Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev VIII saılanǵan Parlament Májilisiniń birinshi sessııasynda sóılegen sózinde sý máselesine nazar aýdarǵan bolatyn. Prezıdent sý qaýipsizdigin qamtamasyz etýdi tapsyrdy. Onyń aıtýynsha, strategııalyq mańyzy bar mindetti der kezinde oryndamasa, aldaǵy ýaqytta sý máselesi ýshyǵyp ketýi múmkin.
«Qazir Úkimet Sý kodeksiniń jańa jobasyn ázirlep jatyr. Sý resýrstaryn tıimdi basqarýǵa jáne olardy qorǵaýǵa basa nazar aýdarý kerek. Osy jumysta ǵylymı ustanymdy, ınnovasııany, halyqaralyq ozyq tájirıbeni basshylyqqa alǵan abzal. Bizdiń elde sýdyń 65 paıyzy aýyl sharýashylyǵy salasyna jumsalady. Sonyń 60 paıyzǵa jýyǵy qumǵa sińip ketedi. Mundaı ysyrapshyldyqqa jol berýge bolmaıdy. Jańa tarıf saıasatyna kóshý qajet. Ony dereý qolǵa almasaq, ahýal odan ári kúrdelene túsetini anyq», degen edi Q.Toqaev.
Esterińizde bolsa, osydan bir jyl buryn Birikken Ulttar Uıymy Qazaqstandaǵy sý tapshylyǵyna qatysty boljamyn jarııalaǵan edi. Soǵan sáıkes, 2030 jylǵa qaraı toǵyzynshy terrıtorııada tirshilik náriniń tapshylyǵy sezilip, Uly dala shólge aınalýy yqtımal. BUU esebinde elimizdiń 2,8 paıyzyn ǵana ózen-kólder alyp jatqanyn, negizinen kórshi memleketterden keletin ózenderge táýeldi ekenimiz aıtylǵan.
«Qazirdiń ózinde Qazaqstan aýmaǵynyń úshten ekisi shól jáne shóleıtti aımaqqa aınaldy. Qazaqstandaǵy sýdyń jartysyna jýyǵy kórshi elderden keledi. Tıisinshe transshekaralyq ózenderdi birlese paıdalaný óte mańyzdy. BUU Damý baǵdarlamasynyń dereginshe, sońǵy jyldary óńirde klımattyń ózgerýi qatty seziledi. Aýa raıy tez qubylady, sýyq pen aptap ystyq tez almasady, qýańshylyq barǵan saıyn jıilegen, sý tapshylyǵy ýshyǵyp, resýrsqa talas týyndaýy yqtımal», dep boljaıdy BUU esebinde.
BUU jasaǵan boljamnyń jany bar. Ondaǵan jyldan beri transshekaralyq sý resýrstaryn birlesip paıdalaný óńirde kúrdeli problemanyń birine aınaldy. Ásirese Syrdarııa men Ámýdarııa ózenderiniń jaǵdaıy alańdatady. Syrdarııa óz bastaýyn Qyrǵyzstannan, Ámýdarııa Tájikstannan alady. Sondyqtan Ortalyq Azııadaǵy ózge memleketter qyrǵyz ben tájik aǵaıyndardyń «jomarttyǵyna» táýeldi. Dálirek aıtqanda, sý aǵynyn retteý tetigi solardyń qolynda.
Qazaqstan men Qytaı arasynda shekarany kesip ótetin úlkendi-kishili 25 ózen bar. 2001 jyly qos taraptyń úkimeti transshekaralyq ózenderdi paıdalaný týraly kelisim jasasqan. Biraq Ertis pen Ileniń taǵdyry tolyqqandy sheshilgen joq. Eki ózenniń taǵdyry elimiz úshin asa mańyzdy. Sebebi Ertis pen Ileniń 70 paıyz sýy Qytaı aýmaǵynan bastaý alady. Oǵan qosa, Beıjiń bıligi óz aýmaǵynda ózen sýyn qoldaný kólemin arttyryp keledi. Qytaı bıligi eldiń batys aımaǵyn, ıaǵnı Shyńjań-uıǵyr avtonomııaly aýdanynyń ekonomıkasyn damytýdy myqtap qolǵa aldy. Ondaǵy shól dala ıgerilip, óndiris oryndary iske qosylyp jatyr. Sondaı-aq halyq sany eselep arta túsken. Osynyń barlyǵy orasan zor kólemde sýdy qajet etetini anyq.
Munyń bári sý tapshylyǵyna áser etetin syrtqy faktor. Budan bólek, egin sharýashylyǵy, óndiris oryndary, turǵyndar kúndelikti tutynatyn sý kólemi de tirshilik náriniń tapshylyǵyn týǵyzady. Máselen, Qazaqstandaǵy sýdyń 65 paıyzǵa jýyǵy aýyl sharýashylyǵyna jumsalady. Biraq sonyń jartysynan astamy paıdaǵa aspaıdy. Tamshylatyp sýarý sekildi tirshilik nárin utymdy paıdalanatyn tásilder kóp taralmaǵan.
Budan bólek, egistikterge sý jetkizetin arnalardyń shegendelmegen, sonyń saldarynan sýdyń kóp mólsheri jerge sińip ketedi. Oǵan qosa, kórshi elder qys boıy jaýǵan qar erip, ózender deńgeıi artqanda Qazaqstanǵa sýdy laqyldatyp jiberýge beıim. Al jazdyń aptap ystyǵynda tam-tumdap qana bosatady. Sonyń saldarynan qarapaıym baǵban zardap shegedi.
Sý salasyndaǵy taǵy bir kemshilik – ózender boıyndaǵy sý qoımalarynyń, bógenderdiń jetispeýi. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, erte kóktemde kórshi memleketter mol sý jiberedi. Biraq sý qoımasynyń jetispeý saldarynan aǵyp kelgen yrzyqtyń bári qumǵa sińip ketedi. Al kerek kezinde sol sýǵa zar bolyp qalamyz. Qysqasy, aýyz sý máselesi elimizde kúıip turǵany anyq.
P.S. «Astana sý arnasy» taıaýda ǵana elordada sý tapshylyǵy baıqalǵanyn habarlady. Endigi jerde, kúndelikti tutynýǵa qajetti sýdy mólsherlep bermek. Nege ekenin qaıdam, BUU boljaǵan qaýip áldeqashan bastalyp ketkendeı seziledi...
