– «Otyrar sazy» orkestri alǵash qurylǵan sátterdiń kýágerisiz. Siz kórgen Nurǵısa Tilendıev qandaı edi?
– Shirkin, Nuraǵa sheńberge syımaıtyn jan edi ǵoı. Bizge «nezamenımyh ne byvaet» dep eskertetin, al maǵan «ıa tebıa nıkem ne zamený» dep erkelete aıtqany áli kókeıimde. Kóńil kúıi bolmasa oryssha aralastyryp sóıleıtin ádeti bar. Ony birden seze qoıamyz. «Myqty mýzykant bol, taptyrmas talantty bol, eger adamgershiligiń bolmasa onyń quny bes tıyn» deıdi. Kóbi susty janarynan úrke qashqaqtap júredi. О́ziniń bir kórgen adamǵa minezi qatal kóringenimen, jaqyn bilgen kisi janashyrlyǵyn sezinedi. Keıde bala sııaqty bizge de erkelep alatyn kezderi bolady. Orkestrge qara plash, dóńgelek shlıapasymen kirip kelgende kóńil kúıiniń jaqsy ekenin birden ańǵaramyz. Áli de sol shaq kóz aldymda.
– Uly adamdardyń qalypqa sımaıtyny belgili. Bizdińshe, qazaq mýzykasynda Nurǵısa notaǵa emes, nota Nurǵısaǵa aınalǵan sekildi...
– Onyńyz ras. Nuraǵa barda «Otyrar sazy» jańa shyǵarmany oryndaýda esh qınalmaıtyn. Mýzykada «kontrapýnkt» degen termın bar, ıakı eki dybystyń bir mezgilde qarama-qarsy shyǵýy. Bul aǵanyń fıshkasy. Orkestrmen Qurmanǵazynyń kúılerin oryndarda ár aspaptyń únin, notany anyq sezedi. Kimniń qaı jerde qalyp ne ozyp kele jatqanyn birden baǵamdaıdy. Keıbir orkestrler aılap daıyndalsa, Nuraǵa jyldam ımprovızasııa jasap, shyǵarmany jandandyryp jiberedi. «Qobyzshy bylaı oına, dombyra qosyl, sazsyrnaı forshlag oına, sherter qosyl» degende bárimiz de áýenniń ishine kirip ketemiz. Osynyń bári notada joq, oıdan týady. Qaı kompozısııany alyp qarasańyz da solaı, aǵanyń qoltańbasy menmundalap turady.
– Shetelge gastroldik saparmen jıi shyǵyp turdyńyzdar. Ondaǵy aǵaıynnyń yqylasymen bólisseńiz.
– 1991 jyly Túrkııaǵa alǵash ret gastroldik saparǵa shyqtyq. Ondaǵy qandas baýyrlarymyz Nuraǵanyń keletinin estı sala, ábden daıyndalǵan eken. Qaraqurym halyq, zalda ıne shanshar oryn joq. Túrikter tańdaı qaqty, «Ata tolǵaýyn» oryndadyq. Sońynda ózi ádettegideı «Álqıssany» tartty. Shymyldyq jabylarda sahnaǵa bir jigit atyp shyǵyp, aǵany qushaqtap jibermeı qoıdy. Halyqtyń qoshemetimen taǵy da birneshe shyǵarmasyn oryndady. Osyndaı sát Qyzylordada da bolǵan, onda kórermenniń biri aıaǵyna jyǵylǵan edi. Aǵanyń energııasy sumdyq qoı, bútin zaldy bılep turady. Sonymen konsert túngi on birde aıaqtalyp, halyq áreń tarady.
Bárimiz qonaúıge jaıǵastyq. Aǵaǵa basshylar bólek dastarqan jaıǵan eken, biraq odan bas tartty. «О́zimniń bala-shaǵammen otyramyn» dedi. Sóıtip, keń dastarqandaǵy dám bizge de buıyrdy. Nuraǵanyń Asanbaı Asqarovqa aıtqan ázili bar. «Tańerteń qazy, túste qazy, keshke Otyrar sazy» degen. Sol sózdegideı bizdiń bólmege táttiniń túr-túri, et, shampan ákelindi. Sonda aǵanyń qasynda erkelep otyra beremiz. О́nerine tabynǵan túrkııalyq azamattar aǵaǵa kólik mingizdi. Biri tipti kiltin aldyna qoıyp, qolyndaǵy dombyrany syıǵa berýin ótindi. Sol sátte aǵanyń shalt búlingenin kórseńiz. «Mundaı kólik ár mýzykantta bar, al maǵan dombyrany Jambyl Jabaev qaldyryp ketken, onyń baǵasy joq» dep dúrse qoıa berdi. Jergilikti azamattardyń ózderi yńǵaısyzdanyp qaldy, aǵadan keshirim surap álek. Nuraǵanyń bas salyp, artynan jubatatyn minezi bar. «Eshteńe etpeıdi, nıetterińe rahmet» dep qolyn aldy. Otyrǵan biz ań-tańbyz, ondaı kólik bizdiń túsimizge de kirmegen.
– Nuraǵanyń qasynda kóp júrdińiz. Baqsaq, sol kisiniń shalt minezi sizdiń de boıyńyzda bar sekildi.
– Jaqynda joldasy Darıǵa Tilendıevanyń týysy Baǵıla tátemen Astanada kezdesip qaldyq. Ol kisi aǵa aýrýhanada jatqanda qaraǵan. Minezin bir adamdaı biledi. Maǵan uzaq qarap otyryp, «Sen qyzǵa Nuraǵanyń minezi juǵypty» deıdi. Tik aıtatynym, ónerge degen tazalyq, esh nárseni buqpaı ashyq jetkizetinim, kásipqoılyq, mamandyqqa degen mahabbat bári-bári aǵadan kelgen qasıet. 14 jyl qasynda júrip bolmysyn sanamyzǵa kóshirip aldyq qoı. Eliktedik, mýzykaǵa degen qurmetimiz artty.
– Sol tik minezińizden taıaq jegen kezińiz boldy ma?
– Boldy ǵoı! О́ner ıeleri arasynda kórealmaýshylyq kóp bolady. Birde bizdiń ansamblge syrttan dombyrashy keldi. Sol qalaı keldi ishte alaýyzdyq órbidi. Orkestr qurylǵaly ózindik tártibi, erejesi bar. Ony ishtegi mýzykanttardyń bári biledi. Men sol kezde qobyzshy, konsertmeıstermin. Jańaǵy dombyrashy daıyndyqqa keshiktiń dep jaǵamnan almasy bar ma. Biz Nuraǵańnyń mektebinen shyqqan túlekpiz, syrttan kelip tór meniki degendi asa unata qoımaımyz. Soqtyqpaı, jaıyna júrýin suradym. Sóıtsem, ol meniń ústimnen aryz jazypty. Repetısııada Nuraǵa alakózdenip qarady. Ishim bir jamandyqty sezip otyr. Aǵanyń sózge ilespeıtinin bilemin. Sonda da daıyndyqtan soń, jumystan shyǵý týraly ótinish jazdym da, bólmesine kirip bardym. Tik qarady da, ákel dep qaǵazdy jyrtyp tastady. «Aqymaq, saǵan ádeıi qaradym, basqaǵa sabaq bolsyn dep» dedi de, orkestrdi tik turǵyzyp qoıyp dombyrashynyń sazaıyn berdi. «Mýzykantqa minez kerek, minezsiz mýzykant bolmaıdy. Meniń «qara qyzym» minezdi qyz» dep, shlıapasyn sheship basyn ıdi.
– Áńgimeńizge qaraǵanda, ujymǵa qamqorlyǵy erekshe bolǵan sekildi.
– Iá, Nuraǵa árqaıyssymyzdyń ne istep júrgenimizdi, otbasylyq jaǵdaıymyzdy bárin jaqsy biletin. Sebebi mýzykanttyń kóńil kúıi shyǵarmaǵa áser etedi. Shańqobyzshy Gúlsara apamyz «Nureke sen halimdi suraǵannan keıin kúshtimin» deıtin. Amantaı aǵany «Ábeke» dep ataıtyn. Bárimizge bir-bir laqap at qoıyp alyp, erkeletip shaqyrady. Iýmory óte myqty. Qajet jerinde taýyp ta, qaýyp ta aıtady. Ol kisi ujymdaǵylardyń jaǵdaıyna qatty kóńil bóletin. Orkestrdegilerdiń kóbiniń baspanaly bolýyna kómektesti.
– Tilendıevtiń tusynda orkestirdiń ataǵy álemdi sharlady. «Otyrar sazynyń» Soltústik Koreıaǵa sapary bir ańyz. Osy dıktator Kım Ir Senniń ózin kereı qylyp jibergeni ras pa?
– 1991 jyly Soltústik Koreıada aýqymy úlken halyqaralyq festıval ótti. Jabyq memleket bolsa da eldiń abyroıy úshin júgimizdi jınap attandyq. Kósh basynda ¬- Nuraǵa. Koreıler emen-jarqyn kútip aldy. Aǵa, ushaqtan túse sala, aýdarmashy jigitke «sender bizge týysqansyńdar, koreı emes, kereısińder» dedi. Aýdarmashy máz-meıram. Úsh jylda bir ótetin konkýrstyń bási bıik. Ár eldiń ónerpazdary mádenıetin, ulttyq salt-dástúrin, ánderin pash etedi. Baıqaýda ataqty ánshi Lıýdmıla Zykına da júr. Ol kisi Kım Ir Senniń súıikti ánshisi eken. Biz dodaǵa saqadaı saımyz, uıymdastyrýshylar aǵaǵa partıtýra berdi. Sebebi munda dırıjerler syny da bar. Bir kúnniń ishinde jergilikti orkestrdi ıgerý kerek. Folklorly-etnografııalyq konkýrsta aldymyzǵa jan salǵan joqpyz. Aǵa, sahna tórinde «aýdarmashy aıt, kelesi týyndy Kım Ir Senge arnalady» dedi. Buryn úlken jarystarda oınamaǵan shyǵarmamyz, biraq aǵany sheberligi men psıhologııasy alǵa súırep ketti. Kezek-kezek jeti shyǵarma oınadyq. Munda nátıjeni barlyq konkýrs bitkennen keıin, biraq aıtady.
Endi bárimiz dırıjerler baıqaýyna alańbyz. Álemniń túkpir-túkpirinen kelgen jas hám daryndy dırıjerler qaptap tur. Nuraǵa ishindegi eń úlkeni. Ereje boıynsha, jergilikti sımfonııalyq orkestrmen sol baǵytta erekshe bir shyǵarmany oryndaý shart. Daıyndalýǵa bir-aq kún beredi. Nuraǵa sımfonııany túnimen uıyqtamaı qarap shyqty. Oılańyzshy, orkestrde 140 mýzykant bar, basy kóringenimen aıaǵy kórinbeıdi. Repetısııaǵa biz de birge erip bardyq. Zalǵa qazaqshalap amandasty da, «bastaıyq» dedi. Aýdarmashy oryssha sóıleýin surap edi, «kerek bolsa qazaqsha aýdarasyń» dep ony tyıyp qoıdy. Iá, bir qyrsyqsa solaı tap beredi. Kózinen kórip turmyz, ózi de ýaıymdap tur. Notany ashty da, bir demmen baıaý alyp shyqty. Munda temp basqasha, tezirek júredi. Aǵa, endi ózin erkin sezine bastady, ekinshi retine erekshe oryndady. Sońynda qazaqshalap fırma tastady, áýendi uzaq úzbeı ustap turdy. Bul tipti sımfonııany árlep jiberdi. Eki saǵattan keıin baıqaý bastalady.
– Kım Ir Sen qazaqtyń dombyrasyna qaıran qaldy deısiz ǵoı...
– Shyny kerek onyń ónerge áýestigin kórip, biz de qaıran qaldyq. Zal lyq toly. Phenıan halqy Kım Ir Sen tursa turady, otyrsa otyrady. Nuraǵa sahnaǵa shyqty, ter býyp tur. Quddy bir aı boıy repetısııa jasaǵan sekildi. Mýzykanttardyń rýhyn jutyp alǵandaı kózinen jalyn atady. Myqtynyń aty, myqty jergilikti orkestr sumdyq oınady. Sol sát Altyn qorda bar, bizdiń telearnalar túsirdi. Kórseńiz, kóńilińiz bosaıdy. Sımfonııany birden bitire salǵan joq, sońǵy notalardy sozyp, zalǵa qarap támamdady. Monıtordan qarap otyrǵan Kım Ir Sen tik turdy, ile kórermender de qoshemetin aıamady. Shyǵa sala, qarsylastarynyń báriniń qolyn aldy. Bizge «qalaı, óltirdim be?» deıdi máz bolyp. Rasymen, Gran-prı alatynymyzǵa kúmánimiz bolǵan joq.
– Sonymen...
– Endi zaldyń besinshi qatarynda festıvaldyń nátıjesin kútip otyrmyz. Otyrǵan ornymyzǵa qarap, kóńilimizge kúdik uıalaı bastady. Birinshi qatarǵa ózge eldiń mýzykanttary jaıǵasyp alǵan. Sahnaǵa júrgizýshi shyǵyp, shıqyldaǵan daýyspen «N.Tılendıev» dep shaqyrdy. Kompozıtorlyǵy úshin bir ret shyqty, orkestr úshin ekinshi ret shyqty. Besinshi qatardan shyǵý da ońaı emes, Nuraǵa «taǵy shaqyryp qalar» dep shette otyr. Qýanyshymyzda shek joq.
Aıtqandaı-aq dırıjerlik sheberligi úshin Gran-prı buıyrdy. Endi boldy ma degende, Kım Ir Senge arnaǵan kompozısııasy úshin arnaıy syılyq ta aldy. Bárimiz ornymyzdan turyp, hormen ánuranymyzdy shyrqadyq. Ol jerdegi atmosfera sumdyq endi. Odan keıin árqaısymyzǵa jeke-jeke syılyq berdi. Maǵan jeke oryndaýshy retinde, arnaıy marapat tabys etti.
– Al Kım Ir Seniń súıikti ánshisi Lıýdmıla Zykına qaıtti?
– Álemge aty shyqqan Zykına birinshi oryndy qanaǵat tutty. Degenmen ol Nuraǵany jaqsy tanıdy eken. Baıqaýdan keıin jaıylǵan dastarqanda izdep kelip qolyn aldy. «Nýrgıs, sen búgin bárin óldirdiń. Jyl saıyn bas júldeni men alatynmyn, búgin sen bárinen ozdyń. Gran-prıdiń qarjysy qansha ekenin bilesiń be?» dedi de, valske shaqyrdy. Zykına óte kerbez de sulý ánshi ǵoı. Nuraǵa djentlmendershe ornynan turyp, qol usynyp: «Sen máńgilik sulýsyń» dep qulaǵyna sybyrlady da, ekeýi bıledi. О́kinishke qaraı, sol sátten belgi bolar eshqandaı sýret joq. Sondaı bir áserli oqıǵa boldy. Bizdi Soltústik Koreıada kútip alǵan jigit jylap turyp, shyǵaryp saldy.
Elge kelgen soń mınıstrler teledıdardy kórip baryp, bir-aq quttyqtady. Nuraǵa jóninde aıtylmaǵan shyndyq kóp. Onyń da ýaqyty keler...
– Áserli áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Muhtar KÚMISBEK,
«Egemen Qazaqstan»
Jetisý oblysy
