Adasqan arý

Taqyryptyń kókeıkestiligin kóldeneń tartyp, kórkemdik talaptaryn kózge ilmeýge bolmaıdy, árıne. Sóıte tura, oraldyq qalamger Mıra Shúıinshálıevanyń «Adasqan arý» degen áńgimesin aıtary atynda aıqaılap kórsetilgenin, ara-tura jýrnalıstıkanyń  belgileri boı beretinin baıqaı tura, «Egemen Qazaqstan» oqyrmandarynyń nazaryna usynýdy jón sanadyq. О́ıtkeni, munda jas jazýshynyń qazir júz-júzdegen, joq  – myń-myńdaǵan jandardyń júregin jylatyp júrgen jaıǵa janyn egilte aıtqan sózi bar, munda dinniń teris aǵymdaryna arandap, óz ómirin qor etken adamdardyń taǵdyryna azamattyq alańdaýy bar. Oqyńyz. Oılanyńyz. Aınalańyzda osyndaı jolǵa túsken jandar bolsa – oqytyńyz. Olar da oılanar. Raıynan qaıtar. Osy jarııalanym bireýlerdiń bolmasa bireýlerdiń sanasyn bir silkip ótse  maqsatymyzdyń oryndalǵany. – Qatyn! Áı, qatyn! Bóten úı­de shoshańdap neǵyp júrsiń?! Tórkinińe baryp taırańdap! Kózińe kók shybyndy úımeletpesin deseń, shyq tez! Uıaly telefonnyń ár jaǵynan ishine syımaǵan ashýyn Núkis oqtaı boratyp qoıa berdi. Ý nadan, menmenshil, tósin sabalaǵannan basqa túk bitireri joq kúıeýiniń daýsynan qatty qysylǵan Raıhan bir bozaryp, bir sazardy. – Qatyn, shyq dedim ǵoı úıden, shyq jyldam! Eskertpeı nege kettiń, a?! – Apamnan ruqsat alyp edim eki saǵatqa, – dep Raıhan dir-dir etti. – Apań ne aıtyp turǵanyń! Ol kim, men kim?! Bul jerde shesheńniń bıligi júrmeıdi! Myna meniń aıtqanym – zań! Sen, qatyn, sózge tú­sinbeıdi ekensiń, á?! Bálem, qo­­­lyma tús tek, baýyzdap tastaımyn! – Otaǵasy, dostarym keshe ájeń­­­niń qarasyna týý alystan kel­diń ǵoı, bir sháýgim kóńil sháı bolsa da iship ketshi dep qolqa salyp edi... Kelgenim tap qazir ǵana. Bosaǵadan keri attaýym yńǵaısyz bolar. – Qatyn! Qaıdaǵy dos, qaıdaǵy sháı?! Qyz-qyrqynmen qydyrǵanda ólgeniń tiriledi dep kim aıtty? Myljyńyńdy tyńdaıtyn ýaqytym joq! Meni otaǵam dep syılamadyń! Dindi buzdyń! Bala-shaǵany tastap, qydyryp kettiń! Bóten bireýlerdiń ýaǵyzyn tyńdap, óz dinińdi satpaqpysyń, a?! Osydan úıge qaıtpasań, sol úıdiń syrtyna órt qoıdyramyn! Jegenińdi jelkeńnen shyǵaramyn! Qurtamyn! Tóbeńdi oıamyn! Shashyńdy julamyn! Qanyńdy soramyn! Ashý qyssa adamdy taptap, shaınap tastaıtyn qara býra sekildi jan-jaǵyna túkirigin shashyp sóıleıtin Núkisi oıda-joqta qutyryp ala jóneldi. – Núkis, túsinshi meni. Osyn­sha­lyq syılap shaqyrǵanda uıat qoı. Eń bolmasa bir kese sháı isheıin. – Joq, ishpeısiń! Jan balasynan jasyrǵan «sharýalaryn» kúıttemek bolyp keshe ǵana tikushaqpen A. qalasyna ushyp ketken kúıeýsymaǵy aıaq astynan áıeliniń basqan izin baqylap, berekesin qashyryp, telefonmen-aq sileıtip saldy. «Vampır» baıynyń bireýdi shabamyn dese shaýyp, atamyn dese atyp túsiretin qatygez minezinen qorqyp qalǵan Raıhan solqyldap ala jóneldi. Eshqaıda qııa bastyrtpaı, úıden qarys qadam attatpaı, torǵa qamap, zańsyz áıeli etip ustaǵaly Núkisten jegeni – taıaq, kórgeni – qorlyq. – Raıhan, jaıshylyq pa? Baıaǵy kúıeýiń be kónbeı jatqan? Onyń búıtip búlik shyǵaratynyn bilgende qolhat alyp qalmaǵan ekenbiz. Mynaý taltúste munysy ne?! Elińe ázer ákelip turyp, tuqyrtýyn, esýas neme?! – dep baıaǵydan aýylda birge ósken jan dosy Shattyq renish bildirdi. – Qyzdar, men keteıin. Otaǵam aıtqanyma túsiner emes, – dedi Raıhan kóziniń jasy etegine tógilip. – Ketkeniń qalaı? Kirgeniń jańa emes pe. Senimen shúıirkelesip, maý­qymyzdy basamyz ba, desek. Bálen jylda ázer kezdeskende Nú­­­kisiń qyldy-aý qylajaqty! Shyr­­­qymyzdy buzatynyn bilgende tele­fondy óshirip tastaýyń kerek edi. – Otaǵam báribir jeti qabat jer astynan izdese de tabady meni. Onyń jyny jaman! – Osy dastarqandy seniń qur­­­metińe jaıyp ek. Bosqa rásýá bolǵany ma? Dámnen úlken emes­siń. «Qudaıdyń kenje ulyndaı» ákireńdeýin, teris aǵymǵa kóndir­genimen qoımaı! – ? – Áı, sol jetpegir Núkisti qaıdan taptyń, a? Baǵyńdy baılady ǵoı, ábden! Kún shyjyp turǵanda ústińdegi qyryq qabat kıimiń mynaý?! Qyz kezinde juldyzdaı jarqyrap qatarynyń aldy bolǵan Raıhannyń aıdaladaǵy Núkis degen moldaǵa erge shyǵyp, bógde dindi qabyldap, ózge joldy tańdaǵanyna syrttaı tisterin qaırap júrgen qurbylary ashýmen ekeýin de sybap-sybap aldy. – Qyzdar, endi qaıteıin, apam da osylaı ursady. Mundaı kúıge qaıtip túskenimdi ózim de bilmeımin. Men ustanǵan dinniń talaby qatań! Otaǵamnyń aıtqanynan shyqpaýym kerek. Otaǵamnyń ruqsatynsyz meshitke de barmaımyn. Kórshilermen tildesip, sálem-saýqat suraspaımyn. Kósheniń qarsy betindegi dúkenge barsam da, balalardy ilestirýim kerek. Mana balalardy apam baǵamyn dep alyp qaldy, áıtpese... Núkistiń soǵan da jyny qaınap! – Mássaǵan, mundaı da din bolady eken? Omyraý emetini bar, eńbektep júrgeni bar bárine jalǵyz óziń qaıtip qaraısyń? Balalaryn oılasa senimen birge poıyzǵa bılet almaı ma. Tikushaqpen tura shappaı! – О́zińnen jasy kishi jigitti ota­ǵam, otaǵam dep sonsha nege dan­daı­sytasyń? Segiz bala týsań da, áıelim dep syılap jatqan ol joq. Qudaıdan qyz tilep, taǵy kóterip júrsiń. – Endi... Aldanyshym osylar ǵoı, – dep qoıý tústi kóıleginiń syrtynan qarbyzdaı tompıǵan ishin sıpap qoıǵan Raıhan tirshilikten túńilip, qajyǵandaı aýyr kúrsindi. Bólme ishin kóńilsizdik bıledi. Asyqtaı altyn basynyń qadiri qashqan, baǵy ashylmaǵan Raıhandy balaýsa kezderinen burymdary jelbirep birge ósken dostary qatty aıap ketti. Júreginde kómirdeı bop jınalyp qalǵan qaıǵy-muńyn endi ǵana tarqata bergende telefony túskiri qaıtadan qońyraýlatty. – Baıaǵy otaǵam ǵoı. Ol qadalǵan jerinen qan almaı qoımaıdy. Qyzdar, men keteıin, – dep Raıhan degbirsizdendi. – Endi ǵana shúıirkelese bergende shyrqymyzdy buzýyn-aı! Túk kisiligi joq eken óziniń! Qara jamylǵan adamǵa kóńil sháı beretin qazaqtyń yrymyn din jolynda júrip bilmeı me,– dep dosy Araılym bulqan-talqan boldy. Yzadan býlyqqan qyz-kelin­shekterge betiniń oty shyǵyp qaraǵan Raıhan bezildegen telefondy amalsyzdan kóterdi. – Qatyn! Áli otyrsyń ba, ósek aıtyp! Shyq degenim qaıda?! Jańa ǵana shesheńmen sóılestim. Áıelimdi erkine jibergeniń úshin jazańdy berem dedim! – Qoıshy, Núkis! Otaǵasy! Apama nege qatty aıttyń? Ol kisiniń jazyǵy joq edi ǵoı. – Osydan tap qazir úıge qaıt­pasań, keshki ushaqpen jetip baryp byt-shytyńdy shyǵaramyn. Tórkinderińdi túgel tas-talqan qylamyn! – Otaǵasy! Otaǵasy! Mini, mini, qazir, qazir... Osylaısha ár saǵatyn, ár mınýtyn túgendep, tekserip, bereketin bes tıyn etken kúıeýinen qutylmasyn bilip, sala-qulash kóıleginiń etegine súrinip-qabynyp, jyǵylyp-qulap syrtqy esikke bettedi. – Jaý shaýyp kele jatqandaı sonsha ne boldy? Eń bolmasa nannan aýyz tıshi. Bári bitip, apańa da ursyp pa. Shynymen de beti qalyń eken,– dep jan-jaǵynan sóz jarystyrǵan dostary onymen birge ilese shyqty. – Bárinen buryn apamnan uıat boldy-aý. Baıǵus apam onsyz da meni oılap qartaıyp ketipti. Keshe túnde tóbemdegi shashymdy kórip jylap edi... Raıhan taǵy da janaryn sýlady. – Shashyńa ne boldy? Ara­myz­daǵy burymdy qyz sen ediń ǵoı. – Túsip qaldy. Únemi oramal tartqannan shyǵar. Aýa jutpasa shash ta sıreıdi eken. – Bul Núkisten ólmeı qutyl­massyń! Sábıleriń bolsa anaý... О́ziń aman júrshi tek, – dep Shattyq muńaıdy. – Otaǵasy, mini, mini, taksıim keldi. Kún shaqyraıyp turǵanda úıge tike aparmaı ma. Nómirin qaıtesiń? Qazir, qazir aıtaıyn, – dep jany kó­­zi­niń ushyna kóringen Raıhan qyz­­­da­rymen de qoshtaspastan kete bardy. – Eı, Raıhan! Raıhan! Bitken eken ǵoı, bul Raıhan! О́miri – ómir emes, qara túnek eken ǵoı, bilmeı júrsek! Basqa dinge kirip, adamdyqtan ada qalǵan eken ǵoı. Qaıran qurbym-aı! – dep kúrsingen dostary kóliktiń sońynan uzaq qarap qaldy. – Qoı, júrińder, ishke kireıik. Bul onyń basyna jazylǵan taǵdyry shyǵar. Biraq, biraq, búıtip adasýy múmkin emes edi, biz biletin Raıhannyń! Tipten aqylǵa syımaıdy. Sirá, anaý sumyraı sıqyrlap tastaǵan sekildi. Teris dinniń aǵymy qatty deýshi edi. Ras shyǵar. Áıtpese, sol sumyraıǵa kónetindeı basyna ne kún týypty?! – dep Araılym renishin bildirdi. Sóıtip, Raıhanǵa jaıylǵan aq dastarqannyń tórt buryshynda búrisip ózderi qalǵan jan dostar eń baqytty qyz-ǵumyr kezderin saǵyna eske aldy. * * * Bet-aýzyn, tósin qońyr tús­­­ti qylshyq qaptaǵan Núkisti «oqy­mysty qyzdyń» qaıdan tapqanyn, qaıtip jolyqtyrǵanyn jan balasy bilmeıdi. Ol eshkimge ashylyp syr shashpaıtyn. Kitaptan kóz almaıtyn. Minezi tuıyqtaý, sabyrly edi. Besikten beli shyqqannan bilimge qumar bolyp ósti. Mektebin bitirgen boıda beıtanys qalaǵa attandy. Bes jyl boıy qyltyń-syltyńsyz oqyp, kúrekteı qyzyl dıplom aldy. Bir oqý azdaı ekinshisin jáne taýysty. Ony da beske bitirdi. Bulaqtyń zámzám sýyndaı bilimniń nárine shóli qanbady. Qos qyzyl dıplommen endi shetel asty. «Bizdiń Raıhan, oqyp, oqyp aspandy tesip shyǵatyn shyǵar. Oqýǵa degen yntasy bólek» desti kafedradaǵy oqytýshy-ǵalymdar túgel tańǵalyp. Áý bas­tan aýyldastarynyń maqtanyshyna aınalǵan kórikti arýdan el-jurt úkili úmit kútti. Qyzdary bir emes, eki ınstıtýtty támamdap, «sheshingen sýdan taıynbastaı» beldi bekem býyp shetel asqanda áke-sheshesi qýanǵannan jer-kókke syımady. Úıdegi baýyrlary da apalaryn kádimgideı súıenish, tirek kórdi. Al klastas, qurby-dostardyń Raıhan dese kóńili alabóten edi. Oǵan teń keler aqyldy ári oqymysty, ádemi arý tappaıtyn. Sóıtip, shet tiliniń birazyn meńgerip, dóńgelengen dúnıeniń teń jartysyn sharlap, asqaqtaǵan armanyna qoly jetken joly ashyq, maqsaty aıqyn arý elge oraldy. Bilimniń teńizine tereń boılaımyn dep júrgende otyzdan asqan jasyn da umytty. Baıaǵy esi-derti on jyl joǵary bilim bergen súıikti qalasynda jumys istep, alańsyz tirlik keshý edi... Ol oıy da oryndalyp, bildeı oqý ordasyna dáris berip, jurt qatarly júrip jatty. Biraq, biraq baqyty baılanyp, qapııada qazýly orǵa túsetinin baıqamady. Alysta júrip týǵan elin ańsaǵan arý birde ata-babalar arýaǵyna taǵzym etpek nıetpen tóbesi altyn tústes záýlim meshitke kirip shyqty. Tap sol meshitte «bas terisi kelispegen» Núkis degen moldanyń baryn qaıdan bilsin?! «Qudaıdyń úıimiz» dep talaıdy ılandyrǵan qasıetti ǵımarattyń ishinde «ala-qula» adamdardyń da júrgenin ańqaý basy qaıdan sezsin?! Júzi ıgi jandardy kórip, kóńili kónshidi. Bálen jyl shet jaqta júrip kóldeneńge súrinbegen, saýatty ári ishki saraıy keń boıjetken kógildir aspan aıasynda adasarmyn dep oılap pa?! Kózine túsken tym táýir bıkesh­terdiń teris aǵymǵa ilesip, oramal baılap meshit jaǵalap júrýin áý bastan ózine «jumys» qylyp alǵan Núkis boı dese boıy, kóz dese kózi bar Raıhandy baıqap qaldy. Ile aram oıyn júzege asyrmaq nıetpen bildirtpeı qyzdyń sońyna tústi. Onyń saıabaq ishinde otyryp ta, avtobýsta kele jatyp ta kitap oqıtynyn birneshe qaıtara kórgen ol qaqpanyna tezirek túsirýge kiristi. «Myna qyzdy toqal ǵyp alsam nesi bar? Bas ımamnyń aldynda bedelim óse túsedi. О́zime kóbirek upaı jınasam, uıymnyń da maǵan degen senimi údeıdi. Bylaı, arshyn tós, ádemi arý bolǵanmen, kóp kúlmeıdi eken. Únemi japadan-jalǵyz júredi. Qasymdaǵy jigitter qarmaǵyna ilip áketpeı turyp, tezirek qımyldaıyn» dedi. Sóıtip, meshittegi «kezekshi» kólikke minip, shyttaı bop kıinip, ıeginiń astyndaǵy seldiregen eshki saqalyna átirin seýip Raıhannyń basqan izin ańdydy. Talaı qyz-jigittiń obalyna qalǵan ákki birde ony tasadan ádeıi kútip turdy. Stýdentterge kezekti dárisin oqyp, gúlzar baqqa aıańdaǵan oqymysty arýdyń jolyn bógeı tústi. – Qaryndas, júzińiz tanys eken. Sizdi shyramytyp turmyn. Bir dámhanadan kórdim-aý deımin. Kitapty kóp oqısyz, ıá. Men de oqymystynyń birimin. Quıttaı ýaqyt taýyp myna kitaptarǵa kózińizdi súzip shyǵyńyzshy, taǵy­syn taǵy... Ilkide jigittiń sóılegen saıyn shoshańdaǵan saqalynan jıirkenip, tiksine qalǵan Raıhan raıynan tez qaıta bastady. Kún qurǵatpaı qymbat kólik minip kelip turatyn, áńgimeshil, kópshil, asa meıirimdi, ishi-baýyryńa kirip kete jazdaıtyn Núkisti birte-birte «zor» sanady. Boıy qysqa, buty taltaq jigittiń tula boıyndaǵy kemistigin de kózge ilmedi. «Qoltyǵynyń astynan kúl jiberip», jymysqy kúlkisimen, teris oqýymen basyn sıqyrlap, aldap-arbap júrgenin sezbeı, ıleýine kóne berdi. Onymen tildesken sátte jelkesi tartyp, shekesi solqyldap, erteńgi kúnge zaýqy soqpaı, tula-boıyn qara zil basatynyn baıqamady. Oqymysty arý munyń bárin sharshaǵannan dep uqty. Ýaqyt óte kele, qaınaǵan qyzý tirlikten boıyn alshaq ustap, Núkistiń bergen dinı kitaptarynan kózin almaı, tipti, tosyn qylyqtarǵa boı aldyrdy. Bir kelip, bir ketip sapyrylysyp jatatyn stýdentter de burynǵydaı janarynyń jarqyly, boıynda shattyǵy joq apaılaryna tańyrqaı qarady. Kóp tilge jetik, bilimdi jannyń izin toryp tasada teris pıǵyldy molda Núkis turǵanyn olar qaıdan bilsin. Jigit ataýlyny mańyna jolatpaǵan, ǵashyq ta bop kórmegen, sezimniń sergeldeńin ótkermegen ádemi arý taltúste sara joldan osylaısha adasty. Mańdaıdaǵy juldyzyn óshirdi. Teris aǵymdy tańdaımyn dep jarqyn bolashaǵyn opat qyldy. Baqandaı on jyl stýdent bolǵanda jataqhananyń qýys-múıisine tyǵyp, páterden-páterge kóshirip júretin muqabasy qalyń kitaptary qaldy shashylyp bir buryshta. Tesik tamaǵynan jyryp satyp alǵan gúldi-gúldi kóılekteri qaldy kıilmeı. Tabıǵat-ana syılaǵan aı qabaǵyn, ádemi júzin burynǵydaı jel de jelpimedi. Jyn-shaıtan qusap «adamnyń albas-tysyna» aınalǵan Núkis aqyry keremet qyzdy qolyna op-ońaı túsirip, qor qyldy. Jalǵan aǵymnyń jetegine ilestirip, ıyqtan túsken shashyn kúnnen de, túnnen de jasyrdy. Bul azdaı, ústine salaqulash kóılek kıgizip, bet-aýzyn jara qaptaǵandaı tumshalady. Qysy-jazy denesin tunshyqtyryp, byrsytyp qoıdy. Sóıtip, Raıhan kúndeı jaryq ómirin túbegeıli ózgertti. «Basyńa jaýlyq salyp, óńińdi kórsetpeı júrseń jamandyq ataýly jolamaıdy. Periniń qyzy jolyńdy bógemeıdi. Áıelder únemi eriniń ıyǵyna tyǵylyp, búrisip júrýi tıis. Sonda shaıtandar senen yǵyr bolady. Mynaý ashyq-shashyq júrgenderdiń bári shaıtan. Olardyń ishken-jegeni de haram. Saq bol!» dep záresin ushyrdy. Qııalmen qurastyryp ótiriktiń maıyn tamyzatyn Núkisi qaıta-qaıta meshitke aparyp, túrli ýaǵyzdaryn aıtyp, qyzdyń mıyn shyrmaýyqtaı shyrmady. Birdi emes, myńdy jyǵar bilimdi bola tura, jylpos jigitti «ázireıil» sanaǵan qyz qaqpanǵa ońbaı tústi. Talaı arýdy adastyryp, aq joldan aınytqan jeksuryn «bireýlerdiń» aldynda zor bedelge ıe bolyp, aqyry dittegen oıyna jetti. Sóıtip, onyń sózden saraı salǵan qııalyna, qur ertegisine, qyryq ótirik ýádesine sengen Raıhan ábden sorlady. Oılanbaı ot basty! – Apa, men erge shyqtym,– dedi ol birde toı-dýmansyz Núkispen kóńil qosqanyn tús pen keshtiń arasynda telefonmen estirtip. Sálem-saýqat joq, ánsheıinde qoı aýzynan shóp almaıtyn qyzyn Jupar tanymaı turyp qaldy. – Raıhan, bul senbisiń? – dedi sálden soń abdyrap. – Apa, árıne, men ǵoı. Erge shyq­qanymdy aıtaıyn dep... Otaǵamnyń aty – Núkis. Osy jaqtyń týmasy. Jaqynda nekemizdi meshitte qıdyrdyq. Onyń dinin qabyldadym. Endi ekeýmizdi Qudaı túgil, jyn-shaıtandar aıyra almaıdy, – dep qyzy burynǵydaı emes, batyldaý til qatqanda sheshesi talyp qala jazdady. – Qyzym, qaıdaǵy din?! Qaıdaǵy neke?! Ne aıtyp tursyń?! Esiń durys pa?! – dedi ashý shaqyryp. – Qudaıdy da, ózimdi de aldap turǵanym joq, apa! Jańa ómir bas­tadym. Jumysty birjolata tas­tadym! Otaǵam aman bolsa, asyraıdy. Sharıǵattyń zańy boıynsha erkegi túzde júrip, áıeli bala týyp úıde otyrýy tıis. Meni ýaıymdama. Burynǵydaı kóp zvandama. Álsin-álsin namazǵa jyǵylamyn, – dep Raıhany odan saıyn janyn túrshiktirdi. – Qyzym, qyzym, bu qalaı bol­ǵany? Álde bireý yrqyna kóndirdi me? Sóz baılasyp júrgen eshkimiń joq edi ǵoı. Oıyńnan tez aıny, qarǵam! Raıyńnan qaıt! Myna jaıtty ákeń estise, asylyp óledi! Aqyldy ediń ǵoı, esińdi jı! Basyńa oramal tartpa! – dep sheshe baıǵus shyr-pyr etti. – Joq, apa, ákeme qazir estirt. Meni durys joldy tańdady de. Biz kirgen aǵymnan asyl eshteńe joq! – Raıhan, sózdi doǵar! Áýeli quda túsirtip, toı jasa! Aldymyzdan ót! Seniń jaqsylyǵyńdy búkil el kútip júr ǵoı. Otyzǵa kelgende qashyp ketti dep kúlmeı me bári. Anaý jurtqa qaı betimizben qaraımyz? – Apa, endi qaıdaǵy toı? Bizdiń dinimiz toı-tomalaqqa qarsy. Ýlap-shýlaýǵa bolmaıdy. Onyń ústine Núkis áke-sheshesimen aralaspaıdy. О́ıtkeni, olar adam emes, aram! – Qap, myna qyz qyldy-aý, qylajaqty! – dep tili kúrmelip, budan ári sóılesýge dáti shydamaǵan Jupar shekesin ustap otyra ketti. Jańa ǵana qyzynyń «Núkis áke-sheshesimen aralaspaıdy» degen bir aýyz sózi júregine ınedeı qadaldy. Bóten dindi qabyldap, teris jolǵa túskenderdiń basqa-basqa, týǵan ata-ana, baýyrdan boıyn aýlaq ustap, birbetkeı, qatygez bop keletinin estýi bar edi. Qyzynyń shynymen adasqanyn baıǵus ana birden sezdi. Kópten habarsyz ketkenge jumystan basyn almaı sharshap júrgen shyǵar dep oılaıtyn. Aıdyń-kúnniń amanynda «erge shyqtym, din jolyna tústim» dep quıqasyn shymyrlatyp qoıǵany mynaý. Jamandyq ataýly jata ma. Álpeshtep, úkilep ósirgen qyzda­rynyń sýǵa batqan qaıyqtaı jat aǵymǵa ileskenin búkil el estip, jaǵalaryn ustady. – Apyrmaı, tym bilimdi bala edi ǵoı! Oqý ótip, basy aýyryp ketken shyǵar, – desti úlkender jaǵy. – Til-kóz tıgen shyǵar. Sheshesi qusaǵan kórkem edi, – dedi taǵy biri. – Basqa-basqa, Raıhannan mundaıdy kim kútken? Bárimiz de bir Allanyń qulymyz ǵoı. Degenmen, jaman joldy tańdaǵanyn qalaı bilmeıdi. Oqyǵan, toqyǵany kóp edi ǵoı. Múmkin emes, – desti jurt. – Zamannyń túzýinde ústi-basyn bitep, qara jamylǵany qaıtkeni?! Qandaı jaǵdaıǵa tap boldyq? Erikken bireýler jastardy buzý úshin ádeıi oılap shyǵarypty osynyń bárin! Shamasy, tıgen baıy da saý sıyrdyń boǵy emes! Aýyl ishi alypqashpa áńgimege toly. О́sken orta, dos-jarannyń gúli bolǵan arýdyń budan ári jańyltpash ómirin, qapasta qalǵan tirligin aıtyp, nalyp júrgen bir jan. Teris dinniń qubyjyǵyna aınalǵan qyzdaryn estigeli ákesi Rahymbaı men sheshesi Jupardan bereke ketip, baq taıdy. Jurt kózine qaraýǵa qysylyp, júnjip, kúıingennen ózderin qaıda aparyp qoıaryn bilmedi. El qatarly kóshte júrgen jandar edi, qyzdaryn oılap, qaıǵydan qan ishti. Júzderin jasyryp, kúnuzaǵyna «tas moladaı» tym-tyrys úıge qamaldy. Uıattan órtengen ózekterin qaıtsek jazamyz dep keıin qalaǵa qonys aýdardy. Qalǵan bala-shaǵanyń qaıyryn kókten tilep, baıaǵydaı jarqyly joq qońyr tirlikke moıynsyndy. Biraq kókirekte tas bop qatqan sher men muń jibıdi me? Burynǵydaı tóbe kórsetip turmaq, eki-úsh aıda bir ret, onda da Núkistiń ruqsatymen telefon soǵyp, halderin suraıtyn qyzdaryn ábden saǵyndy. «Baýyr eti – balalaryn» bir-eki izdep barǵysy kelip edi, kúıeý bala qosh kórmedi. Aqyry týra arada bes jyl ótkende tıtteı-tıtteı sábılerimen tórkinine ertip ákeldi Núkisi. Júdep-jadaǵan, júziniń jartysyn jasyrǵan oramaldyń ár jaǵynan otsyz kózderi ǵana kóringen, bir ýys bop qatyp-semgen, jasyna jetpeı kempir qusap búkireıip qalǵan qyzdaryn úı-ishi shaq tanydy. – Qaraǵym-aı, betińde ne qan, ne sól joq. Mynaý qyzyl qaryn balanyń bárin nemen asyrap júrsiń? Anaý kúıeýsymaǵyń jarytyp jumys istemeı me? – dedi kisini syrt poshymynan tanıtyn ákesi aman-saýlyqtan soń shydamy bitip. Kúninde aspandaǵy aıǵa birge baramyz dep aldap-sýlap, qur ýádemen toıdyrǵan Núkistiń páterden-páter jaldap, qatyn-balasyn tıyn-tebensiz, as-sýsyz qal­dyryp, keıde ózi ushty-kúıli joǵalyp ketetinin, ondaıda bireýdiń jertólesin, bireýdiń eski saraıyn jaǵalap, qara nanǵa zar bolyp qalatynyn, turmys­­­­tary óte múshkil ekenin alystaǵy ata-ana qaıdan bilsin. Al eki beti jyl­­­tyraǵan kúıeý balasy bolsa, bóshkedeı semiz. Kirpııaz. Tákap­par. «Kedeıdiń kerilgeni jaman» demekshi, aldyna kelgen asqa bireý ý salyp bergendeı tańdap ishedi. Kirip-shyǵyp nasybaı atady. Saýda-sattyqpen aınaly­syp júrgen­deı telefonnan túspeıdi. Álde­kimmen aqyldasady, keńesedi. Eshkim­­men isi joq. Sen barsyń ba, joqsyń ba, oǵan báribir. Syrt kóz synshy ǵoı demeıdi. Shal­barynyń balaǵy sholtıyp, tikesi­nen tik turyp kóringen jerge duǵa qylady. Molda bolǵanmen, basyn­da taqııasy joq! Jalańbas, jalań­­aıaq. «Dastarqannan turarda as qaıtarmaıdy, betin sıpamaıdy. Beıit basyna barmaıdy. Bul sonda qaı dinniń jeteginde júr? Básh­páıin tarbıtyp Allaǵa sıyn­ǵan adamdy alǵash kórýim. Sóıte tura, seni tyrp etkizbeıdi. Shyraǵym, eliń barda, esińdi tap! Mynadan qutyl! Aıyrylyp ket! О́zi kete bersin. Sen qal! Bes balańdy birdeńe etip asyrarmyz. Ishime syıdyń ǵoı, syrtyma da syıarsyń. Azyp-tozyp, qartaıyp ketipsiń. Bul sonda ne ómir?!» dep sheshe baıǵus kelgeli kúńkildep, qaqsaıdy. Tap osy oıdy ákesi de qostaıdy. Qyzdary tunjyrap kelispegen keıip tanytady. Ábden mysy basylyp, aldaǵy kúnge degen qyzyǵy, senimi joǵalǵan. Endi, mine, araǵa taǵy bes jyl salyp, onda da o dúnıelik bolǵan týysqanyn syltaýratyp, Núkisti ázer kóndirip, tórkinine kelip edi. Onsyz da kóńili pás Raıhannyń ishkenin iriń, jegenin jelim qyldy jetesiz baıy. Aıalap, ardaqtap ósirgen qyzdaryn teris jolǵa salǵany azdaı, otyrsa opaq, tursa sopaq qylǵan, kózkóre qor etken Nú­kiske áke-sheshesiniń qany qaına­dy. Ekeýiniń arasyna túseıin dese, endi bári de kesh sekildi. Shıet­teı segiz sábıdi ákeden tirideı aıy­rýǵa dármen joq. Onyń ústine Raı­hannyń aıtýynsha, esh jerde tirkel­megen nekesiz otbasynyń shegelen­gen tártibin buzýǵa bolmaıdy. Otaǵa­synyń aıtqany zań. Qahary qatýly «patshanyń» aldynda áıel – kúń! Áıel – qul! Osymen bitti sharýa! Manaǵy, túımedeıdi túıedeı qylǵan aıqaıdan soń torǵa túsken torǵaıdaı búrisip úıge kelgen Raıhanǵa baıaǵy jylap kórisken sheshesi: – Qyzym, Núkistiń seni bulaı jábirleýge qaqysy joq! Ár adamnyń óz quny bolady! Saǵan kiná taǵýynyń ózi – kúná! Onyń jazasyn bergizemin! Basyndyrmaımyn! Seni qamap ustaýǵa dáti qalaı shydaıdy?! – dep kijinip edi. – Apa, myna bıletti keri ótkizip, kúnin tap erteńge aýys­tyramyn. Otaǵam tez qaıt dep ursyp jatyr. Erim bir jaqta, men bir jaqta júre almaımyn. Aıdyń sońyn kútsem Núkis jazamdy ońdyrmaı beredi. Maǵan renjimeńder. Jolǵa jınalaıyn, – dep Raıhan bala-shaǵanyń emizigin, jaıalyǵyn túgendeýge kiristi. – Oıbaı-aý, dombyram ne deıdi, men ne deımin?! Jańaǵy urys-keristen soń bir sheshimge kelgen shyǵar desem?! Basynda bılik qalmaǵan eken ǵoı, myna beısharanyń?! Sol ońbaǵanǵa tıip, baqytyńdy bosqa qaıtardyń. Ol dinnen tapqan paıdań qaısy?! Kórgen qyzyǵyń osy ma? Oqyp-oqyp, qýradyń da qaldyń. Al onyń túgi ketken joq. Áı, Allam-aı, saǵan ne jazyp em, ne jazyp em?! – dep anasy zaryn ılep otyra ketti. – Áı, Jupar, tyı, kóz jasyńdy! Júz jerden jer tepkileseń de bolar is boldy endi! Bosqa aýzyńdy aýyrtpa! Sybaǵasyn salyp jiber. Barsyn. «Jazmyshtan ozmysh joq» degen, biz qaqsaǵanmen kónip turǵan qyz joq qoı! Saý basyna saqına tilegen ózi. Aman bolsyn da júre bersin, – dep ákesi Rahymbaı teris aınaldy. Sóıtip, araǵa uzaq jyldar salyp qaıyn jurtyna kisimsip kelgen Núkis aınalasyn urys-kerispen azan-qazan qylyp, beıtanys eldi de bezdire jazdady. Mıynyń qurtyn jegen kúıeýin aqylmen toqtata almaǵan Raıhan aqyry lajy quryp jolǵa shyqty. Shildeniń aptap ystyǵynda alys saparǵa qaıbir asyqty deısiń. Baıaǵy, «bóten úıge bardyń, qyz-qyrqyndy kórdiń, olardyń azǵyrǵanyn tyńdap, kóńilińdi buzdyń» dep jorta daý týdyrǵan Núkisten seskengen túri! Bul dúnıeden baz keshken beıshara júz jerden aqyl qossa da, sheginerge jol joǵyn jaqsy biledi. Álpeshtep ósirgen áke-sheshesin, baýyrlaryn qımaı jaraly júregi týlasa da, esýas baıynyń yrqynan shyǵar emes. Sosyn da tún ishinde eteginen tartqylaǵan sábılerin jetektep, qundaqtaýly bópesin qoınyna qysyp, arqalanyp-dorbalanyp júrdek poıyzǵa otyrdy. Álimsaqtan aram Núkistiń artynyp-tartynyp barǵanda toqaldaryn jaǵalap, kóńili aýǵan jaqqa qańǵyp keterin «basyna tas tıip, baqyty qaıtqan» Raıhan qaıdan bilsin... Mıra ShÚIINShÁLIEVA, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi. ORAL.