Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Birden aıtaıyq, biz de baıqaǵanymyzsha ǵana áńgimeleımiz kınony. Kınotanýshylardyń ózi de keıbir astarly tustaryn tap basyp aıta almaǵanǵa uqsaıdy. Kıno 48 jastaǵy, qolyna «20» degen óshpes tańba salynǵan jigittiń mıyna jasalyp jatqan operasııadan bastalady. Hırýrg zamandasynyń mıyna operasııa jasap jatyp «bul keseldi isikke 35 jyl bolǵan» deıdi. Siz oılańyz, 35 jyl boıy mıdaǵy keseldi isikpen ómir súre bergen kisi. Jáne kıno bastalysymen qoıylǵan mýzyka degenińiz túsiniksizdik pen kúmán shaqyra ma, birtúrli. Bastysy, beıqam qaldyrmaıdy. Fılm soǵystan keıin Stalın ólgen 1950 jyldardyń orta shenin arqaý etken desek, mıda 35 jyl júrgen keseldi isiktiń máni aıqyndalyp shyǵa keledi. Operasııa sátti aıaqtalǵanda hırýrg naýqastyń qolyndaǵy 20 degen sannan bul jigit ózi turǵan aýladaǵy jıyrmasynshy («dvadsatka») úıde turǵanyn biledi. «Kim boldy eken?» dep aýrýhananyń ishinde sendelip biraz júredi. Qysqasy, kınokartına aýrýhanada jáne ómir boıy mıynda isik júrgen adamnyń basyna jasalyp jatqan operasııadan órbigeni kezdeısoq emes. Sodan ana hırýrg «kim boldy eken? Qalqanqulaq pa, múmkin Tabanbalyq, álde Sakonııa ma eken?» dep sol ýaqytqa «súńgip» ketedi.
Basty róldegi Aıdar – áke-sheshesi joq jetim jigit, jalǵyz súıenishi deıtin týǵan ápkesi Jannanyń ózi súıgen jary soǵysta iz-tússiz ketip, sonyń kúıiginen esi aýyp qalǵan. Sol kúıeýine izdeý salyp hat jazbaǵan uıymy joq. Jýkovqa da hat jazǵan dep dabyraıtady. Jýkov keńes bıligindegi soǵys qudaıy desek, bireýler kúlýi de múmkin-aý. Bara-bara keńes úkimetinen tys halyqaralyq uıymdarǵa hat jaza bastaǵany aqyr sońynda ózderine pále bolyp jabysady. Al Aıdar bolsa ápkesinen ákesi týraly suraıdy. Onyń esinde jalǵyz-aq beıne qalǵan: ákesin NKVD jendetteriniń kúshtep áketip bara jatqany. Sonda eki-úsh jasar Aıdaryn ustap anasy zarlap qalǵan da, tún ishinde jendetter eńgezerdeı ákesin qara kólikke salyp alyp ketken. Túsinde de osy oqıǵany kóredi Aıdar. Mýzyka tyńdaıtyn, poezııany tereń túsinip, jatqa soǵatyn, túrli qabilet ıesi ol sabaqty da jaqsy oqıdy. Balalar arasynda bedeli zor, ádiletti, birbetkeı. Ákesin bilmeıdi, biraq. Áke-sheshesi túsken sýretterdi de qaraıyn dese, ákesiniń beınesi joq, qıyp tastaǵan... Orny úńireıedi de turady.
Taǵy bir keremet detal – áıteýir sol 20-úıden bolsa kerek, Aıdar, Mesqaryn, Jenıa aǵash jáshikte tyǵýly jatqan tapansha taýyp alady. Mesqaryn ony tamashalap turyp baıqaýsyzda basyp qalǵanda, oq baryp Stalın portretiniń kózine tıedi. Jáne ol jerde Stalınniń portreti tolyq kórinbeıdi, kóz sharasynyń ózinen sol ekeni belgili. Joǵary synyp oqýshylarynyń atqan oǵy soǵan tıgenin kórmeısiz be?.. «Osy júıeniń kózin qurtpasa bolmaıdy» degendeı emeýrin be dedik. Biraq jazylǵan jeke hattardyń ózin ustap alyp otyrǵanda, tal túste atylǵan tapanshanyń únin eshkim baıqamaı qalady. Nege? О́ıtkeni dál sol úı aldyna atpen júzdegen qoı aıdap ákelip, esik aldy, aýla ý-shý bolyp jatqan. Buǵan qosa eń sumdyǵy fılm sońynda Aıdar bastap basqa aýdan balalarynan ósh alýǵa attanǵan tobyr temir jol boıymen bir qarańǵy týnnelge kirip joǵalady. Al týnneldiń sham janǵan kireberis mańdaıshasynda Stalınniń portreti tur. Portrettiń eki shetine shar ilingen, aınalasy jap-jaryq, ár jaǵy qurdym. Týnnelden aman shyǵa ma, joq pa, belgisiz. Baıaǵyda «halyq jaýlary» áıelderiniń jas balalaryn anasynan aıyryp, sýyq, qarańǵy balalar úıine toǵytyp qyrǵan. Al onyń mańdaıshasyna «Baqytty balalyǵymyz úshin Stalınge rahmet!» dep jazyp qoıǵan. Fılmniń fınaly sony eske salady. Bir qyzyǵy, kınoda úlken býyn jáne balalar bar da, orta býyn atymen joq. Esi aýysqan Jannaǵa kelip júrgen bir qazaq jigiti bar, bitti. «Onyń ózi bizdiń kúnimiz bitti» deıdi bir sózinde. Buǵan qarap kıno bastan-aıaq kóńilsiz dep oılaýǵa bolmaıdy, kóńildi tustary jeterlik. Oınatyp otyryp, oılandyryp tastaıdy ár tusynda.
Taǵy bir keıipker – Solnselov! Ol týraly kınotanýshy B.Nógerbek: «Sergeı Kalmykov beıneleý ónerinde tanymal «Sovet avangardy» degen aǵymnyń ókili. Stalındik repressııa qýǵyn-súrginniń qurbany retinde aıdalyp kelgen bolatyn jáne ómiriniń sońyna deıin Almatyda boldy. Fılmde onyń aty atalmaıdy. Kúnustar (Solnselov) dep atap, mıfologııalyq keıipker retinde bergen syńaıly. Dıalogte de «kúndi ustaımyn dep kúıip ketti» degen sóz aıtylady. Ol qaıtys bolǵan kezde onyń úıinen basyna shlıapa, ústine bylǵary jamylǵy kıgen, túsi sýyq NKVD adamdary júredi. Qaıda júrseń de, tipti ólip ketseń seni ańdıdy degen maǵynaǵa saıady. О́zderimen birge kartınalaryn alyp ketedi. Onyń sýret salǵanyn baqylasaq avangardtyq, abstraksııalyq, keıde prımıtıvti desek te bolady. Keıipker fılmde birneshe ret qana paıda bolady, biraq árdaıym maǵynaǵa ıe: Aıdardy tepkiden qutqaryp qalady. Keıin qaıtys bolǵanda Aıdardyń ómirge degen kózqarasy ózgergenin baıqaımyz. Osyǵan deıin ol máseleni kúshpen sheshýge tyrysatyn ataman bolatyn. Kúnustardyń qaıtys bolýy oǵan qatty áser etedi de, ómirdiń qundylyǵyn, baǵasyn seze bastaıdy. Sol sebepten, naqty neni ekenin bilmese de, bir dúnıeni ózgertý kerek ekendigin túsinedi. Dosy Jenıa biledi, ol djazǵa ketip, ómirin sonymen baılanystyrady. Aıdar bilmeıdi, biraq ishteı sezim bar jáne júgirý, umtylys arqyly sımvolıkalyq túrde fılmdi aıaqtaıdy», deıdi.
Balkon degenniń ózi úıden shyǵyp, aınalaǵa kóz jiberip, oılaný. Basqa álemge kóz jiberý emes pe?
