Saılaýǵa qatysý – saıası saýattylyq belgisi

«Shyn máninde, búgingi saılaý – Ádiletti Qazaqstandy qurý jolyn­daǵy elimizde júrip jatqan saıası transformasııanyń ajyramas bóligi. Sondyqtan jańa quram aldynda turǵan mindettiń júgi aýyr. Olar qoǵamnyń ishinen shyqqan bilikti maman bolǵany lázim. Sebebi ár salanyń ózindik qordalanǵan máselesi bar. Demek jańa quram sapynda ár saladan kelgen saýatty jáne eń mańyzdysy ulttyq múddeni qorǵaı alatyn, ulttyq múdde úshin kúrese alatyn adamdarǵa degen suranys joǵary», dedi ol

Erekshe formattaǵy dıskýrs

Marafonnyń «Brıfıng» alańynda saılaýshylardyń saıası belsendiligi boıynsha ár saǵattyń basynda jedel baspasóz konferensııalary uıym­dastyrylyp, halyqaralyq baıqaý­shylar, sarapshylar, Bas prokýratýra, Ishki ister mınıstrliginiń ókilderi daýys berý barysyna qatysty sońǵy aqparattarmen bólisti. «Saılaý erek­she­likteri», «Parlament pármeni», «Máslıhat minberi», «Memlekettik basqarý reformasy», «Investısııa», «Monopolııa jáne olıgopolııa» sııaqty saıası-qoǵamdyq taqyryptar talqylanatyn «Dıskýssııa» alańynda spıkerler óz pikirin bildirdi. «TEDx alańynda» Ekologııa mınıstri Zúl­fııa Súleımenova, akademık Asqar Jumadildaev sııaqty tanymal tulǵalar kópshilikpen oı bólisti. «Debat alańynda» qatysýshylar jasandy ıntel­­lekt, bala tárbıesi, ınternet kon­tentti baqylaý, memlekettik tapsyrys­pen kitap shyǵarý máseleleri, aýyldardy damytý, álemdik mıgrasııa, medı­sınalyq saqtandyrý taqyryptary boıynsha óz pozısııasyn qorǵady.

«Dıskýssııa» alańynda sóz alǵan saıasattanýshy Nurbek Pusyrmanov: «Bizde bir okrýgtik mandat boıynsha ózin-ózi usynýǵa múmkindik berildi. Osy tusta halyq ókildiginiń bıligi ıdeıasynyń keńeıe túskenin aıtý kerek. Halyqtyń saıası elıta bolýǵa múmkindigi ashyldy. Qoǵamda saıası ambısııasy bar adamdarǵa, qoǵamda ózin tanytqysy kelgen azamattarǵa jańa tetik paıda boldy. Sondyqtan ózin-ózi usyný múmkindigin paıdalanýǵa bolady. Sol azamattar endi partııalyq tizim boıynsha saılaýǵa túse alady. Demek bul azamattyq, qoǵamdyq qalyptasý úderisin jetildiredi. Saılaýǵa qatysý – órkenıetti eldiń nyshany. Daýys bermeseńiz, ózińizdiń quqyǵyńyzdy shekteıtinińizdi esten shyǵarmańyz. Mundaı áreket demokratııalyq damýdy tejeıdi», dedi.

Ol 2004 jyly bolǵan saılaýdyń qorytyndysy týraly da aıtyp ótti. «2004 jyly osyndaı ózin-ózi okrýgten usyný úderisi boldy. EQYU-nyń sol kezdegi saılaý týraly qorytyndysy bar. Onda bir partııanyń saılaýda boıkot jarııalaý nıeti týraly jazyldy. Solar azamattyq qoǵamdy tejep, demokratııany álsiretedi dep aıtqan bolatyn. Demek barlyq partııanyń qatysýy Parlamentte pikir alýandyǵynyń tolysýyna, kásibı bedeldiń qalyptasýyna yqpal etedi. Iаǵnı bul kásibı Parla­menttiń ómirsheńdik rólin arttyrady», dedi Nurbek Pusyrmanov.

Saıası doda qarsańynda uıymdas­tyrylǵan aýqymdy joba spıkeriniń biri – senator Bıbigúl Jeksenbaı. Online marafon alańynda Senat depýtaty memlekettik qyzmetkerlerdiń ımıdji men olarǵa qoıylatyn talaptary týraly áńgime órbitti. Spıker sonyń ishinde elimizdegi eń úlken ózgeris retinde saıa­sı reformalardy atap ótti. «Májilis pen máslıhattarǵa básekelestik ortadan halyqtyń arasynan shyǵatyn úmitkerlerdiń kelýi jergilikti bılik pen atqa­rýshy bılikti baqylaýy kúsheıedi. Bul memlekettik qyzmetkerlerdiń ózgerýine ákeledi. Ekinshiden, zań salasyna engizilgen ózgerister de eleý­li. Sonyń ishinde memlekettik qyz­metker­lerge jańa talaptar qoıylyp otyr. Kelisimshart arqyly azamattarǵa ýaqytsha memlekettik qyzmette jumys isteýge múmkindik beriledi. Mu­nyń barlyǵy sapaly kadrlardy qa­lyp­tastyryp, halyqqa qyzmet etetin ma­man­dar­dyń sanyn arttyrýǵa múmkin­dik bereri sózsiz», dedi senator.

Alańda áleýmettik jelilerde árbir azamattyń óz pikiri men ótinishterin bildirýge, syn da aıtýǵa múmkindigi bar ekenin aıtqan spıker jalǵan aqparattardyń da kóbeıip ketkenin jetkizdi. «Eń bastysy, memlekettik qyzmet salasyna talapty kúsheıtip, sol baǵytta jumys isteý mańyzdy. Qazirgi tańdaǵy júzege asyrylyp jatqan reformalar osy aýqymdy istiń basy dep bilemin. Sondyqtan elimizdiń erteńi úshin árbir azamat saıası naýqanda belsendilik tanytyp, daýys berýi mańyzdy», dep oıyn túıindedi B.Jeksenbaı.

Naýqan týraly mańyzdy pikir

Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstı­týtynyń basqarma tóraǵasy Nurbek Mátjanı mańyzdy naýqan týraly pikirin bildirdi.

«Jaqynda birneshe debattyq pikir­saıysty, áleýmettik jeli men telearnalarda kandıdattardyń, partııalardyń baǵdarlamalaryn usynǵanyn kórdik. Halyq saıası belsendi bolýy kerek. Partııalardyń, bir mandatty okrýgterden túsip jatqan depýtattardyń ómirbaıanyn jiti baqylap, baǵdarlama­laryn tyńǵylyqty tekserip, onyń aınalasyndaǵy adamdardyń ómirin qanshalyqty ózgerte alatynyna kóz jetkizip baryp, daýys berýi kerek. Aldyńǵy shaqyrylymda depýtat bolsa, ol kezde qandaı ýáde berdi, qanshalyqty sol ýádeni oryndaǵany mańyzdy», dedi ol.

Ol partııalardyń Májiliske ki­rýin jeńildetý boıynsha reformalar jasalǵanyn atap ótti. «Sonyń nátıjesinde jańa partııalar tirkeldi. Bolashaqta taǵy tirkele bermek. Son­dyqtan eldegi partııalardyń saıası ómirge belsendi aralasýyn jaqsy múmkindik dep qarastyrý kerek. Dál qazirgi jaǵdaıda 5 paıyz jaqsy kórset­kishti kórip otyrmyz. Bolashaqta onyń tómendeýi nemese joǵarylaýy eldegi saıası jaǵdaıǵa baılanysty bolady», dedi N.Mátjanı.

Saıasattanýshy Indıra Rystınanyń aıtýynsha, qarapaıym halyq Májilis pen máslıhatta ózderiniń pikirin kim aıtady degen suraqqa saılaý arqyly jaýap bere alady.

«Elimizdegi ókildik basqarý formasyna sáıkes, árbir azamat memlekettik basqarý isine óz ókilin taǵaıyndaıdy, óz ókilin saılaıdy. Iаǵnı óz ókili úshin daýys berý úderisi «saılaý» dep atalady. Sondyqtan «Májilis pen máslıhatta bizdiń atymyzdan kim sóıleıdi, bizdiń pikirimizdi bılik alańyna kim jetkizedi?» degen suraqqa saılaý nátıjesi boıynsha jaýabyn alamyz degen senimdemin», dedi Indıra Rystına.

Sonymen qatar saıasattanýshynyń aıtýynsha, ımperatıvti mandat júıesiniń alǵashqy kórinisteri Májilis deńgeıinde bolmasa da, máslıhat deńgeıinde bir jyl ishinde kórinis tabady. «Zańnamada kórsetilgen tártip boıynsha bir jyldan keıin Májilis deńgeıinde bolmasa da, máslıhat deńgeıinde qaıtarymdy mandattyń júzege asý qaǵıdaty is júzinde qalaı bolatynyn kóremiz dep oılaımyn. Sebebi qazir azamattardyń jaýapkershiligi artyp kele jatyr. Azamattar saılaýǵa barý, daýys berý, óz daýysynyń qalaı áser etetinin baqylaý degenge jaýapkershilikpen qaraı bas­tady. Endigi kezekte olar máslıhatqa óz okrýginen shyqqan depýtattardyń jumysyn baqylaıdy. Bir jyl ishinde olar depýtattyń jumysyna kóńilim tolady nemese tolmaıdy degen pikir bildire alady. Qaıtarymdy mandat boıynsha azamattar eń aldymen sol okrýgtegi saılaýshylardyń on paıyz daýysyn jınap, qaıtarý úderisin bas­taıdy. Odan keıingi kezekte saılaý komıssııasyna baryp, okrýgtegi halyqtyń 50 paıyzynyń sol kandıdatqa qarsy ekenin aıtyp, daýys beredi. Odan keıin basqa depýtat saılaý úshin daýys berýge bolady. Iаǵnı bir depýtatty qaıtarý úshin azamattar úsh márte azamattyq ustanym tanytý kerek. Sondyqtan óte jaýapty jáne azamattyq qoǵam turǵysynan onyń damýyna serpin beredi», dedi Indıra Rystına.

Saıasattanýshylardyń saraby

Al saıasattanýshy Janar Tólendı­novanyń Májilis jáne máslıhat depýtattarynyń kezekten tys saılaýy týraly ózindik pikiri bar.

«Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev atap ótkendeı, máslıhattar osyǵan deıin gıbrıdtik qyzmet atqardy. Olar memlekettik jergilikti basqarý men ózin-ózi basqarý qyzmetin birlese atqardy. Prezıdent osy oraıda olar ózin-ózi basqarýdy qolǵa alý keregin naqty aıtty. Bul degenimiz máslıhattar bárinen buryn jergilikti deńgeıdegi máselelerdi sheshýi kerek. Ol jergilikti jerlerge berilgen jer qatynastary, shaǵyn jáne mıkro bıznes salyǵy máselelerin olar óz quzyryna alýy qajet. Jergilikti jerlerdiń abattandyrylýy men ekologııalyq jaǵdaıy da jergilikti deńgeıde sheshilýi kerek», dedi ol.

Janar Tólendınova máslıhattar ákimderdiń yńǵaıyna kóný máselesine toqtaldy. «Olar partııalardyń atynan proporsıonaldy júıe arqyly saılandy. Azamattar ózin-ózi usyna almady. Atqarýshy jáne ókildik bılik arasyn bólý ózin-ózi basqarýdy engizý bolyp tabylady. Máslıhat depýtattary halyqqa táýeldi bolyp otyr. Halyqtyń 25 paıyzy óziniń aıtqanyn oryndamasa, olar mandatty qaıtaryp ala alady. Ýáde kóp berildi. Endi ol azamattar olardy oryndaǵanyn kóremiz», dedi J.Tólendınova.

«Máslıhattardyń qoǵamdaǵy róli qaı deńgeıde?» degen taqyrypta Senat depýtaty Aqmaral Álnazarova, saıa­sattanýshy Áıgerim Serikjanova, zańger Dýman Jampeıisov, Qazaqstan Zańgerler odaǵynyń tóraǵasy Serik Aqylbaı óz pikirin bildirdi.

«Buǵan deıingi máslıhat saılaýyna qatysqan depýtattardyń kóbi – kásipkerler. Shynyn aıtsaq, olar óziniń kásibin qorǵaýdy maqsat tutty. Alaıda jumys istep jatqan myqty depýtattar da boldy. Olar óz aýmaǵynda bolyp jatqan jaǵdaılardan habardar bolyp, bul máselelerdi sheshýge úles qosty. Dese de búgin saılanatyn depýtattar áldeqaıda qaýqarly bolatynyna senemin», dedi S.Aqylbaı.

Depýtat Aqmaral Álnazarovanyń aıtýynsha, qazirgi saılaý júıesi halyq pen bıliktiń baılanysyn nyǵaıta tústi. «Bul joly halyq óz depýtatyna daýys berýge múmkindik alyp otyr», dedi depýtat.

«Bizde máslıhat ınstıtýty birneshe damý kezeńin bastan ótkerdi. Alǵashqy kezeńderde majorıtarlyq júıede bolyp, depýtattar halyqpen tyǵyz jumys istedi. Keıin 2007 jyldan beri 100 paıyz proporsıonaldyq júıemen saılandy. Al qazir aýdandyq, qalalyq deńgeıde 100 paıyz majorıtarlyq júıede halyq ózi qalaǵan depýtatqa daýys beredi. Bolashaqta «men depýtattardy tanymaımyn» degen pikirler azaıatyny anyq», dedi zańger Dýman Jampeıisov.

Al saıasattanýshy Áıgerim Serikja­nova aýdan, qala deńgeıinde 100 paıyz ózin-ózi usyný arqyly saılaýǵa qatysý aımaqtaǵy elıtanyń aýysýyna septigin tıgizetinin aıtady. «Aýdanda halyq bir-birin jaqsy tanıdy. Kandıdattardyń usynǵan baǵdarlamalaryna ǵana emes, ózimen birge ósken, ózi qalaǵan tulǵaǵa daýys beredi. Bul máslıhattarǵa jańa tulǵalardyń kelýine úles qosady», dedi Á.Serikjanova.

Ulttyq arna uıymdastyrǵan «Saı­laý-2023» marafon alańyna qatysqan spıkerlerdiń biri – Parlament Senaty apparatynyń basshysy Maksım Spot­kaı depýtattardyń jańa quramy qan­daı bolý kerek degen saýalǵa jaýap berdi.

«Shyn máninde, búgingi saılaý – Ádi­letti Qazaqstandy qurý jolyn­daǵy elimizde júrip jatqan saıası transfor­masııanyń ajyramas bóligi. Sondyqtan jańa quram aldynda turǵan mindettiń júgi aýyr. Olar qoǵamnyń ishinen shyqqan bilikti maman bolǵany lázim. Sebebi ár salanyń ózindik qordalanǵan máselesi bar. Demek jańa quram sapynda ár saladan kelgen saýatty jáne eń mańyzdysy ulttyq múddeni qorǵaı alatyn, ulttyq múdde úshin kúrese alatyn adamdarǵa degen suranys joǵary», dedi ol.

Sóz arasynda bul saılaýǵa degen eldiń úmiti asa joǵary ekenin jet­kiz­gen spıker «Úmitter aqtalyp, ult­tyq múddeniń upaıy túgel bolsyn dep tileımiz» degen tilegin de jetkizdi.

Parlament Májilisi jáne más­lıhat­taryn saılaý qarsańynda ótkizilgen «Saılaý-2023» onlaın marafonyna qatysqan sarapshylardyń barlyǵy ulttyq arna uıytqy bol­ǵan jobanyń kásibı túrde uıym­dastyrylǵanyn atap ótti. Olar «tal­ǵammen jasaqtalǵan stýdııa, aıtary bar spıkerler jáne jalyndy jastardyń ortaq úılesimi – saılaýdyń kórkin qyzdyra tústi», deıdi. Árıne, kórermenderdi jalyqtyrmaıtyn túrli taqyryptardaǵy dıskýssııalardy uıymdastyryp, óńirlerdegi saılaýshylardyń belsendiligi týraly aqparattardy ýaqtyly berip, halyqaralyq ozyq televızııalyq, tehnıkalyq múmkindikterdi paıdalanyp, buqaraǵa kerekti aqparattardy dál ýaqytynda berý – kásibılikti ǵana emes, mol tájirıbeni, izdenis pen eńbekti talap etedi. ­

TÚIIN. «Saılaý-2023» onlaın marafony – elimizdegi saıası naýqan kúngi eń bas­ty aqparattyq alańǵa aınalǵany shyndyq. Onlaın translıasııalardan bólek, barlyq respýblıkalyq telearnalar dıskýssııa jáne debat alańdarynan bir mezette tikeleı qosylymǵa shyqty. Esterińizge sala keteıik, bul – «Qazaqstan» ulttyq telearnasynyń mundaı aýqymdaǵy is-shara ótkizýdegi úshinshi tájirıbesi. Marafon jańalyqtary arnanyń Telegram-kanalynda 16 saǵat boıy úzdiksiz jarııa­landy. Marafonǵa 2 myńǵa jýyq adam qatyssa, aýqymdy jobany respýblıkalyq arnalar efırine shyǵyp júrgen 18 telejýrnalıst júrgizdi. Atap aıtqanda, «Dıskýssııa», «Debat», «TEDx», «Ekspress-kamera», «Brıfıng» alańdary sát sa­ıyn túrli taqyryptarda talqylaýlar, jedel brıfıngter uıymdastyryp, daýys berý belsendiligi boıynsha aımaqtardan jáne shetelderden tikeleı qosylymdar jasaldy.