Gazdandyrý: Múmkindik pen bar shyndyq

Degenmen otandyq sarapshylar Re­seı­men yntymaqtastyqtan joǵary tá­ýe­kelderdi kútýge bolmaıdy dep sa­naı­dy. Olardyń pikirinshe, biz onsyz da táýekelge baramyz. Qazir Qazaqstan gazdyń bir bóligin Reseıden, bir bóligin Túrikmenstannan satyp alady. Biraq Túrikmenstan da gaz eksportyn shektep otyr. Ol óziniń gaz-hımııalyq zaýyttaryn salyp, ishki naryqty tolyqtyrýmen qatar Qytaı aldyndaǵy mindettemelerin óteýge múddeli. Onyń ústine búkil Qa­zaqstan boıynsha ońtústikten soltús­tikke gaz qubyryn tartý óte qymbatqa túsedi.

Elimizde alynatyn gaz qory 3,8 trln tekshe metrge baǵalanady. Gaz­dyń ne­gizgi qorlary shoǵyrlanǵan Qara­shy­ǵa­naq, Teńiz, Qashaǵan jáne Jańajol iri ken oryndarynda onyń jalpy kólemi – 2,7 trln tekshe metr. «QazaqGaz» ulttyq kompanııasy byltyr respýblıka boıynsha 160-qa jýyq eldi mekendi gazǵa qosqan. Shamamen 11,6 mln adam nemese el halqynyń 59 paıyzy gazǵa qol jetkizgen. Gazǵa qosylý rásimi je­ńil­detilip, tehnıkalyq qujattamanyń tiz­besi 1,5 ese, talap etiletin qujat­tar­dyń tizbesi 2 ese qysqartylǵan. Ult­tyq kompanııa qalalar men aýyldardy kó­gildir otynmen qamtýǵa jaýapty bolsa, tutynýshylardy gazǵa qosýdy je­ke­menshik kompanııalar básekelestik negizde júzege asyrady. Olardyń sany 500-ge jýyq, qyzmet kórsetý quny 125 myń teńgeden bastalady.

Byltyr respýblıka boıynsha ishki naryqta taýarlyq gazdy tutyný 19,3 mlrd tekshe metrge jetip, 2020 jylǵa qaraǵanda 2 mlrd tekshe metr­­­den asa aıtarlyqtaı ósken. Ishki na­­ryqqa suıytylǵan munaı-gazyn óndirý kólemi 2,8 mln tonnany nemese 2022 jylǵy josparǵa sáıkes 98%-dy qu­ra­dy. Pavlodar munaı-gaz-hımııa, Atyraý munaı óńdeý jáne CNPC ‒ Aqtóbemunaıgaz zaýyttarynda jóndeý júrgizilip, onyń óndiris kólemine áser etkeni málim. Taýarlyq gaz óndirisi 27,8 mlrd tekshe metr nemese 2022 jylǵy josparǵa 94%-dy qurady. Orynbor gaz óńdeý zaýytynda Qarashyǵanaq gazyn qabyldaýdyń shekteýlerimen, sondaı-aq Teńiz jáne Qashaǵan ken oryndaryndaǵy jospardan tys jóndeý jumystaryna baılanysty belgilengen mejege tolyq qol jetkizilmedi.

Jalpy, elde jylyna shamamen 53-55 mlrd tekshe metr gaz óndiriledi. Biraq bul kólemniń úshten bir bóligi munaı qubyrlarynyń bolýyna baılanysty respýblıkanyń negizgi eksporttyq taýary sanalatyn munaıdy óndirýge qa­jetti qysymyn ustap turý úshin qaı­ta­dan qabatqa aıdalady. Keri aıdaý­dan qalǵan gaz kóleminiń bir bóligi negizinen «Qazaqstan ‒ Qytaı» gaz qubyry arqyly kór­shiles Qytaıǵa eksporttalyp, qal­ǵa­ny ishki naryqta qalady. Byltyr eksport 5 mlrd tekshe metr shamasynda boldy. Al ishki tutyný belsendi túrde ósip keledi. Osy jyly óndirý 28 mlrd tekshe metrdi quraıdy dep boljansa, 2029 jylǵa qaraı jańa gaz óńdeý zaýyttaryn salý, ken oryndaryn ónerkásiptik óndiriske qosý esebinen 30 mlrd tekshe metrge jetpek.

Taldaý kórsetkendeı, eldiń jyly aı­maqtary ortasha temperatýrasy álde­qaıda tómen aımaqtarmen birdeı deń­geı­de gaz tutynady eken. Sonymen birge Almaty JEO men keıbir iri ónerkásiptik kásiporyndardyń kómirden gazǵa aýy­sýymen, gaz-hımııa keshenderin iske qosýmen jáne tutastaı alǵanda eldi gazdandyrýmen baılanysty tutyný jyl saıyn 7%-ǵa ósip otyrady. Osy úderister aıasynda 2030 jylǵa qaraı el ishinde gaz tutyný kólemi 40 mlrd tekshe metrge deıin ósedi dep boljanýda. Ishki naryqtyń qajettiligin qanaǵattandyrý úshin Qazaqstan gaz eksportyn shekteýge májbúr. Iаǵnı aldymen respýblıkamyzdyń gazben qamtylýyna basymdyq berilip, taýar sodan keıin ǵana eksportqa shyǵarylady.

Eldi gazben tolyq jabdyqtaý, gaz hımııasyn damytý úshin jańa, tıimdi baǵyttardy qarastyrý qajet bolatyny belgili. Aıta ketý kerek, qanshama jyldar boıy munaı óndirýdi aldyńǵy orynǵa qoıa otyryp, otandyq gazdy bolashaqtyń energııa kózi retinde qa­ras­tyra almadyq. Oǵan qosa negizgi kó­mirsýtegi ken oryndarynda óndirýmen aınalysatyn batystyq kompanııalar úshin munaı óndirý paıdaly boldy. Keńes dáýirinde ıgerile bastaǵan ken oryndary sarqyla bastady. Al gazdy óndirý men tasymaldaý úshin barlyq gaz ınfraqurylymdaryn jańǵyrtý qajet. Bul rette soltústik-shyǵys aımaqtardy gazdandyrýdy tezdetý úshin jasaǵan talpynystarymyz áli tolymdy nátıje bermeı keledi. Ekonomısterdiń aıtýynsha, kezinde salada geologııalyq barlaýǵa, ınfraqurylymdy damytýǵa tıisti qa­ra­jat salynǵanda, gaz tapshylyǵy má­se­lesi qazirgideı ótkir turmas edi.

Energetıka mınıstrliginiń, QazaqGaz jáne «QazMunaıGaz» kompanııalarynyń resýrstyq bazany ulǵaıtý jónindegi birqatar sharalaryna nazar aýdarsaq, basymdyq berilip otyrǵan jobalar qatarynda Qashaǵanda gaz óndeý zaýytyn (GО́Z) salý bar. Byltyr joba qaıta qolǵa alynyp, qazir onda qurylys-montajdaý jumystary júrgizilip jatyr. 2025 jyly qoldanysqa beriletin zaýyttyń qýaty jylyna 1 mlrd tekshe metr shıki kúkirt gazyn quramaq. Ol GО́Z-de óńdelip, tazartylǵan, satýǵa daıyn gaz, suıytylǵan gaz, kúkirt jáne gaz kondensatyna aınalady. «Beıneý – Bozoı – Shymkent» gaz qubyrynyń qýatyn ulǵaıtqannan keıin ońtústik, ortalyq jáne soltústik óńirlerge batys ken oryndarynan óndirilgen gazdy jetkizýge múmkindik týady. «Saryarqa» gaz qubyry qurylysynyń 2 jáne 3-shi kezeńderin aıaqtaý arqyly soltústik óńirlerdi gazben qamtamasyz etýge bolady. «KS-14-Rýdnyı» gaz qubyry Qos­tanaı oblysynyń qajettiligin óteı­di.

Al shyǵys óńirlerdi gazdandyrý úshin vedomstvo eki nusqany qarastyrýda. Birinshisi jáne ázirge negizgisi ‒ «Qos­tanaı – Astana – Pavlodar – Semeı – О́skemen» baǵyty boıynsha gaz qubyryn salý bolsa, ekinshisi – Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy gaz sala­syndaǵy yn­ty­maqtastyq jónindegi jol kartasy sheńberinde Reseı Federasııasynan gaz ımporttaý. Árıne, eksporttaýshydan táýelsiz bolý turǵysynan alǵanda biz úshin birinshi nusqa mańyzdy. Alaıda sala ókilderi bul qomaqty qarajat salýdy, quıylǵan ınvestısııalardyń qaıtarymdylyǵyn qamtamasyz etý úshin tutynýshylarǵa gaz tarıfterin ul­­ǵaı­­týdy, sondaı-aq gaz-ken oryn­da­rynyń jańa resýrstaryn ıgerýge tartýdy talap etetinin aıtady. Bul rette barlaýdan bastap iske qosýǵa deıin orta eseppen 7-10 jyl ýaqyt ketetin kóri­nedi. Al ekinshi joba – Pavlodar, Abaı jáne Shyǵys Qazaqstan sekildi ónerkásiptik aımaqtar úshin Reseı gazyn alý kómirdi ekologııalyq taza otynmen almastyrýdyń jalǵyz múmkindigi delinýde.

Energetıka mınıstri Bolat Aqsho­la­qovtyń aıtýyna qaraǵanda, Túrik­menstan Qazaqstannyń soltústigi men shyǵysyna gaz jetkizýshi retinde áli qarastyrylmaǵan, óıtkeni eldiń bul bóliginde gaz qubyry joq. Sondyqtan búginde Reseıden qubyr tartyp, odan keıin ony bizdiń energetıkalyq júıege qosý ońaıyraq. Bul joba tranzıttik mindetterdiń oryndalýyn da, ishki na­ryqty gazdandyrýdy da qamtamasyz etetin Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy Azııalyq gaz qubyrynyń qoldanystaǵy Shyǵys jobasynyń balamasy bolyp sanalady. Nátıjesinde gazdyń turaqty kózi paıda bolyp, tranzıttik bólikte paıdalaný shyǵyndarynyń bir bóligi magıstraldyq gaz qubyryn jobalaý boıynsha taýarlyq-kóliktik jumysqa aýystyrylady dep kútilýde. Osylaısha, qa­zir «QazaqGaz» «Gazprommen» bir­lesip «Reseı Federasııasy – Qazaq­stan Respýblıkasy – Qytaı Halyq Res­pýb­lıkasy» halyqaralyq gaz quby­ryn salý máselelerin zerdeleý úshin al­dyn-ala tehnıkalyq-ekonomıkalyq negiz­demeni (TEN) pysyqtaýda. «Qazaq Gaz» bul jobany perspektıvaly dep sanap otyr. Sóıtip Reseı Qazaqstannyń shyǵys bóligin gazben qamtyp, ári qaraı Qytaıǵa kógildir otyn jetkizedi. Bul jaǵdaıda RF jetkizilim baǵytyn shyǵysqa ózgertip, eksportty arttyra alady. Árıne, Eýropaǵa satylymy kúrt tómendegen Reseı jańa yntalandyrý múmkindigin ıelenýmen qatar, О́zbek­stan­daǵy apattan keıin blekaýtta bolǵan Qazaq­stanǵa senimdi qýat kózin bere alatyndyǵyn alǵa tartary haq.

Bul gaz qubyry Barnaýl – Rýbsovsk – Semeı (Pavlodar men О́skemenge tar­maqtary bar) – Alashankoý – Qorǵas ba­ǵyty boıynsha josparlanǵan. Qubyr­dy qazirgi «Qazaqstan ‒ Qytaı» gaz qu­by­ry shyǵatyn Qorǵasqa ákelý júıe­ni basqa gaz operasııalaryna qosý­ǵa múm­kindik beredi, al Barnaýl – Qa­zaq­stannyń shyǵysynan Qytaıǵa eń jaqyn shyǵatyn jer bolady delinýde. «QazaqGaz» málimetinshe, RF-nyń Bar­naýlynan Semeı arqyly Qytaıǵa óte­tin gaz qubyrynyń ótkizý qabileti – 40 mlrd tekshe metr, bul rette Qazaq­stannyń soltústik-shyǵysyndaǵy tu­ty­nýshylardyń suranysyn qanaǵattandyrý úshin jylyna shamamen 10 mlrd tekshe metrge deıin gaz qajet bolýy múmkin. Joba aıasynda energetıkalyq ke­shen­derdi, halyqty jáne basqa da tuty­ný­shy­lardy gazǵa kóshirý josparlanýda. Degenmen kómirdi tutynýdy saqtaý qajet, óıtkeni eldiń gaz resýrstaryn esepke almaı, gazdandyrý qarqynyna sha­madan tys asyǵý onyń baǵasynyń qymbattaýyna ákelýi múmkin.

Ýkraınadaǵy soǵys saldarynan «Gaz­prom» Eýropa naryǵyn joǵaltyp jatyr. Halyqaralyq jáne reseılik BAQ 2022 jyly «Gazpromnyń» alys shetelderge, sonyń ishinde Túrkııa men Qytaıǵa eksporty 45 paıyzdan astam qys­qarǵanyn jazdy. Eksporttyń qul­dy­raýynan keıin 2022 jyly «Gazprom» óndirisi 20 paıyzǵa azaıyp, 412,6 mlrd tekshe metrdi qurady. Jyl basynan beri kompanııa gaz óndirý jáne eksporttaý statıstıkasyn jarııalaýdy toqtatty. «Kompanııanyń bas dırektory Alekseı Mıller «Gazprom» ótken jyly negizgi naryqtarǵa shamamen 101 mlrd tekshe metr gaz eksporttaǵanyn aıtty. Bul kem degende 2000-jyldan bergi eń tómengi kórsetkish», dep jazady Reuters agenttigi.

Batysta satý naryqtary tarylyp jat­­qandyqtan, «Gazprom» jańa satyp alýshylardy izdeıtini anyq. Kom­panııa ınfra­qurylymǵa salatyn ınvestısııany ishki naryqtaǵy jaǵdaılarǵa baılanystyrýǵa múddeli. Sóıtip ol ınvestısııasyn qaıtarǵysy kelip, joǵary baǵa suraýy múmkin. Taǵy bir yqtımal tak­tıkasy ‒ jetkizýden qosymsha paıda alý úshin gaz qubyrlarynyń bir bó­­li­ginde aksıoner bolý. Sonda «Gaz­prom» quıylǵan qarajatty qaıta­rýǵa múmkindik beretin aıdaý tarıfin talap etedi jáne onyń mólsheri qazirdiń ózinde ishki naryqtaǵy gazdy satý tarıfine qo­sy­lady.

Qazirde ishki naryqta gaz bekitilgen baǵamen satylady, al bul álemdik na­ryq­taǵy gaz baǵasynan aıtarlyqtaı tómen. Osy rette Reseımen kelis­sóz­der­degi shekteýshi faktor – resýrs­tyq baza má­selesi men ımporttyq gaz­dyń quny. Reseılik sarapshylar bul elde, tipti, ishki tarıfter Qazaqstanǵa qaraǵanda eki-úsh ese joǵary ekendigin salystyrmaly túrde mysalǵa keltiredi. Qazaqstanda retteletin baǵalar tómen kúıinde qalyp otyr jáne Úkimettiń gazdandyrylǵan óńirlerde olardy kúrt kóterýge da­ıyn bolýy ekitalaı. Mysaly, Qa­zaq­s­tannyń kóptegen aımaqtaryndaǵy kom­­­mersııalyq tutynýshylar úshin kó­terme gaz baǵasy 1000 tekshe metr­ge 50-55 dollardy qurasa, bul Omby oblysyndaǵy tutynýshylar baǵasynan 25%-ǵa tómen. Al «Gazpromnyń» 1000 tekshe metrdi 120-150 dollardan tómen baǵamen jetkizýge kelispeýi múmkin. Bul jerde taraptar tek otyn ımportymen shektelmeıtin jetkizilim baǵasy, uzaqmerzimdi kelisimsharttaǵy baǵa, jetkizilimderdiń gaz tasymaldaý júıesine ınvestısııalarmen qalaı jáne qanshalyqty baılanysty bolatyny tóńiregindegi máselelerdi sheshýi qajet bolady. Qazaqstannyń eskeretin tusy ‒ tym joǵary baǵa qoǵamnyń narazylyǵyn týdyrady. Sonymen qatar bul jaǵdaıda otyndy tutyný Astananyń qalaǵanynan baıaý damıdy. Jalpy, ekonomıkalyq ósý osyǵan baılanysty.

Degenmen otandyq sarapshylar Re­seı­men yntymaqtastyqtan joǵary tá­ýe­kelderdi kútýge bolmaıdy dep sa­naı­dy. Olardyń pikirinshe, biz onsyz da táýekelge baramyz. Qazir Qazaqstan gazdyń bir bóligin Reseıden, bir bóligin Túrikmenstannan satyp alady. Biraq Túrikmenstan da gaz eksportyn shektep otyr. Ol óziniń gaz-hımııalyq zaýyttaryn salyp, ishki naryqty tolyqtyrýmen qatar Qytaı aldyndaǵy mindettemelerin óteýge múddeli. Onyń ústine búkil Qa­zaqstan boıynsha ońtústikten soltús­tikke gaz qubyryn tartý óte qymbatqa túsedi. Al Reseı jaqyn jerde. Sondaı-aq birneshe jyl boıy Qazaqstan, О́zbekstan jáne Reseı Gaz odaǵynyń – bir­lesken kásiporynnyń damý bola­shaǵyn t­alqylap keledi. Ol boıynsha Reseı gazy Qazaqstan aýmaǵy arqyly ońtústikke, О́zbekstanǵa, odan ári sol jerden Pákistan arqyly Úndistanǵa óte alady. Munaı-gaz salasynyń sarapshysy Oljas Baıdildınovtiń pikirinshe, jylyna 10-15 mlrd tekshe metrdi quraıtyn Qazaqstan men О́zbekstannyń kólemi «Gazpromdy» qyzyqtyrmaıdy, oǵan Qytaı naryǵy qajet. «Sondyqtan túrli fobııalar men antıreseılik uran­dar­dan bas tartyp, osy baǵytta jumys istegen jón», deıdi ol.

Qalaı bolǵanda da eldiń shyǵys óńir­lerin gazdandyrý nusqasy týraly naqty nátıje, ońtaıly sheshim qabyldanýy kerek. Úkimettiń jýyrdaǵy otyrysynda Premer-mınıstr Álıhan Smaıylov tapsyrǵandaı, Energetıka mınıstrligi «Samuryq-Qazynamen» birlesip osy jyldyń 1 mamyryna deıin bul másele boıynsha bir baılamyn usynýǵa jáne ol energetıkalyq keńeste qaralýǵa tıis.

«Bul óńirlerdiń turǵyndary gazdy kópten kútýde. Al Energetıka mı­nıs­trligi men «QazaqGaz» qaı nus­qany ustanýymyz kerek ekeni týraly áli tolyq, túsinikti jaýap bere almaı otyr. Túpkilikti sheshim qabyldap, bul má­se­lege núkte qoıatyn kez keldi», dedi Úkimet basshysy.