Elbasy N.Á.Nazarbaev elimiz Táýelsizdik alǵan kúnnen bastap Qazaqstan úshin ekonomıkalyq qarqyndy damý baǵytyn halyqaralyq ıntegrasııalyq baılanyspen tyǵyz ushtastyryp keledi. О́ıtkeni, elimizdiń tabysty ıntegrasııalyq damý baǵyty sózsiz ekonomıkalyq órleýmen órnekteletini aqıqat. Qazaqstannyń eýrazııalyq ekonomıkalyq ıntegrasııaǵa qatysýyndaǵy basty maqsattardyń biri – saýda naryqtaryn keńeıte otyryp, óńdeý ónerkásibin damytý jáne osy salaǵa ınvestısııalar tartyp, qazaqstandyq taýarlardy eksporttaý kólemin ulǵaıtý ekeni anyq. Bul Memleket basshysy ustanyp otyrǵan elimizdiń eń basty damý baǵyty jáne syrtqy saıasattyń ózekti tusy.
Ýaqyt kórsetip otyrǵandaı, búginde álemde birigý men ózara yqpaldastyq úderisteri belsendi júrip keledi. Damyǵan jáne damýshy elder úshin ekonomıkalyq odaqtarǵa ıntegrasııalaný damýdyń senimdi joly ekeni belgili. Bul jalpy adamzattyq jahandanýǵa qolaıly túrde kirigýdiń de tóte ári tabysty joly bolyp tabylady. Eýrazııalyq ekonomıkalyq Odaqtyń negizin qalaýshy Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń jahandanǵan dúnıede memleketter arasyndaǵy qarym-qatynas júıesin ózara tıimdi ekonomıkalyq baılanystar quraýy tıis degen utymdy ıdeıasy óziniń ómirsheńdigin kórsetýde. Bolashaqty boljaı, keleshekti kóre bilgen Elbasynyń Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyqty qurý, odan keıin Keden odaǵyn qurý, Birtutas ekonomıkalyq keńistikti qalyptastyrý sııaqty ekonomıkalyq ıntegrasııanyń negizgi belesterin kezeń-kezeńimen júrip ótý jónindegi usynystarynyń bári de óz retimen iske asyp keledi. Al, búginde odaq quraýshy úsh memlekettiń bul dara jobasy álemdik deńgeıdegi bedeldi saıasatkerler men bilikti ekonomıst-sarapshylardyń joǵary baǵasyna ıe bolyp otyrǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq ta quryldy. Bul osydan týra jıyrma jyl buryn álem nazaryn ózine aýdarǵan Qazaqstan Prezıdentiniń batyl bastamasy, jarqyn ıdeıasynyń eń negizgi kúretamyry ekendigi daýsyz.
Elimiz Reseı, Belarýs memleketterimen birge Keden odaǵyna birikken jaǵdaıda táýelsizdigimizden aıyrylyp qalamyz degen saryýaıymshyldyqtyń bolǵany da jasyryn emes. Biraq, bul pikirdiń jańsaq ekenin synaptaı syrǵyǵan, Qazaq eliniń osy jyldardaǵy damý qarqynymen erekshelengen ómirdiń ózi kórsetip berdi. Árıne, bul jańa odaq birinshi kezekte saıası odaq emes, ol ekonomıkalyq múddeni qorǵaıtyn, ózara syrtqy baılanysqa jańasha serpin beretin birlestik bolyp otyr.
N.Nazarbaev 1994 jyly tuńǵysh ret M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde Eýrazııalyq odaq qurýdyń jańa paraqtaryna ǵylymı negizdelgen baıandama jasap, birlese damýdyń asa qajet tustaryn málimdegen edi. Endi, mine, araǵa jıyrma jyl salyp Qazaqstan Prezıdenti aǵymdaǵy jyldyń sáýir aıynda osy ataqty bilim ordasynda taǵy da ashyq dáris oqydy. Onda N.Á.Nazarbaev bul baǵytty órkendetý maqsatyna arnaǵan syndarly ári jan-jaqty sózinde qoǵamda kópten beri túrli pikir týǵyzǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq aıasyndaǵy ıntegrasııalyq damýdyń alǵysharttaryna jan-jaqty toqtaldy. Elbasynyń bul tarıhı kezdesýinde aıtqan ashyq oılary búginde qyzý qoldaýǵa ıe bolyp otyr. О́ıtkeni, Memleket basshysy atalǵan odaqtyń naryqtyq ekonomıkalyq turǵydan barynsha tıimdi tustaryn tereń taldap berdi. Sondaı-aq, burynǵy Keńes Odaǵynyń «jańǵyrýy» týraly alypqashpa sózderdiń negizsiz ekenin tolyqtaı jetkizip, ıntegrasııalyq damýdyń jańa baǵyttaryn aıqyndap berý de nazardan tys qalmady.
Eń bastysy – Eýrazııalyq ıntegrasııanyń yqpaldas memleketter úshin bereri kóp. Bul odaq úsh eldiń ekonomıkasyna kóp qyrly damý jolyn usynýda. Búgingi tańda bir ǵana Kedendik odaqtyń aıasynda elimizdiń eksporttyq kólemi artyp otyr. Mınsk qalasynda ótken bas qosýda Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs elderiniń prezıdentteri Eýrazııalyq odaq qurý aldyndaǵy jumystardy taǵy da bir saraptan ótkizip, sheshýshi kezeńge naqty qadam jasady. Biz árqashan jańa ekonomıkalyq odaqtyń N.Á.Nazarbaev belgilegen erkindik, teń quqyqtylyq, ózara tıimdilik pen qatysýshy elderdiń pragmatıkalyq múmkindikterin aıqyndaǵan qaǵıdattaryn basty nazarda ustaýymyz kerek. О́ıtkeni, bul qaǵıdattar – osy úsh eldiń ózara ıntegrasııalyq damýynyń arqa súıer tiregi jáne qolyndaǵy kilti.
Prezıdenttiń batyl bastamasy búginde ómir shyndyǵyna aınalyp, usynylǵan ıntegrasııalyq modeldiń jańa úlgisin súzgiden ótkendeı dáleldep berdi. Úsh el úshin de ıntegrasııalyq damý bir ǵana baǵytta órbimeıdi, qaıta barlyq salalardy qamtýǵa umtylary haq. Onyń aıqyn mysalyn Keden odaǵy jáne Birtutas ekonomıkalyq keńistik júıesinde bir-birimen tyǵyz áriptestik qarym-qatynasta, birtutas naryq keńistiginde saýda-óndiristik úderister baǵytynda ózara túsinistik, jaýapkershiliktiń qoljetimdi úlgisin tanytyp kele jatqan úsh memlekettiń jetekshi rólinen aıqyn ańǵarýǵa bolady. Tabysty is-qımyl árketterimen óz baǵytyn oń aıqyndap otyrǵan bul odaq búginde Qazaqstan, Belarýs jáne Reseı memleketteriniń makroekonomıkalyq saıasattaryn úılestirip otyr deýge tolyqtaı negiz bar.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurýdaǵy basty másele – damýdyń strategııalyq maqsatyna qol jetkizý. Al Qazaqstannyń strategııalyq maqsaty – óz jeriniń, halqynyń áleýetin keńinen ashý arqyly gúldengen, ómirdiń synyna, ıaǵnı básekelestikke qabiletti qoǵam qurý jáne álemdegi ozyq 30 eldiń qataryna qosylý bolyp tabylady. Ol úshin elimizde barlyq múmkindikter bar. Qajeti – tek qana ómir aǵymymen alǵa jyljý, álemdik damý qarqynynan shet qalmaý.
Máselen, Qazaqstanda 170 mıllıon gektardan astam aýylsharýashylyq jer bar. Osy jerde óndirilgen ónim elimizdegi 17 mıllıon halyqty ǵana emes, 170 mıllıon adamdy asyraýǵa erkin jetedi eken. Biraq osynshama ónimdi ósirgende biz ony qaıda satamyz? Bul tek ıntegrasııalyq baılanys arqyly júzege asatyn tirlik.
Eýrazııalyq ekonomıkalyq ıntegrasııanyń róli elimiz úshin, onyń ishinde Jambyl óńiriniń damýy úshin de asa zor bolmaq. О́ıtkeni, qoınaýy qazynaǵa toly qasıetti Áýlıeata óńiri tabıǵı mıneraldyq shıkizatqa óte baı ólke. Oblys aýmaǵynan Mendeleev kestesindegi elementterdiń barlyǵy tabylady. Aımaqta boljanǵan 140 mıllıard AQSh dollaryna baǵalanǵan ken qorlary bar. Endigi kezekte Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurylǵannan keıin oblysymyzǵa syrttan ınvestısııa tartýǵa mol múmkindik týady degen senimdemiz. О́nerkásip salasy órkendep, aýyl sharýshylyǵy men shaǵyn jáne orta bıznes sapaly deńgeıge kóterilip, óńirdiń ekonomıkalyq áleýeti artady. Al oblystyń osyndaı jańa belesterge kóterilýi birinshi kezekte halyqtyń turmys jaǵdaıyn jaqsartýǵa yqpal etse, ekinshi kezekte júzdegen jańa jumys oryndaryn ashýǵa mol múmkindikter beredi. Sonymen qatar, bizdiń oblysymyz óz dástúri qalyptasqan, mol tájirıbesi jınaqtalǵan agrarly óńir bolyp sanalady. Dıqandarymyzdyń aýyl sharýashylyǵy ónimderin ósirýde tájirıbesi mol. Keıbir jyldary oblysta 600 myń tonnaǵa deıin astyq óndiriledi. О́kinishke qaraı, dıqandarymyz óz ónimderin der kezinde naryqta ótkize almaı, úlken tyǵyryqqa tirelgeni áli umytyla qoıǵan joq. Sonyń saldarynan masaqty daqyl kólemi edáýir qysqardy. Eger eginshilerimizdiń eńbekteri baǵalanyp, ósirgen ónimderin laıyqty baǵasyna ótkize alsa, myńdaǵan gektar alqap bos jatpas edi. Keden odaǵynyń qurylýynyń ózi bizge artyq ónimderdi ótkerý múmkindigin beredi. Sondyqtan álemdik tájirıbege negizdelgen ıntegrasııalyq órkendeýdiń árbir óńir úshin asa tıimdi ekenin ýaqyttyń ózi dáleldep otyr.
Jambyl oblysy Kedendik odaq quramyna kiretin memlekettermen shekaralas jatqan joq. Biraq búginniń ózinde bul odaqtyń arasynda qalyptasqan oń baılanystardyń nátıjesin jergilikti kásipkerler aıqyn túrde kórip otyr. Onyń ústine Reseı jáne Belarýs arasyndaǵy tabysty baılanys qarqyny jyl sanap arta túsýde. Mysaly, «Jambylgıps» AQ pen «Gıps kombınaty» JShS shyǵaratyn qurylys ónimderi Reseıde úlken suranysqa ıe. Sondaı-aq, «Taraz metallýrgııa kombınaty» (ferrosılıkomarganes óndirisi), «Qazfosfat» (mıneraldy tyńaıtqyshtar, hımııa salasynyń ónimderi), «Fabrıka POSh-Taraz» (tops óndirisi), «Salangani» (makaron ónimderin shyǵarý óndirisi), «Qordaı Taý» (tabıǵı tas ónimderin kesý, óńdeý) sııaqty kóptegen kompanııalar da ózara tabysty baılanys ornatty. Al teri ónimderin shyǵaratyn «Yrys Baqyt» JShS Belarýs kásipkerlerimen tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteýde.
Oblysqa Reseıden negizinen aýylsharýashylyq ónimderi, kólik bólshekteri, aǵash, keńse taýarlary, turmystyq tehnıkalar, qurylys materıaldary jáne jıhazdar eksporttalady. Al Belarýs bizge jıhazdar men aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn, «Belarýs» traktory men «BelAZ» aýyr júk kóligin, olarǵa arnalǵan qosalqy bólshekterdi, frezer jáne júk kóteretin quraldar, dári-dármekter, sút ónimdiri men basqa da halyq tutynatyn taýarlardy turaqty jiberip keledi.
Jalpy alǵanda, Keden odaǵy jumys isteı bastaǵannan bergi kezeńde elimizde odaqqa múshe elderge arnalǵan eksport kólemi 62,7 paıyzǵa ósipti. Áriptes elderge eksporttalǵan ónimder kóleminde óńdeý óndirisiniń ónimderiniń úlesi 44 paıyzdan 54 paıyzǵa deıin kóbeıgen. Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý strategııasyn iske asyrý barysynda bul úderis óziniń jalǵasyn taba beredi dep oılaımyz. Reseı men Belarýs tarapynan qazaqstandyq kásipkerlerge, ónim óndirýshilerge baılanysty básekelestikke qysym kórsetilýi múmkin degen oılar da boldy. Biraq bul jaǵdaılar kelisimshartta eskerildi. Odaq kóleminde barlyq taýar óndirýshilerge birdeı básekelestik talaptary qoıylady. Statıstıkalyq málimetterge júginetin bolsaq, 2013 jyly Jambyl oblysynyń Keden odaǵyna múshe eldermen aradaǵy saýda aınalymy 76,9 mln. AQSh dollaryn qurady. Bul baǵyttaǵy jumys aldaǵy ýaqytta da óz jalǵasyn taba bermek.
Memleket basshysynyń Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn júzege asyrý nátıjesinde oblysymyz búgingi tańda agrarlyq jáne ónerkásiptik aımaqqa aınalýdyń nyq qadamyn jasaýda. Baǵdarlama aıasynda halyq sharýashylyǵyna asa qajetti ınnovasııalyq ónim óndiretin jańa kásiporyndar iske qosylýda. Jylyna 1,2 mıllıon tonna joǵary sapaly sement óndiretin «Myńaral tas kompanı» seriktestigine shetelderden kóptegen tapsyrystar túsýde. Tarazdaǵy «Qurylys Polımer», «Taraz qubyr zaýyty» jáne «Sýperfarm» JShS óndiretin ónimderge suranys kún sanap artýda. Sondaı-aq, respýblıkadaǵy asa iri ári áleýetti kásiporynnyń biri «Qazfosfat» JShS búginde óz ónimin álemniń 30-ǵa jýyq eline eksporttaýda. Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurylǵannan keıin bul kompanııanyń da ónimderine jańa ári tıimdi naryq paıda bolady degen sóz.
Eń bastysy, elimizde óndirilgen ónim júzdegen mıllıon tutynýshysy bar naryqqa shyǵarylmaq. Munyń ózi elimizdi damýdyń jarqyn jolyna bastaıtyny aqıqat. Sondyqtan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq jańa keńistikterdiń aıasyn ashyp, ózara ekonomıkalyq baılanystardy ornyqtyrary sózsiz. Nátıjesinde taýar aınalymy artady, básekelestik nyǵaıady, óndirilgen ónimniń sapasy jaqsarady. Bul – taǵylymy bıik tarıhı bastama, damýdyń dańǵyl joly.
Kárim KО́KIREKBAEV,
Jambyl oblysynyń ákimi.
Jambyl oblysy.
