Taıaýda James Webb ǵarysh teleskopy tyń jańalyq ashyp, ǵalamnyń alys túkpirinen eń kóne alty birdeı galaktıkany anyqtady. Mundaı málimet búkil astronomdy qyzyqtyryp otyr. Kóne galaktıkalar buǵan deıin ǵaryshqa qatysty qalyptasqan uǵymdy qaıta qaraýǵa ıtermeleıdi. О́ıtkeni alty galaktıka «Úlken jarylystan» keıin kóp uzamaı-aq, qazirgi kózge kórinetin ǵalam óz kóleminiń 3 paıyzyna áreń jetken kezeńde paıda bolypty. Ázirge teleskoptyń málimeti sońǵy ári naqty deýge kelmes. Áli de teksere túsetin tustary bar. Biraq bul jańalyq galaktıkalardyń qalaı qalyptasqanyn túsinýge múmkindik beredi.
Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, «Úlken jarylystan» keıin ǵalamdy qalyń tuman basqan. Dúmpýden bólingen mol energııa birtindep sýynǵan. Mıllıondaǵan jyl ótkennen keıin elektrondar, protondar men neıtrondar birigip, sýtegi atomdaryn quraǵan. Ǵylymı ortada «ǵalamnyń qarańǵylyq dáýiri» dep atalatyn osy kezeńde gravıtasııa kúshimen atomdar birigip, materııa quraýǵa kirisken. Osylaısha, taǵy mıllıondaǵan jyldan keıin alǵashqy juldyz týyp, eń kóne galaktıkalardyń irgetasy qalanǵan. Aıtpaqshy, ǵalymdar «Úlken jarylystyń» qalaı paıda bolǵanyn áli kúnge anyqtaı almaı otyr. Túrli teorııa usynǵanymen, ázirge ortaq ustanym boıynsha ǵalamdyq dúmpý joq jerden bolǵan.
Ǵalam men Qurandy baılanystyrǵan Harýn Iаkııa nemese túrli tápsirshi ǵulamalardyń ornyn basýdy kózdemeımiz. Biraq Qurandaǵy keı aıat ǵalamnyń qalaı paıda bolǵany týraly oıǵa jeteleıtini ras. Mysaly, Fýssılát súresiniń 11-aıatynda aspan áleminiń tuman sekildi bolǵany, sodan keıin jer men ǵalam Allanyń buıryǵyna baǵynǵany aıtylady. Sondaı-aq Zarııat súresiniń 47-aıatynda ǵalamdy Qudaıdyń jaratqany jáne onyń aýqymyn ulǵaıtyp otyrǵany keltirilgen. (Gazet oqylǵannan keıin túrli maqsatqa paıdalanylýy múmkin ekenin eskerip, aıat mátinin jazbaýdy jón kórip otyrmyz. Qalaǵan adam Halıfa Altaıdyń aýdarmasynan oqyp alar dep topshylaımyz).
«Úlken jarylys» teorııasyna sáıkes ǵalam árdaıym ulǵaıyp otyrady. Muny alǵash anyqtaǵan Edvın Habbl esimdi AQSh ǵalymy. Ol 1929 jyly astronomııalyq baqylaý men esepteýler arqyly jer sharynan alys juldyzdar men galaktıkalar úzdiksiz alystap bara jatqanyn baıqaǵan. Uzaq esepteýden keıin shyn máninde ǵaryshtyń úzdiksiz keńeıip otyratyny týraly ortaq pikir qalyptasty. Sondaı-aq galaktıkalar bir-birinen qashyqtap bara jatsa, ýaqytty keri aınaldyrǵanda onyń bári keri syǵylady, ıaǵnı bir núktege jınalady degen qorytyndy jasaldy. Demek «Alla qalasa 18 myń ǵalamdy bir tarynyń qaýyzyna syıǵyzady» degen támsildiń rastyǵyna ǵylymı turǵyda kóz jetkizemiz.
Budan bólek, keıingi kezde teoretıkalyq-fızıkter arasynda mýltıǵalam uǵymy da keń taraı bastady. Ǵalymdardyń paıymdaýynsha, álemdegi búkil materııa ishek tektes terbelip turatyn elementterden quralǵan. Kópshilik ortada String theory dep atalatyn bul uǵym Kvant fızıkasy men Jalpy salystyrmalyq teorııany biriktiredi. Teoretıkalyq-fızık Mıchıo Kakýdyń pikirine súıensek, atalǵan sala «qara qurdymdyń» qurylymy, ǵalamnyń qalaı paıda bolǵany sekildi óte kúrdeli astronomııalyq saýaldarǵa jaýap tabýǵa múmkindik beredi.
Sonymen qatar ǵalamnyń jalǵyz emes, birneshe nusqasy bolýy múmkin ekenin de joqqa shyǵarmaıdy. Muny túsindirý úshin M.Kaký kádimgi qarapaıym radıo tolqyndy mysalǵa keltiredi. Kez kelgen bólmede radıonyń tolqyny taralady. Biraq qabyldaǵyshty iske qospaıynsha, ony tyńdaı almaımyz. Jıilikti aýystyrý arqyly bir radıodan ekinshisine ótemiz. M.Kaký mýltıǵalam dál osyǵan uqsas dep sıpattaıdy. Bir jıilikten ekinshisine ótpeıinshe, basqasy bar ekenin bilmeımiz. Sol sekildi dál qasymyzda ekinshi ǵalamnyń turǵyndary ǵumyr keship jatýy múmkin, biraq ony baıqamaımyz. Qyzyǵy sol, Quranda adamdar men jyndardyń birge ómir súretini aıtylady. Bálkim, bizdiń mýltıǵalam dep júrgenimiz osy shyǵar.
Budan bólek, ýaqyttyń árkimde árqalaı jyljýy, kún men galaktıkanyń qozǵalysy sekildi uǵymdar da qasıetti kitapta keletin aıattarmen úndes shyǵady. Árıne, Quranda aıtylǵandardyń tápsiri osy dep aıtýdan aýlaqpyz. Olardyń shynaıy mánin jiberýshi tarap qana biledi. Biraq ǵalamǵa qyzyqqan saıyn, dinge de kózqaras bekı túsetini anyq.
