolady. Áli keýip úlgermegen sabandy jaǵyp jiberý de qıyn. Jaqsań, aıyppul tóleısiń. Mine, sondyqtan sabandy týrap tastaǵan eginshiler úshin utymdy.
Keń dala qazir qasat qarǵa meltektep tur. Onyń ózi de ulpa, jumsaq qar emes, kóksoqta bolǵan siresken muz. Malsaq qaýymnyń aıtýyna qaraǵanda, iri jylqy tebindeýi múmkin, al taı-jabaǵyǵa qaýip-qater kóp. Ári kók muzdy talǵajaý etken bıeler qulyn tastaýy da ǵajap emes.
– Ol tabıǵattyń óz zańdylyǵy, deıdi «Qulan» sharýa qojalyǵynyń basshysy Qulan Bolatov, – jaryqtyq jylqy tekti mal ǵoı, kún kórisiniń qıynǵa aınalǵanyn ishteı sezetin bolýy kerek, ózin saqtap qalý úshin qulynyn tastaıdy. Dál qazir elge janashyr sharýa qojalyqtary jylqy tebindep júrgen alqaptardy jyrtyp, qaryn arshyp tastasa oń bolar edi. Ásirese aǵash baýyryndaǵy jońyshqaly jerlerdi arshysa, kóp-kórim talǵajaý tabylady. Árıne, oǵan jeke adamnyń kúsh-qýaty kele bermeıdi. Endigi amal jergilikti bıliktiń bas bolýymen osyndaı elge sharapaty tıetin sharýany uıymdastyrsa deısiz. Bálkim sonda qyrýar mal qatal qystyń qulqynyna jutylyp ketpeı, aman qalar ma edi.
Sońynan tól ermegen maldan tabys ta tappasyń belgili. Aqkól aýdanyndaǵy «Aqjal» sharýa qojalyǵynyń basshysy Serik Asanovtyń aıtýyna qaraǵanda, qys synaǵy endi bastalǵandaı. Tebindegi jylqy maly qolǵa qaraǵan. Orman baýyryndaǵy quıqaly jerde júrgen azyn-aýlaq tabyn bar. Eki júzden astam otbasy turatyn Dombyraly aýylynyń negizgi tirshiligi – tórt túlik maly. Áıtse de jaıylym men shabyndyq joqtyń qasy. Tóńirektiń bárin iri jer ıeleri jyrtyp tastaǵan, týra aýyldyń irgesine deıin. Tabaldyryqqa taqap. Olar bes myń gektarǵa jýyq jerdi ıelenip otyrǵanda, aýyldaǵy aǵaıynǵa elý gektar jer tımeıdi. Maldy qystan aman-esen alyp shyǵýǵa kesirin tıgizip otyrǵan bir másele osy. Eger jer keń bolsa tozbas edi. Qazir toqymdaı qunarly jer qalǵan joq.
Oblystyq aýyl sharýashylyǵy jáne jer qatynastary basqarmasynyń málimetine qaraǵanda, ótken kúzde baǵymdaǵy malǵa molynan jetetin mal azyǵy daıyndalǵan syńaıly. Máselen, 1260 myń tonna shóp, 260 myń tonna súrlem, 750 myń tonna saban, 650 myń tonna jem ázirlengen. Qaǵaz júzinde qatyp turǵanymen, jylqy jaryqtyq tilin tistep, kóterem bolýda. Búgingi tańda óńirde 232 myń bas jylqy baǵylýda. О́zindik quny eń arzan mal óristi toltyrý úshin eń aldymen joǵaryda aıtylǵan máseleler sheshilse eken deısiz.
Aqpandaǵy aq jaýyn malsaq qaýymnyń apshysyn qýyrýda. Jylqyǵa jany ashıtyn eldiń jigitteri tize qospasa, qıyndyqtyń qabaǵy túıeli bermek.
Aqmola oblysy
