Álemdi jaılaǵan ıdeıasyz shyndyqtar jáne amanat arqalaǵan «Bórte» lırotragedııasy

Qoljazba kúıinde oqyǵandyqtan ba, áýelgi ańdyǵanym da sol boldy. О́zgertti, ózgertedi, ózgertpeýi múmkin emes. Sonda olar neni ózgertýi múmkin? Janynan, júreginen sýyryp jazǵan sóz-sóılem, monolog, dıalogteri ornynda sekildi. Jet­peı turǵan sózdi jetkizip jiberetin Serke Qojamqulovtardyń zamany ótken. Biraq ár sózge astar bergen mundaı drama­ny kópten kórmedik.

Jalpy, ıdeıa degendi asa unata qoı­maı­tyndar bar. Qazir ómirde ǵana emes, ónerde de haos ústemdik qurǵysy keledi. Alaı­da ol ıdeıaǵa temirdeı berik adam. Mine, sol ıdeıasyn da ózgertpeı alyp shyǵypty.

Keńes zamanynda qalamgerlerge da­ıyn ıdeıany tyqpalaıtyn. Endi ıdeıasyz shyǵarma modaǵa aınalǵan zaman bolyp tur. Olar beıne týy joq ásker sııaqty. Qazir sahnaǵa kóbinese ıdeıasy joq shyn­dyqtar qoıyla bastady. Mundaı jaǵ­daıda avtor elden erek ıdeıaǵa berilip ket­se, oılanyp qalýymyz zańdy.

Biraq ol bir ǵana detaldi ıdeıaǵa aı­naldyrý arqyly, eski men jańanyń ara­syna altyn kópir salypty. Nebir uly­ jeńister osy bir ǵana detaldiń kó­leńkesinde qalǵanda, avtordyń sheberligine eriksiz tánti bolasyń. Bul jerde detal ıdeıadan buryn, mıssııalyq júk arqalap turǵanyn da eskerýimiz kerek­ shyǵar.

Ári-beriden soń mıssııa ıdeıadan da ótim­dileý keledi. Sondyqtan bul shyǵar­ma­da «ásker qolbasshysyz qaldy» deýge esh bolmaıdy. Dramatýrg pesa tizginin qolyna myqtap ustaǵan.

Ony endi ózgertý esh múmkin emes. Búkil shyǵarma «barmaq» detaline baǵy­nyp tur. Barmaqty saýsaqqa aýystyrsań da, shyǵarma kúırep qalýy múmkin.

Qyzyq qylǵanda, avtor bastapqyda barmaqtyń ornyna «shynashaq» dep alǵanyn biletin edik. Ol jazǵandaryna jaýapkershilikpen qaraıtyn ázelgi bir dástúrmen qoljazbasyn qoǵamda pikiri ótimdi adamdarǵa aınala oqytyp shyǵady. Solardyń mańdaıyn qýshıtpaı, keń oılaıtyn bireýi: «Bizdiń elde Barmaq batyr degen bolǵan. Shynashaq utymdy detal bolǵanmen, asa oınamaı tur. Son­dyqtan shynashaqty «barmaqqa» ózger­tińizshi» dep pikir qosypty. Avtor ózi de qońyltaqsyp júrgen bolýy kerek, qalaı ózgertti, solaı tynysy ashylyp sala berdi. Qas qylǵandaı, dúrkirep ót­ken tusaýkeserden keıin bir jýrnalıst barmaqty «saýsaq» dep jazyp ji­bergende, búkil shyǵarmasynyń kúl-par­shasy shyqqandaı qatty qapa boldy.

Shynynda da qazaq úshin barmaq pen tyrnaqtyń mıfologııalyq ta, mıs­tı­kalyq ta maǵynasy bar. Sondyqtan «shynashaqtaı» dep beınelep qana aıt­qany bolmasa, «barmaqtaı» degen sóz tulǵasyna kóbirek salmaq salady. Sonyń bárinen de jıi aıtylatyny «Barmaqtaı baq» bolsa kerek.

Ásilinde biz uly dalanyń tarıhyn bireýdiń kóńiline keletindeı alasartyp aıtamyz. Áıtpese jarty álemdi jaý­laǵan Shyńǵys hannyń joryqtary – qurlyqtaǵy «Qudaılardyń soǵysy» ispetti emes pe? Bul dalada Odısseıler sııaq­ty qaıyqpen joryqqa shyǵatyn mu­hıttar bolǵan joq. Olar soǵysqa qaıyq­qa minip attansa, biz tulparǵa minip attanǵanbyz. Aıyrmasy sol-aq shyǵar.

Osy arada «Qudaılyq komedııa» bar da, qudaılyq tragedııa nege joq?» degen suraq týady. Tragıkomedııa janrynda tragedııa men komedııa ekeýiniń komedııasy basym bolyp ketetinin kórip júrmiz. Kóbine qaıǵy men komedııa elementteri qatar órilip, aıaǵy baqytty aıaqtalady.

Al Dýlat aǵamyz «Bórte» dramasynda tragedııalyq taqyryptan lırotragedııa jasap shyqqanyn baıqadyq. Bul álemdik dramatýrgııada sırek kezdesetin qubylys.

Dramatýrg bul jerde «barmaq» ıdeıa­syna qaıdan keldi? Ony, bálkim, taǵy da osy sózdiń ózinen izdeý kerek shyǵar. О́mirde beıneli, obrazdy sózder jalǵyz bolmaıdy. Ádette onyń aq pen qara degen sekildi antonımi bolady. «Barmaqtaı baqtan» basqa, «barmaq shaınap qalý» degen bar. «Barmaq shaınap qalý» úlken ókinish, uly ókinish. Sonymen birge «Tyrnaqtaı qııanat jasamaǵan» degen de tirkes bar. «Tyrnaqtaıdy» aıtqanda, oıyńda «barmaqtaı» degen sóz turady. «Barmaqtaı pále isteseń» degen sııaqty bir tirkes umytylyp ketýi ábden múmkin. Demek, qazaq úshin «tyrnaqtaı» – mınımým de, bálkim, «barmaqtaı» – maksı­mým shyǵar. Osydan-aq dramadaǵy basty detal – «barmaqtyń» salmaǵyn bile berińiz.

Qazir shyǵarmashylyq ınstınkt oıanatyn ýaqyt. О́ıtkeni qoǵamda jańarý, jańǵyrý úderisteri júrip jatyr. Osy shyǵarmashylyq ınstınkt oǵan bul dramany der kezinde jazdyrtyp otyr.

Búginde álem boıynsha adam qyrǵyny alǵa shyqty. Ań-qus, jan-janýar, tabıǵat problemasy ekinshi qatarǵa ysyryldy. Keń dalamyzdaǵy kıik qyrǵynyna alańdap júrgen biz de abdyrap qaldyq.

Shynynda da myna soǵystyń túri jaman. Keshe ǵana bir keńistikte ómir súrgen eki halyq qanqasap jasap jatyr. Dramatýrg Sırııadaǵy qyrǵyndy meń­zedim dese, senbes edik. Al Reseı men Ýkraına arasyndaǵy soǵystyń bul shy­ǵar­manyń ıdeıasyna qatysy bolmaýy múmkin emes.

Eýrazııa keńistigindegi turaqsyzdyqty Bzejınskııler ótken ǵasyrdyń aıaǵynda boljaǵan. Sonda o zamanda qulan, bu zamanda kıik qyrylǵan uly dalaǵa belgi soǵylyp ta qalyp edi. Bzejınskııler ne kerek, keńistikten jańylmaǵanmen, kartadaǵy núkteden jańylypty. Endi mine, el-jerimiz aman bolǵanmen, myna qyrǵyndy biz de etpen, terimen sezin­gendeı haldemiz.

Dramatýrg uly Turan dalasyndaǵy joı­qyn shabýyldar týraly dramasyn osy­ qarsańda jazǵanyna mán bergen jón.­ Dúnıedegi eń úlken qasiret baýyrlas­ halyqtar men enshiles elderdiń ara­syn­daǵy qyrǵyn bolsa, avtor sony so­ǵys­taǵy qorǵansyz áıelderdiń kózimen berip otyr.

Shyǵarmashylyq ınstınkt degennen shy­ǵady. Álemde boljanbaǵan soǵys bolmaǵan. Meıli ol álemdi basqarǵan qu­pııa kúshterdiń isi shyǵar. Qaı kezde, qaı jerde qaqtyǵys bolatynyn bol­jaǵan saıasatshylardyń olarmen qatysy bar ma, joq pa, bilmeımiz. Alaıda shyǵar­ma­shylyq adamdary aldaǵy qaterdi bilgendeı oqshaý-oqshaý dúnıeler jaza bastaıtynyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.

Soǵys jaqyndaǵanda kitaptar órte­lip, talanttar qýdalaýǵa túsetini beker emes. Ondaı oqıǵalar tarıhta talaı qaı­talanǵan. Bul joly da soǵysqa qarsy bol­ǵan óner adamdaryn esekke teris min­gizip jibergenin kórip jatyrmyz.

Biraq bul soǵys, jer betindegi jalǵyz soǵys pa? Dúnıeni tutas alyp qaraǵanda, soǵys bolmaǵan kún bar ma ózi? Álemde jalpy soǵys ataýlyǵa qarsylyq ıdeıasy shyndyqpen astasa ma?

Dramany qoljazba kúıinde oqı salyp, «Maq­satyńyz ne?» degen suraq qoıdyq. Son­da joǵarydaǵy soqtaldaı saýal­dar­dyń­­ jaýabyn estigimiz kelgen bolýy kerek.­ Alaı­da ol: «Bórteni óz topyraǵyna ákel­­­­­­­­­­g­im­­­­­ kel­­­di» dep qarapaıym ǵana jaýap ber­di.­­ Aǵa­­myzdyń jasyna qarasaq, mu­ny­sy ómir­­de bir atqaratyn úlken paryz se­kildi.

Ańyz adamdardyń tegi men taıpasyn anyq­tap jazý qaı zamanda da uqyptylyq pen mádenıettiliktiń belgisi bolǵan. Osy turǵydan kelgende Bórteni týǵan to­pyraǵyna ákelý ıdeıasy rıtýaldyq maq­satqa jatady. Sondyqtan avtordyń ómir-tirshilikte sondaı oıy bolsa bolǵan da shyǵar, biraq ol tap búgin shyǵarmanyń ıdeıasy bolýy múmkin emes. Shyndyǵynda osy jasynda onyń qolyna qalam al­dyr­ǵan shyǵarmashylyq ınstınkt ekeni, qazirgi qanqasap soǵystyń aıasynda bu­rynǵydan da aıqyndala túsip otyr.

Menińshe, bul shyǵarma aýyl arasy­nyń dúnıesi emes. Álemge qandaı ult, nen­deı el ekenimizdi kórsetetin shyǵarma. Tarıh sahnasynda atqarǵan rólimizge qaraı, arqalaǵan amanatymyz baryn da bildiretin týyndy.

Uly joryqtardan aqyret kıizge oral­ǵan talaı máıit jetken bolar. Qyrǵyn soǵystardan myrysh tabytqa salynǵan talaı múrde kelgen shyǵar. Biraq solar bizdiń dalamyzdaǵydaı barmaqty ákep jerlegen oqıǵany kórdi me eken?

Muny aıtyp otyrǵanymyz, avtor oıdan shyǵarmaǵan, qoldan jasamaǵan. Uly dalada ejelden kele jatqan bádel jerleý salty bar. Sonda bashpaıyn ákep kómbepti, barmaǵyn ákep kómipti desedi.

Osy arada bir eskere ketetin jaıt, «Aqsaq qulan. Joshy han» kúıi týraly betin qalqyp qana aıtatyn sııaqtymyz. Kúıdiń mazmuny Joshy hannyń ólimin estirtý úshin týǵan degen ańyzdyń astary basqa sekildi. Ol tilmen aıtyp jetkize almaı­­tyn nárseni kúımen jetkizýge bolady degen oıdy berip turǵan tárizdi.

Joshynyń taǵdyry osyndaı úlken ańyzdardyń tasasynda qalyp bara jatqan bolýy kerek. Avtor shyndyqty ańyzdan arshyp alyp, bolǵan oqıǵany jańa mazmunda alǵa shyǵarady. Bul ustanym «Aqsaq qulan» kúıi odan da buryn bolǵan degen folklorshy ǵalymdardyń tujyrymyna sáıkes keledi.

Budan shyǵatyn qorytyndy, biz adam qolymen jasalǵan qasiretterdi júre-bara mıfke aınaldyryp jiberedi ekenbiz.

Odan adamnyń sezimge berilgeni bolmasa, qaıǵy-qasirettiń salmaǵyn sezinýi qıyn. Dramatýrgtiń utqan jeri de sol, Joshy óliminiń ańyzyn et pen súıekten jaralǵan pendeniń tragedııasy retinde kórsetip otyr. Qalyń nópir qulandar taptap ótken Joshynyń bolat tuıaqtardan bir barmaǵy ǵana «aman» qalǵan.

Avtor barmaq detalin Bórteniń qaıǵy­syn kórsetý úshin ǵana alyp otyrǵan joq. Ádette birden joǵary deńgeıde bas­talǵan shyǵarmany aıaǵyna deıin solaı alyp shyqpasań, bel ortasyna jetpeı arqaýy bosap sala beredi. Sondyqtan ha­lyq uǵymynda úlken oqıǵaǵa aınalǵan «Aqsaq qulan» ańyzyna para-par sahna oılap tappasa, bul týyndyny jazýdaǵy maq­sat ta aıqyndalmas edi.

Mine, osy arada dramatýrgtiń óz janynan qosqan taǵy bir jańalyǵy eski ańyzdy qalaı ekinshi planǵa ysyryp tastaǵanyn baıqamaı da qalasyz. Shyndyǵynda Joshynyń denesin qalyń nópir qulan taptap ótse de, ol ańyz bolǵandyqtan asa bir qaıǵy týdyra qoımaıdy. Alaıda Joshynyń bút de­ne­si­nen túk qalmaı, barmaq qana ta­bylǵanda ańyz ómirge jaqyndap, boıyń eriksiz titir­kenedi. Sondaı ishki daıyn­dyqtan ótken kórermen, barmaǵy joq sábıdi kóterip shyqqan anany kórgende selt etpeı otyra almas-ty. Biraq ol Joshy emes, Joshynyń elesi de emes.

«Bórte: Jetim bala, jesir qatyn, shashylǵan ólik! Bári bir men úshin eken! Bul tym qatygezdik qoı, Temýchın!

Temýchın: Kúńirenbe, Bórte! Soǵys aıaýshylyqtan turmaıdy.

Bórte: Ana áıeldiń qolyndaǵy bala­nyń­­ bas barmaǵy joq. At basyp ketken be,­ qan uıyp qapty. Ol bir sátke meniń balam­ bolyp elestedi. Sonan soń kózim­nen jas­ parlap ketti. Men qazir... Men... jerikpin...».

Sóz joq, keremet tabylyp, sátimen shendestirilgen qos syzyqtyń qıylysýy. Termınge telip aıtqanda obrazdy parallel deýge de bolady, sımvoldyq parallel deýge de keledi. Qańsyp shóldep kelgen adam qudyqtaǵy sýdan óz beınesin kórip, isher-ishpesin bilmeı daǵdarǵandaı hal keshtiredi. Dramatýrgtiń oıy men mıy túpki aıtar ıdeıaǵa qalaı jumylǵany, qala berdi mynaý haos jaılaǵan álemde qandaı mıssııa atqarǵysy kelgeni bári osy qıylystan aıqyn kórinis tabady.

«Aıshan: Jolama maǵan, qanisherdiń qatyny! Myna adamdardyń qyrylyp jatqanyna sen kinálisiń!

Temýchın: Olar qyrylsa ózderi kináli. Olar meni óltirip, áıelimdi tartyp almaq bo­lyp ordama shabýyl jasady. Men qu­ty­lyp edim, áıelimdi baılap áketti.

Aıshan: Baılap áketse, baılap áketken jaý­­laryńmen aıqas, tynysh jatqan elde neń bar?

Temýchın: Olar ejelgi jaýymyz mer­kitter ǵoı.

Aıshan: Merkit bolsa, olar da adam balasy edi ǵoı. Seniń kesirińnen tiri jetim qalǵan myna balany ózińe tapsyramyn. О́lip qalǵan anasynyń emshegin emip jatqan jerinen taýyp aldym.

(Aıshan balany Bórteniń qolyna tapsyra berdi de, qaıta tartyp aldy).

Aıshan: Joq senderdiń qandy qol­dary­ńa perishte balany ustatýǵa bolmaıdy. О́zim asyraımyn!»...

Álemde gýmanıstik ıdeıa – eń bıik ıdeıa ekenine budan artyq qandaı mysal­ kerek. Spektakldi kórgennen keıin ádet­tegideı bári umytylady, biraq orny syz­dap aýyrǵan barmaq umytylmaıdy. Ony seziný úshin fantom-derttiń anto­nımin bilýimiz kerek, al ol derttiń ataýy­ ne buǵan deıin aıtylmaǵan, ne eske qaı­typ túspesteı bolyp umytylǵan. Sebebi qansha qaıǵy arqalasa da Bórte qan­isherdiń qasynda, qoınynda, ishinde, ty­syn­da. Onyń ana retindegi adamı beı­nesi óz boıynan, barmaqsyz balany qu­shaq­ta­ǵan­ Aıshan bolyp bólinip ketip barady. My­naý ıdeıasyz shyndyqtar jaılaǵan álem­de anda-sanda ǵana osyndaı arnaıy ama­nat arqalaǵan tekti týyndylar týyn kóteredi. О́ner sonysymen asqaq, ómir sonysymen ystyq.

Bizdiń endigi maqsat osy shyǵarmany álem sahnasyna alyp shyǵý bolýǵa tıis. «At aınalyp, qazyǵyn tabady» demekshi, kórkem týyndy da túbi aınalyp, ıdeıa­syn tabady. «Aqymaq álem alǵan ba, Aqynnyń tilin bir ret» dep Jumataı Jaqypbaev aıtpaqshy, biz de osy týyn­dy arqyly álemge óz únimizdi tanytyp jatsaq nesi aıyp?! Al oǵan Dýlat Isabekovtiń seksenniń seńgirinde jazǵan «Bórte» dramasy ábden laıyq der edik.