Jalpy, bul áńgimeni biz beker qozǵap otyrǵan joqpyz. Qazirgi kezde «Transgenderlerdi jarystarǵa qatystyramyz ba, álde joq pa?» degen másele kún tártibinde tur. Negizinde sporttyq básekeler salasynda ondaı oqıǵalar ara-tura bolyp turady. О́tken tarıhqa úńilsek, túrli jarysta jeńis tuǵyryna kóterilip, san myń jankúıerdiń aldynda abyroı jınaý úshin jynysyn aýystyrǵan nemese «ýaqytsha» áıel keıpine engen er jigitter az emes ekenin ańǵaramyz. Máselen, 1932 jyly Los-Andjeleste alaýy tutanǵan Olımpııa oıyndarynyń jalpykomandalyq esebinde Germanııa quramasy toǵyzynshy orynǵa taban tiregen edi. Bul nátıje III reıh basshylaryn qanaǵattandyrǵan joq. Sodan olar 1936 jyly Berlınde ótetin ǵalamdyq dodada barlyq básekelesin shań qaptyryp, zor tabysqa qol jetkizýdi kózdedi. Sol jospardy júzege asyrý úshin Adolf Gıtler «halyqaralyq dodalarda táp-táýir nátıje kórsetip júrgen birneshe erkekti qysqa ǵana merzim aralyǵynda áıelge «aınaldyryp» jibergen» degen qaýeset bar. Nátıjesinde fashıstik Germanııa Olımpııa oıyndarynyń jalpy esebinde jeke-dara kósh bastady. Alaıda atalǵan jarysta áıel keıpine engen qanshama nemis sportshy óner kórsetkenin dál qazir naqty aıtý múmkin emes. О́ıtkeni ol kezde genderlik test júrgizilmeıtin. Jalpaq jurt ta bul jaǵdaıdan beıhabar edi. Biraq arada birer jyl ótken soń bylyqtyń beti ashyldy. Berlındegi dodada tórtinshi oryn alyp, Eýropa chempıonatynda rekordtyq kórsetkishpen top jarǵan syryqpen sekirýshi Dora Ratenniń áıel emes ekeni kópshilikke málim boldy. Keıinnen ol: «Fashısterdiń qaharynan qoryqqannan keıin osyndaı qadamǵa barýǵa májbúr boldym. Olar meni úsh jyl boıy áıel keıpine enýge májbúr etti», dep jer-jahanǵa jar saldy.
1980 jyldyń 4 jeltoqsanynda AQSh-tyń Klıvlend qalasynda Stella Ýolsh esimdi zeınetker qandyqol qaraqshylar qolynan qaza tapty. Oqıǵa ornyna dereý jetken polısııa qyzmetkerleri tekserý jumystaryn júrgizý barysynda 70 jastaǵy ájeniń kezinde áıgili sportshy bolǵanyn birden anyqtady. Negizi bul azamatshanyń aty-jóni Stanıslava Valasevıch edi. Ol 1911 jyldyń kókteminde Polshanyń Verhovnıa óńirinde dúnıege keldi. Úsh jasynda ata-anasymen birge Amerıkaǵa qonys aýdardy. Klıvlendtegi mektepterdiń birinde oqyp júrgen kezinde Stanıslava sporttyń sıqyryna arbaldy. Amerıkanyń ómir-saltyna saı esimin Stela Ýolsh dep ózgertti. Sheberligi shyńdala kele, ol túrli jarystarda top jardy.
Kónekóz qarııalar «Jan tartpasa da, qan tartady» dep beker aıtpaǵan ǵoı. Joǵary oqý ornyn aıaqtaǵannan keıin Stela Ýolsh dáýleti tasyǵan AQSh-tyń emes, óziniń ata-babasynyń mekeni – Polshanyń namysyn qorǵaýdy qup kórdi. Kóptegen baıraqty básekede dara talantymen oqshaýlanǵan ol kóp uzamaı óz dáýiriniń teńdessiz sportshylarynyń birine aınaldy. Tarqatyp aıtsaq, polıak qyzynyń HH ǵasyrdyń otyzynshy jyldary jeńip alǵan júldeleri mynadaı: Los-Andjeles Olımpıadasy – altyn, Berlın Olımpıadasy – kúmis. Eýropa chempıonaty – 2 altyn men 2 kúmis. Dúnıejúzilik ýnıversıada – 3 altyn men 2 qola. Halyqaralyq áıelder oıyndary – 4 altyn, 2 kúmis jáne 1 qola. Bul medaldardy Ýolsh 60, 100, 200, 400 metrge júgirýden, 4h100 estafetalyq saıystan, uzyndyqqa sekirýden jáne dısk laqtyrýdan oljalady. Mine, osy derekterdiń ózi-aq Stelanyń qandaı ámbebap sportshy bolǵanyn ańǵartyp tur. Sondaı-aq ol Polshanyń rekordyn 46 márte jáne álemdik rekordty 14 márte jańartty.
1980 jyldyń 4 jeltoqsanynda Klıvlend qalasyndaǵy dúkenderdiń birine bázbireýler saý etip kirip keledi. Satýshy men kúzetshini soqqyǵa jyqqan olar kassaǵa qol suǵyp, taýarlardy tonaı bastaıdy. Dál sol ýaqytta Stela Ýolsh ta saýda jasap turady. Betterin búrkep alǵan bir top eńgezerdeı jigitterden esh qaımyqpaǵan zeınetker qaraqshylarǵa qasqaıyp qarsy turady. Tipti olardyń biriniń qolyndaǵy qarýdy tartyp alýǵa da talpynady. Bir mezette myltyq atylady. Aýyr halde aýrýhanaǵa túsken áje kóp uzamaı jan tapsyrady.
Onyń máıiti jan-jaqty tekserýden ótken kezde Stela Ýolshtyń germafrodıt ekeni, ıaǵnı bir organızmde atalyq jáne analyq bezderdiń bolǵany anyqtalady. Kóp uzamaı bul jańalyq jer-jahanǵa taraıdy. Kezinde onyń ónerine tamsanǵan san myń jankúıer jaǵalaryn ustady. Sol kezde keıbir uıymdar men osy salanyń basy-qasynda júrgen jeke tulǵalardyń tarapynan áıgili sportshynyń jeńip alǵan medaldaryn qaıtaryp alý jáne rekordtaryn esepke almaý talap etiledi. Biraq Halyqaralyq Olımpıada komıteti men Halyqaralyq jeńil atletıka federasııasy bul áńgimelerdiń birine de qulaq aspaıdy. Sóıtip, marqumnyń medaldary ózinde qaldy.
1934 jyly dúnıege kelgen Rıchard Raskın áýelde el qatarly ǵumyr keshti. Úlken tennıspen shuǵyldanyp, az-kem tabysqa qol jetkizdi. Úılendi, bala-shaǵaly boldy. Ýaqyt oza Rıchardty ne shaıtan túrtkenin kim bilsin, áıteýir ol áıel bolýdy ańsaı bastady. Jasy 40-tan asqanda operasııa jasatyp, jynysyn aýystyrdy. Rene degen esimdi tańdaǵan ol áıelder arasyndaǵy týrnırlerde baq synaýǵa bel býdy. Alǵashynda túrli kedergilerge tap boldy. Kópshilik tarapynan qysym kórdi. Biraq Rene alǵan betinen qaıtpaı, quzyrly organdardyń kómegine júgindi. Aqyry AQSh soty «Transseksýaldardyń quqyn buzýǵa bolmaıdy» dep, bul iske sońǵy núkte qoıdy. Sóıtip, Rene úshin dańǵyl jol ashyldy. Jetpisinshi jyldardyń aıaǵynda ol álemdik reıtıngte úzdik 20 oıynshynyń qataryna qosylyp, juptyq saıysta AQSh-tyń ashyq birinshiliginiń aqtyq synynda óner kórsetti. Kortpen qosh aıtysqan soń Rene sport salasyndaǵy transseksýaldardyń quqyǵyn qorǵaý isimen belsene aınalysty.
Osydan on jyldaı ýaqyt buryn áıgili jelaıaq Semenıa Kasterdiń basy úlken daýǵa qalǵany barshaǵa málim. Jeńil atletıkany serik etken Ońtústik Afrıka Respýblıkasynyń ókili uzaq jyldar boıy 800 jáne 1500 metrlik qashyqtyqqa júgirýde shashasyna shań juqtyrmady. Onyń London men Rıo Olımpıadalarynyń jeńimpazy, álemniń úsh jáne Afrıkanyń bes dúrkin chempıony degen ataqtary bar. Kaster keremet kórsetkishterge qol jetkize bastaǵan tusta onyń artynan túrli ósek-aıań erdi. Tipti «Semenıa buryn erkek bolǵan. Áıel keıpine ený úshin ol jynysyn aýystyrdy» degen áńgimeler de aıtyldy. Kóp uzamaı ókiletti organdar istiń aq-qarasyn anyqtaýǵa kiristi. Genderlik test ótkizý barysynda Kasterdiń jynystyq damýynda biraz aýytqýshylyqtyń bary anyqtaldy. Ǵylymı termınmen aıtsaq, ol ınterseks tobyndaǵy adamdardyń qataryna jatady. Biraq bul zańǵa qaıshy kelmeıdi. Jaratýshy ıe Semenıany solaı jaratqan. Sóıtip, birneshe aıǵa sozylǵan tekserý jumystarynyń nátıjesi shyǵyp, OAR sportshysynyń áıel ekeni resmı túrde rastaldy. Ádildik ornaǵannan keıin alypqashpa áńgimeler sap tyıyldy. Eń bastysy, keleńsiz jaǵdaıdan Kaster abyroımen shyqty. Jelmen jarysqan qara násildi qyz odan keıin de kóptegen dúbirli dodada jeńis tuǵyrynyń eń bıik satysyna kóterildi.
Joǵaryda biz birer ǵana mysal keltirdik. Sondaı-aq polshalyq Eva Klobýkovska (4h100 metrlik estafetada 1964 jylǵy Olımpıadanyń jeńimpazy, Eýropa chempıony), ıspanııalyq Marııa Patıno (kedergiler arqyly 100 metrge júgirýden el chempıony, 1983 jylǵy álem chempıonatyna qatysýshy), germanııalyq Haıdı Krıger (ıadro laqtyrýdan óz eliniń chempıony), brazılııalyq Edınansı Sılva (dzıýdodan álem chempıonatynyń eki dúrkin qola júldegeri, tórt birdeı Olımpıadaǵa qatysýshy), úndistandyq Santı Sýndaradjan (jeńil atletıkadan qurlyqtyq jarystardyń jeńimpazy) men Pınkı Pramanık (jeńil atletıkadan Azııa oıyndarynyń jeńimpazy), kanadalyq Reıchel Makkınnon (velosporttan álem chempıony), jańazelandııalyq Lorel Habbard (aýyr atletıkadan 2015 jylǵy álem chempıonatynyń kúmis júldegeri), amerıkalyq Lııa Tomas (júzýden stýdentterdiń NCAA jarystarynyń jeńimpazy) jáne taǵy basqa birneshe sportshy da dál joǵarydaǵydaı jaıttardy basynan keshken. Olardyń birazy – transgenderler, birazy – ıntersekster.
Sońǵy jyldary osy másele qatty ýshyǵyp tur. Qyzdar men áıel sportshylardyń kóbi buryn erkek bolyp, keıin jynysyn aýystyrǵandarmen birge saıysqa túsýdi qalamaıdy. Tipti keıbireýleri ashyq túrde óz narazylyǵyn bildiredi. Biraq Birikken Ulttar Uıymynan (BUU) bastap, birqatar halyqaralyq organ olardyń quqyǵyn qorǵap otyr. Sol sebepti de transgenderler men aǵzasynda aýytqýshylyǵy bar basqa da adamdardyń dúbirli dodalarǵa qatysýyna esh kedergi joq.
