Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Bizdiń oqýshy kezimizde bári basqasha edi ǵoı. Álde aýyl bolǵannan keıin be, bilmeımin. Áke-sheshemizdiń oqýymyzǵa qaraýǵa murshasy bolmaıtyn. Tańnan keshke deıin keńshardyń qara jumysyna jegilip júredi. Odan qaldy úıdiń tirshiligi bar. Áıteýir «balam adam bolamyn deseń sabaǵyńdy oqy», deıdi. Osy aqyldyń ózi bizge sep. Sol aqylmen mektepti jaqsy oqýǵa tyrystyq. Sol aqylmen ınstıtýtqa tústik.
Al qazirgi jaǵdaı múlde bólek. Balamyz el qatarly bilim alyp, zamanyna saı bilikti maman bolsa deımiz. Ol úshin sapaly bilim kerek. Al sapaly bilimniń negizi mektepte qalanady. Sondyqtan ul-qyzymyzdyń oqýyna alańdaımyz. Eger bir pánnen úlgerimi tómendese qosymsha bilim berý ortalyǵyna aparyp nemese repetıtor jaldap, sol sabaqtan bilimin kóterýge kúsh salamyz. Odan qaldy aǵylshyn tiline sýdaı bolsa deımiz. Ulttyq biryńǵaı testileýden joǵary ball alsa dep armandaımyz. Qysqasy, talabymyz da kóp. Sodan da bolar, tap qazir qosymsha bilim berý ortalyqtary men repetıtorlardyń aıy ońynan týyp tur.
– О́z basym, qosymsha bilim berý ortalyqtaryna durys qaraımyn, – deıdi Qaısar Qusaıyn esimdi azamat. – Sebebi bar. Qazir qyzym úshinshi synypta oqıdy. Biz ony birinshi synyptan bastap osyndaı ortalyqqa berdik. О́ıtkeni anasy ekeýmiz únemi jumystamyz. Shynyn aıtqanda, keıde qyzymyzdyń sabaǵyn oqytýǵa múmkindigimiz bolmaıdy. Tańerteń ketip, súrinip-qabynyp keshke kelemiz. Sondyqtan qosymsha ortalyqqa júgindik. Máselen, qyzymnyń sabaǵy tústen keıin bastalady. Biz tańǵy 8:00-de ortalyqqa alyp baramyz, túske deıin sonda úı jumysymen aınalysyp, túski asyn iship, mektepke barady. Baǵasy anaý aıtqandaı qymbat deı almaımyn. Aı saıyn sabaǵy men tamaǵyn qosqanda 56 myń teńge tóleımiz. Munyń ata-ana úshin tıimdiligi bolǵanymen, bir qorqynyshym bar. О́ıtkeni qyzym úıde sabaq oqýǵa onsha qulyqty emes. Sabaq oqy desek, «qosymshada isteımin» dep jaýap beredi. О́z betinshe izdenýge, oqýǵa yntasy joq sekildi.
Shyndyǵynda, keıingi jyldary qosymsha bilim berý ortalyqtary men sabaqtan tys kezde oqýshymen jumys isteıtin repetıtorǵa degen suranys arta túskenin baıqaımyz. Qazir úlken qalalarda ǵana emes, shaǵyn shaharlar men aýdan ortalyqtarynda da qosymsha bilim berý uıymdary ashyla bastady. Onyń túrli sebebi bar. О́ıtkeni ata-analar balalaryn Nazarbaev zııatkerlik mektepteri, Bilim-ınnovasııa lıseıleri, «Daryn» sekildi mamandandyrylǵan mektepterge daıyndaý úshin qosymsha bilim beretin ortalyq izdeıdi. Odan qaldy 10-11-synypta oqıtyn oqýshylar Ulttyq biryńǵaı testileýden joǵary upaı jınaý úshin de soǵan barady. «Qazbilim» kompanııasynyń atqarýshy dırektory Gúlbaný Qanaı 2017 jyldan beri jalpy bilim beretin orta mektepti Ulttyq biryńǵaı testileý nátıjesi jaýapkershiliginen alyp tastaǵaly suranys tipti artqanyn jetkizdi.
– Nazarbaev zııatkerlik mektebi, Bilim-ınnovasııa lıseıi jáne respýblıkalyq fızıka-matematıka mektepterine túskisi keletinderdiń básekesi óte joǵary. Olardyń grantyn jeńip alý úshin myqty daıyndyq qajet. Júzden júırik shyǵý ońaı emes. Sonymen qatar barlyq synyptan matematıka, aǵylshyn tili, 7-9-synyp oqýshylary úshin fızıka, hımııa, matematıka sııaqty pánderden daıyndyq týraly suraıtyndar kóp. Ata-analardyń kópshiligi pandemııa kezindegi onlaın oqýdyń olqylyǵyn, mektepte keı pánderdi jetik meńgertpeıtinin alǵa tartady ári balasynyń jan-jaqty bolǵanyn qalaıdy. Budan bólek, túrli pándik olımpıadalar men konkýrstarǵa daıyndyq úshin de qosymsha bilim berý ortalyqtaryna júginedi. Biraq elimizde keıingi jyldary sany kúrt ósken ortalyqtardyń ishinen tańdaý jasaý keıde qıyndyq týdyrady. Sondyqtan ortalyqtar týraly túrli pikir bar. Biraq qosymsha bilim berýge suranys azaıady dep oılamaımyn. Suranys azaıýy úshin elimizdegi barlyq mekteptiń sapasyn birdeı joǵary deńgeıge jetkizý kerek. Ekinshiden, mektep negizgi bazalyq bilimdi úıretýshi, qalyptastyrýshy, al ári qaraı jetildirip, odan da joǵary kórsetkishke jetý úshin qosymsha eńbek, izdenis kerek, – deıdi Gúlbaný Qanaı.
Spıkerdiń pikirinshe, qazirgi tańda qosymsha bilim berý ortalyqtary tek bastaýysh synyptardy oqytatyn jekemenshik mektepterdiń kóptep ashylýyna áser etken. Sebebi 10-11-synyp oqýshylary ortalyqqa daıyndyqqa kelgende bes pánge ǵana daıyndalyp, qalǵan pánderdi oqyǵysy kelmeıdi eken.
– Osyny paıdalanyp tek qana Ulttyq biryńǵaı testileýge daıyndap, bes pánge ǵana basymdyq beretin mektepter kóbeıdi. Bul týraly jarnamasynda da esh jasyrmaı, kerisinshe sony alǵa tartyp, oqýshy shaqyratyndar da bar. Negizi standart boıynsha qandaı menshiktegi (memlekettik, jekemenshik, aralas) mektep bolsa da, baǵdarlama barlyǵyna ortaq. Ata-ana da balasyn mektepke bir, qosymshaǵa eki júgirtpeı, qaýipsizdigi men tynyshtyǵyn oılap, joǵary synyp mektepterine oqytqysy keledi. Osy úrdis bastaýysh mektepterde óte keń taraǵan. Bastaýysh synyp oqýshylary bir mezgil mektepke baryp, qalǵan ýaqytta qosymsha úıirmelerge, kýrstarǵa alyp júrýge nemese úıde oǵan qarap otyrýǵa jumysbasty ata-analarda múmkindik bola bermeıdi. Sondyqtan tolyq kún (ádette tańerteńnen túski 4-5-terge deıin) oqytatyn mektepterge qýana-qýana aparady, – dedi «Qazbilim» kompanııasynyń atqarýshy dırektory.
Bir jaǵynan, jekemenshik mektepterde Ulttyq biryńǵaı testileýge basymdyq berip, qosymsha balalarǵa arnalǵan túrli úıirmeniń bolǵany, bala kúni boıy sonda júrip daıyndalǵany jaqsy. Biraq bilim berý men bıznestiń arajigin ajyrata bilgen jón. Memlekettik standart boıynsha talaptardy oryndap, barlyq pándi tolyqqandy túrde oqytýy kerek.
– Qosymsha bilim beretin ortalyqtardyń mektepterden artyqshylyǵy sol, oqýshyda tańdaý múmkindigi bar. Sondyqtan ol ózine unaıtyn muǵalimge barǵysy keledi. Ekinshiden, qosymsha aqy tólep otyrǵandyqtan ata-ana tarapynan suranys, talap etý bar. Sondyqtan nátıjege jetý úshin, oqýshyǵa taqyrypty jetkize alýy úshin muǵalim bar kúshin salady. Mysaly, ózim jumys isteıtin respýblıkalyq «Qazbilim» ortalyǵynda kadrlardy test arqyly ǵana qabyldaıdy. Aldymen arnaıy pándik test, joǵary alǵan jaǵdaıda ǵana suhbattasýǵa shaqyramyz. Osynyń nátıjesinde, UBT-ǵa daıyndyq baǵytynda birshama baza qalyptastyryp, kóptegen ortalyq pen mektepke qosymsha baǵyt berip kelemiz, – dedi G.Qanaı.
Kelesi spıkerimiz de qosymsha bilim berý ortalyǵynda jumys isteıdi. Aty-jóni – Mels Qýanyshqalıev. Ol óz sózinde qosymsha bilim berý ortalyqtaryna suranystyń qajettiliktiń artýyna, birinshisi – Ulttyq biryńǵaı testileýge daıyndyq, ekinshisi – keıbir mektepterdegi bilimniń sapasy áser etti deıdi.
– Buǵan mektep muǵalimderin kinálaı almaımyn. О́ıtkeni naqty belgilengen bilim standarty bar. Muǵalimder sol baǵdarlama boıynsha sabaq beredi. Al arnaıy daıyndyqqa bóletin ýaqyt joq. Onyń ústine keıbir mektepterde oqýshy sany tym artyq. Bir synyptaǵy oqýshy sany da mólsherden kóp. Sondyqtan muǵalimge 45 mınýtta barlyq balaǵa sabaq túsindirip, dápterin tekserip shyǵý da ońaı emes. Árıne, muǵalim jaýapkershiligin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Sondaı-aq qazir aǵylshyn tilin úırenýge degen suranys joǵary. Joǵary oqý oryndarynyń magıstratýrasyna túsý úshin aǵylshyn tilin bilý kerek. Osynyń ózi suranysty arttyryp otyr. Qosymsha bilim berý ortalyqtarynyń baǵasy arzan emes. Ǵımaratty jalǵa alady, qural-jabdyq bar, onyń ústine muǵalimderge tóleıtin jalaqysy bar. Alaıda aqysyna saı bilim berse jaqsy der edim. Biraq keıbir ortalyqtardyń sapasyna kóńil tolmaıdy, – dedi Mels Qýanyshqalıev.
Onyń pikirinshe, muǵalimderge oqýshylardy qosymsha daıyndaıtyn ýaqyt pen saǵat bólip, mekteptiń múmkindigin keńeıtse atalǵan ortalyqtardyń sany azaıýy múmkin.
Al fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, ustaz Aıman Aqtan mektep baǵdarlamasyn repetıtormen oqýǵa qarsy ekenin aıtty. Bul mektepte sol pándi sapaly bermegen degen túsinikti qalyptastyrady deıdi.
– Oqýshy óziniń jas ereksheligine baılanysty belgili bir daǵdy men qundylyqty qalyptastyratyn kólemdi baǵdarlamany mektep qabyrǵasynda alýy kerek. Eger oqýshy densaýlyǵyna nemese basqa bir jaǵdaıǵa baılanysty sabaqtan qalyp, materıaldy ıgere almaı qalsa, onda pán muǵalimi balany sabaqtan soń qaldyryp oqytýǵa tıis. Ol úshin repetıtorǵa barmaý kerek. Qazir keıbir qosymsha bilim berý ortalyqtary jeke kásip pen bilimdi satýdyń kózine aınaldy. Árıne, durys baǵytta jumys istep júrgen bilim berý ortalyqtarynyń eńbegin joqqa shyǵarmaımyn. Sodan keıin keıbir muǵalimder óz oqýshysyna repetıtor bolyp jatady. Bul – durys emes. Eger oqýshy sol pándi tolyq ıgermese, oǵan muǵalim jaýapty, sosyn ata-ana. Ata-ana da balasynyń bilimine qyzyǵýshylyqpen qaraý kerek. Menińshe, qosymsha bilim berý ortalyqtaryna oqýshy mektep baǵdarlamasynan tys bilim alǵysy kelse nemese ǵylymmen aınalysyp, jańa baǵytty ıgerem dep barsa bir jón, – dedi ǵalym.
Qazir kóptegen qosymsha bilim berý uıymynda aǵylshyn tilin oqytýǵa basymdyq berilgen. Alaıda Aıman Aqtannyń osy tarapta da aıtary bar. «Aǵylshyn tilin úırený baǵdarlamasynda halyqaralyq deńgeıdegi ólshem boıynsha ár synypta qansha sóz úırený kerek ekeni naqty kórsetilgen. Mysaly, mektep bitirgen bala aǵylshyn tilin meńgerýdiń B2 deńgeıin bilse, ol kádimgideı qarapaıym sóıleý deńgeıine jetkeni. Ony bala mektepte oqýy qajet», deıdi ol.
Shyndyǵynda, keıbir muǵalimniń ózi sabaq beretin oqýshysyna repetıtor bolyp júrgenin estımiz. Osy bir jaǵdaı qoǵamda beleń alyp bara jatqan sekildi. Qazaq tili men ádebıet páni muǵalimi Gúljazıra Ysqaqova: «Eger siz ózińiz sabaq beretin oqýshyǵa repetıtor bolsańyz, oǵan sabaqta jaqsy baǵa qoıýyńyz kerek. О́ıtkeni siz ol balany oqytyp, aqshasyn alyp otyrsyz. Muny qabyldaı almaımyn. Durysy, muǵalim oqýshysyna sapaly bilim berse boldy», dedi.
Spıkerlerdiń aıtqan pikiri óz mánimen qundy ekenin baǵamdaımyz. Bir jaǵynan, kótergen máselege ýaqyt talabynyń yqpaly bar ekeni ras. Odan asyp ketý de múmkin emes. Bastysy, qandaı jaǵdaı bolmasyn oqýshy sapaly bilim alýy kerek. Osyny esten shyǵarmaǵan abzal.
