Iаdrolyq qarýdan bas tartý qalaı júzege asty?

Keńes odaǵy ydyraǵannan keıin Qazaqstanda qýaty boıynsha álem­niń 4-ıadrolyq qory qalǵan edi. Kezinde baıtaq terrıtorııada Embi, Saryshaǵan (Prıozıorsk), Baı­qo­ńyr, Semeı polıgony sııaqty KSRO-daǵy iri synaq, kosmostyq jáne ıadrolyq polıgondary ornalasty. Alaıda elimiz 1993 jyly keńestik áskerı arsenaldan mura bolyp qalǵan álemdegi 4-ıadrolyq áleýetten óz erkimen bas tartty. Má­limetterge súıensek, bul Jer sha­­rynyń kez kelgen núktesine jete­tin 1200 ıadrolyq oqtumsyǵy bar 110-nan astam ballıstıkalyq raketany quraıdy. Elimiz AQSh-pen, Reseımen birlesip oqtumsyqtar men jarylǵyshtardy zalalsyzdandyrǵan.

1991 jyly Semeı atom polıgony jabyldy. Osydan keıin ıadro­lyq qarýdy taratpaýdyń jáne qarý­syz­danýdyń jahandyq úderisiniń jańa kezeńi bastaldy. BUU-nyń sheshimimen ıadrolyq synaqtardy tyıý týraly kelisimge qol qoıýǵa jol ashyldy. Oǵan Qazaqstan eń alǵashqylardyń biri bolyp qol qoıdy. El aýmaǵynda atmos­fe­ra­lyq, jerústilik jáne jeras­ty áskerı jáne «beıbitshilik maq­satynda» delingen barlyǵy 500-deı synaq ótkizildi. Bul ıadro­­lyq qarý paıda bolǵannan beri álemde júzege asyrylǵan bar­lyq synaqtyń teń jartysy edi. Radıasııa saldarynan aınala­da­ǵy tirshilik ataýly birte-birte joıyldy, ózen, kólder ýlandy. Eń sora­qy­sy, polıgon mańynda tu­ra­tyn bir jarym mıllıonnan astam adamnyń taǵ­dyry tálkekke sa­ly­­nyp, olar densaýlyǵynan aıy­­ryldy.

Osynyń esesin qaıtarý úshin Qazaqstan 1992 jyly 22 mamyrda atomdyq qarýdan bas tartyp, Lıssabon hattamasyna qol qoıdy. Al 1993 jyly 13 jeltoqsanda Qazaq­stan Respýblıkasynyń Jo­ǵar­ǵy Keńesi «Iаdrolyq qarýdy tarat­paý kelisimine qosylý týraly» qaýly qabyldady.

1994 jyly Qazaqstannyń Iаdro­lyq qarýdy taratpaý Kelisi­mine qosylýyna baılanysty Qazaqstan, Reseı, Ulybrıtanııa men AQSh Qazaqstannyń qaýipsizdik kepilderi týraly memorandýmǵa qol qoıdy. Bul kepildikterge keıin Qytaı men Fransııa da qosyldy. Sondaı-aq osy jyly Qazaqstan V.Metta arqyly AQSh-qa 24 ıadrolyq bombanyń (90 paıyz, 600 kılo) ýranyn satty. Bul ýran sýasty ıadrolyq otyn úshin jınalǵan edi.

1995 jyldyń sáýirinde Qazaq­stan barlyq ıadrolyq qarýdy Reseı aýmaǵyna shyǵardy. Al 27 mamyr­da burynǵy Semeı ıadrolyq polı­gonynyń uńǵymasynda sońǵy ıadro­lyq zarıad joıyldy. Osylaısha, el­de­gi ıadrolyq qarý máselesine núkte qoıyldy. 1996 jyly Qazaqs­tan­nan Reseıge strategııalyq bombalaýshy ushaqtar shyǵaryldy. Osy jyldyń 30 qyrkúıeginde Qazaqstan jalpyǵa birdeı ıadrolyq synaqtarǵa tyıym salý týraly kelisimge qol qoıdy. 2000 jyly burynǵy Semeı ıadrolyq synaq polıgonynda sońǵy ıadrolyq synaqtarǵa arnalǵan uńǵyma jo­ıyldy.

2009 jyldyń 2 jeltoqsanynda Birikken Ulttar Uıymynyń Bas assambleıasy 29 tamyzdy Iаdrolyq synaq­tarǵa qarsy is-qımyldyń ha­lyqaralyq kúni retinde jarııa etti. Bul halyqaralyq kúndi belgileý týraly usynysty qazaq eli jasaǵan edi.

2014 jyldyń naýryzynda Gaa­ga­da ótken Iаdrolyq qaýipsizdik jónin­degi úshinshi sammıtte Qazaq­stan aýmaǵynda tómen baıytylǵan ýran bankin qurý týraly sheshim qa­byl­dandy. 2015 jyldyń 27 tamy­zyn­da Qazaqstanda tómen baıy­tyl­ǵan ýran bankin qurý týraly kelisimge qol qoıyldy.

Jalpy, elimizdiń ıadrolyq qarýdy taratpaý is-sharalaryna bel­sendi atsalysyp, ıadrolyq qaýip­sizdikti qam­tamasyz etý­de­gi eleýli úlesi əlem­dik qaýym­das­tyqqa úlgi bolyp qala bermek. Otanymyz beıbit bo­lashaq pen ıadrolyq qarýsyz əlemdi qu­rý jolyn tańdady. Dú­nıe­júzi­lik qaýymdastyqtyń bar­lyǵy derlik Qazaqstannyń ıadro­lyq qaýipsizdik salasyndaǵy taratpaý rejimine qosqan úlesin moıyndady. Al sarap­shy­lardyń aıtýynsha, ıadrolyq qaýip­sizdikti qamtamasyz etý – mem­le­kettegi qolaıly saıa­sı ortany qa­lyp­tas­ty­rý úshin ja­sal­ǵan qadam, sol sebepti Qazaq­stan­nyń bul jerdegi rólin joǵary dep ataýǵa bolady.