Qoǵamdy jikke bóletin, halyqty alalaıtyn jaǵdaı – kez kelgen elde ártúrli formada kezdesip turatyn faktor. Mundaı qolaısyz qubylys bizdiń qoǵamda kóbinese til máselesinen týyndap otyrady. Iаǵnı tiline qaraı kemsitýge tap bolatyn toptyń qatary az emes. О́kinishtisi, mundaı kemsitýshilikke ushyraıtyndar negizinen memleket quraýshy ulttyń ókilderi ekendigi. Bul, bir jaǵynan, syrt kózge paradoks bolyp kóriner. О́ıtkeni paradokstyń anyqtamasy qabyldanǵan qalypty kóriniske sáıkes kelmeıtin ózgeshe qubylys qoı. Sol sııaqty óz elimizde óz tilimizde sóıleıtinderdiń keı sátterde, tipti kóp sátterde aınalasynan ógeılik kórýin qalaı túsinýge bolady?
Áleýmettanýda kópshilik jáne azshylyq degen uǵymdar bar. Bul jerde qalyptasqan túsinik boıynsha kópshilik tarapynan kemsitýge ushyraıtyn, qorlanatyn ádette, azshylyq qoı. Alaıda bizde kommýnıkasııa turǵysynan qaraǵanda, kerisinshe kópshilik azshylyqtan kemsitýshilik kórip jatady. Rasynda, bizdiń qoǵamda qazaqtildiler men qazaq tilinde sóıleı alatyndar kópshilikti quraıdy. Buǵan dálel retinde burnaǵy jyly ótken halyq sanaǵynan derek keltirsek, 5 jastan asqan azamattardyń 80%-y memlekettik tildi biledi, 20%-y bilmeıdi. Memlekettik tildi biletinderdiń ulttyq quramyna kelsek, ózbek pen uıǵyr etnosynyń ókilderiniń – 72%-y, orys etnosynyń ókilderiniń 25%-y biledi. Osynaý kórsetkishten de basym kópshilik qazaqtildiler ekeni kórinip turǵanymen, resmı tilde shúldirleıtin azshylyqtyń kóresini kórsetetin jaıttary az emes.
Alysqa uzamaı-aq jaqynda bolǵan keıbir oqıǵalar qoǵamdy ájeptáýir dúrliktirip, sodan týǵan ashý-yza áli de tarqaı qoımady. Qaıdan tarqasyn, kóńilge dyq túsirgen jaıttardyń biri umytylmaı jatyp, taǵy jalǵasyp jatsa? «Qazaq tilinde qyzmet kórsetýdi suraý – mádenıettiń tómendigi» dep sanaıtynyn ashyq aıtqan Mýhorıapov oqıǵasy «tynysh jatqan jylannyń quıryǵyn basqan» ispettes boldy. Osy málimdemesinen keıin tolassyz synnyń astynda qalǵan ol beıbaq birden keshirim surap, sabasyna tústi. Ári kórsetetin qyzmetin dereý qazaqshalap tastady. Osylaısha, kópshilikti quraıtyn aýqymdy aýdıtorııamen sanasýyna týra keldi. Sondaı-aq kópshilik jınalatyn bir pabtyń qazaqsha kýız ótkizýden úzildi-kesildi bas tartyp, tek oryssha bolsa ǵana ruqsat bergeni qalaı qynjyltpasyn? «Pınta» deıtin sondaı orynnyń da qazaqsha ánderdi shyrqaýǵa tyıym salǵan alalaýshyǵy da – qoǵamdy jikke bólýdiń bir kórinisi. «Boıkot» dep óre túregelgen jurttyń ekpininen yqqan bular da birden qazaqsha saırap, qazaqsha shyrqap shyǵa keldi.
Baqsaq, memlekettik tildi biletinder kádimgideı kúsh eken. Tek osyny qaı ýaqytta da qunttap, qaperde ustap, óz haqyn alǵa tarta bilý kerek-aq. Bul úshin memlekettik tildiń mártebesine shák keltiretin álgindeı jaıttardyń bolǵanyn kútýdiń qajeti joq. Ondaı jaǵdaıǵa jetkizbeı-aq yń-shyńsyz, daý-damaısyz óz quqyǵymyzdy talap etýge, solaı memlekettik tildiń qajettiligin arttyrýǵa bolady. Búginde osyndaı baǵytta alaýlatyp-jalaýlatpaı, attandamaı biraz jumys atqaryp júrgen qozǵalystar, uıymdar bar. Mundaı qozǵalystar agressııasyz, saýatty túrde qazaqtildilerdiń quqyǵyn qurmetteýdi talap etýdiń jaqsy úlgisin kórsetip júr. Mysaly, #qazaqcabarma qozǵalysynyń músheleri dámhanalar máziriniń qazaqsha túzilýine múddeli bolyp, ájeptáýir kúsh salyp keledi. Byltyr osy qozǵalys Almatyda 100 dámhanaǵa sholý jasap, sonyń tek 19-ynda ǵana qazaqsha mázir bar ekenine kóz jetkizipti. Sondaı-aq «Qazaqsha jaz» qozǵalysy da qazaqtildi tutynýshylardyń quqyǵyn qorǵap júr. Bular tipti fılmderdiń qazaqsha dýblıajdalýyn, mobıldi qosymshalardyń saýatty aýdarylýyn basshylyqqa alady. Mine, osyndaı «jumsaq kúsh» qozǵalystardyń qarqyn alýymen memlekettik tildiń óz mártebesine laıyq qadiri de arta túseri anyq. Mobıldi qosymsha demekshi, qaıbir jyly kópshiliktiń qoımaı júrip talap etýimen Kaspıı bank qosymshasynyń qazaqshalanýyn da betburys dep baǵalaýǵa bolady. О́ıtkeni qoldanys aıasy tym keń bul qosymsha qazaq tiliniń nyǵaıýyna yqpal etedi.
Mundaı mysaldarmen qazaq tiliniń turmystyq til retinde ornyǵýy mańyzdy ekenin ańǵaramyz. «Sanany turmys bıleıdi» degendeı, turmystyq til retinde ábden nyǵaıǵan tildiń jalpy halyqtyń sanasyn da bıleıtin jáne bıliktiń de tiline aınalar kún keler. Sonda ǵana joǵarydaǵydaı nemkettilik joıylyp, memlekettik tilge degen qurmet saltanat quratyny sózsiz.
