2013 JYLǴY RESPÝBLIKALYQ BIýDJETTIŃ ATQARYLÝY TÝRALY ESEP KOMITETI ESEBINIŃ NEGIZGI TUJYRYMDARY

(QAZAQSTAN RESPÝBLIKASY ÚKIMETINIŃ ESEBINE QORYTYNDY)

2013 JYLY RESPÝBLIKALYQ BIýDJETTIŃ ATQARYLÝYNYŃ MAKROEKONOMIKALYQ JAǴDAILARY Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti makro­ekonomıkalyq kórsetkishterdi 2013 jylǵy mamyrda jáne qazanda naqtylady. Respýblıkalyq bıýdjettiń parametrleri eki márte zań júzinde bekitilip, 23 ret túzetildi. Úkimet makrokórsetkishterdi qalyp­tastyrý jáne túzetý kezinde álemdik taý­ar naryqtaryndaǵy jaǵdaıdy, atap aıtqanda, syrtqy naryqqa baǵyttalǵan qazaqstandyq ónimge degen suranystyń azaıyp, baǵalardyń tómendegenin tolyq máninde eskermegen. Sonyń saldarynan, ishki jalpy ónim­niń (budan ári – IJО́) is júzindegi nomınaldyq máni maquldanǵan boljamnan – 2 481,7 mlrd. teńgege, naqtylanǵan boljamnan 304,3 mlrd. teńgege kem qalyptasyp, 34140 mlrd. teńgeni qurady. Bul rette is júzindegi deflıator (106,2%) naqtylanǵan boljamnan (107%) 0,8%-ǵa tómen qalyptasqan. Osynyń bári bıýdjet kirisiniń atqarylý sapasyna áser etti. Respýblıkalyq bıýdjet kirisi bekitilgen kólemnen 152 mlrd. teńgege tómen qalyptasyp, 5 179,5 mlrd. teńgeni qurady. 2014 jylǵy 1 qańtarǵa ortalyq memle­kettik organdar 43,2 mlrd. teńgeni ıgermegen, jergilikti atqarýshy organdar paıdalanylmaǵan jáne maqsatyna saı emes paıdalanylǵan 26 mlrd. teńge mólsherindegi nysanaly transfertterdi ıgermeı, bıýdjetke qaıtarǵan. Kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń qolma-qol aqshany baqylaý shottaryndaǵy (budan ári – QBSh) qarajat qaldyǵy 62,6 mlrd. teńgeni, onyń ishinde jarǵylyq kapıtaldy ulǵaıtýǵa bólinip ıge­rilmegen qarajat 54,3 mlrd. teńgeni qurady. Jalpy alǵanda, 2013 jyly eldiń ekono­mı­kalyq damýy makroekonomıkalyq jáne áleýmettik turaqtylyq jaǵdaıynda ótti. Inflıasııa deńgeıi josparlanǵan dálizden (6-8%) tómen qalyptasyp, 4,8% boldy, bul 2012 jylǵy deńgeıden 1,2 paıyzdyq tarmaqqa tómen. 2013 jyldyń basynda sý berýge jáne káriz qyzmetterine baǵa aıtarlyqtaı qym­bat­taǵan­dyqtan, aqyly qyzmetterge baǵalar men tarıfter 8%-ǵa ósti (2012 jylǵy jeltoqsan – 9,3%). Azyq-túlik taýarlaryna baǵalar - 3,3%-ǵa (5,3%), azyq-túlik emes taýarlarǵa 3,3%-ǵa (3,5%) ósken. 2013 jylǵy jeltoqsanda halyqtyń jan basyna shaqqandaǵy kirisi 64,8 myń teńgeni qurap, ótken jyldyń tıisti kezeńimen salystyrǵanda nomınaldyq mánde 7,7%-ǵa, naqty mánde 2,8%-ǵa ulǵaıdy. Ortasha bir aılyq nomınaldyq jalaqy 137 myń teńgeni qurap, 2013 jyly ortasha 7,5%-ǵa ósti. 2013 jylǵy qańtar-jel­toqsanda naqty jalaqy 1,6%-ǵa ulǵaıdy. Jumyssyzdyq deńgeıi ótken jyldyń deń­geıimen salystyrǵanda 0,1%-ǵa tómen­dep, ekono­mıkalyq belsendi halyqqa shaqqanda 5,2% boldy. 2013 JYLǴY RESPÝBLIKALYQ BIýDJETTIŃ ATQARYLÝYN BAǴALAÝ Respýblıkalyq bıýdjet túsimderiniń atqarylýyn baǵalaý 2013 jyly respýblıkalyq bıýdjet­ke tús­ken túsimder 2012 jylmen salys­tyrǵanda 307,5 mlrd. teńgege ulǵaıyp, 6 375,6 mlrd. teńgeni qurady. Túsimderdiń jalpy kóleminde respýb­lıkalyq bıýdjet kiristeriniń úlesi – 77,3%-dy, ótelgen bıýdjettik kredıtterdiń úlesi – 1,3%-dy, túsken qaryzdardyń úlesi – 16,5%-dy qurady. Respýblıkalyq bıýdjet kiristeriniń atqarylýyn baǵalaý 2013 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet kiristeri 5 152,7  mlrd. teńgege josparlanǵanymen, is júzinde 5 179,5 mlrd. teńge nemese 100,5% tústi. Kiris­terdiń jalpy somasynda salyqtyq túsimder – 3 510,6 mlrd. teńgeni nemese 68,1%-dy, transfert túsimderi – 1 559,2 mlrd. teńgeni nemese 30,1%-dy, salyqtyq emes túsimder – 100,7  mlrd. teńgeni nemese 1,9%-dy, negiz­gi kapıtaldy satýdan túsken túsimder – 9  mlrd. teńgeni nemese 0,2%-dy qurady. Aldyńǵy jylmen salystyrǵanda respýblıkalyq bıýdjet kiristeri – 416,1  mlrd. teńgege nemese 8,7%-ǵa, sonyń ishinde salyqtyq túsimderdiń kólemi – 535 mlrd. teńgege nemese 18%-ǵa, trans­fert­ter – 38,5 mlrd. teńgege nemese 2,5%-ǵa ulǵaıdy. Salyqtyq emes túsimderdiń somasy – 149,2 mlrd. teńgege nemese 2,5 esege, negizgi kapıtaldy satýdan túsken túsimder – 8,3 mlrd. teńgege nemese 92,2%-ǵa tómendedi. Tabys salyǵy túsimderi 1 032,7 mlrd. teńgeni nemese salyqtyq túsim­derdiń 29,4%-yn qurady, túsimder jospary 8,8%-ǵa oryndalmady. Halyqaralyq saýdaǵa jáne syrtqy operasııalarǵa salynǵan salyqtar túsimi 880 mlrd. teńgeni nemese salyqtyq túsimderdiń 25%-yn qurady. Munaı sektory uıymdarynan túsetin túsimderdi qospaǵanda, paıdaly qazbalardy óndirýden alynatyn salyqtyń, taýarlar ımportyna aksızderdiń 7 túriniń, Reseı Federasııasy jáne Belarýs Res­pýblıkasy bóletin kedendik bajdardyń túsimderi boıynsha josparlar oryndalmaǵan. 2013 jyldyń ishinde monıtorıng júrgizilip otyrǵan 300 salyq tóleý­shiniń salyqtary men tólemderine res­pýblıkalyq bıýdjet kiristeriniń táýeldiligi artty. Olar boıynsha túsimder somasy 2 063,2 mlrd. teńgeni nemese respýblıkalyq bıýdjetke túsetin barlyq salyq túsimderiniń 58,8%-yn qurady, 2012 jylmen salystyrǵanda, atalǵan úles 17,2 paıyzdyq tarmaqqa ulǵaıdy (2012 jyly – 1236,5  mlrd. teńge nemese 41,6%). Zańdy tulǵalar – iri kásipkerlik sýbektileriniń tólegen salyqtary 66,9%-dy, orta kásipkerlik sýbektileriniń – 14,2%-dy, shaǵyn kásipkerlik sýbek­tileriniń – 18,5%-dy qurady. Munaı sektory uıymdarynan túsetin túsimderdi qospaǵanda, rezıdent zańdy tulǵalardan túsken korporatıvtik tabys salyǵy (budan ári – KTS) túsimderi boıynsha (KBK 101101) 2013 jylǵa bekitilgen jospar 737,1 mlrd. teńgeni qurady, ol 650,7  mlrd. teńgege deıin nemese bekitilgen kórsetkish 86,3  mlrd. teńgege deıin qysqar­tylyp túzetilgen. Is júzinde bıýdjetke 605,4  mlrd. teńge nemese josparǵa shaq­qandaǵy 93%-y túsken. 2014 jylǵy 1 qańtardaǵy jaǵdaı boıynsha qosylǵan qun salyǵy(budan ári – QQS) somasy aıtarlyqtaı artyp, 1 417,6  mlrd. teńgege jetti, bul respýb­lıkalyq bıýdjettegi barlyq salyqtyq túsimderdiń 40,4%-yn qurady. Eksportaýshy salyq tóleýshilerge qaı­tarýǵa jatatyn QQS somasy 551 mlrd. teńgeden asyp ketti, bul 2013 jyldyń basyndaǵy tıisti somadan 119,3 mlrd. teńgege nemese 27,6%-ǵa kóp. Osylaısha, bıýdjetten qaıtarýǵa jatatyn QQS-ny asyp ketken ótelmegen somalardyń jınaqtalýyna baılanysty, munyń bári belgili bir dárejede 2014 jylǵy respýblıkalyq bıýdjet kiristeri josparynyń oryndalýyna áserin tıgizedi. 2013 jyly kedendik tólemder men salyq­tardyń (budan ári – KTmS) túsimi 1 731,8 mlrd. teńge mólsherinde boljanǵanymen, 1 732,8  mlrd. teńgeni nemese 100,1%-dy qura­dy. 2012 jylmen salystyrǵanda, túsimder 258,2  mlrd. teńgege nemese 17,5 %-ǵa ósti (2012 jyly – 1474,6  mlrd. teńge). 2013 jyly munaı jáne munaı ónimderine eksporttyq baj túsimderi 552,9 mlrd. teńgege josparlanyp, 582,1 mlrd. teńgege nemese 105,3%-ǵa oryn­dalǵan. Keden odaǵyna (budan ári – KO) qatysýshy memleketterdiń bıýdjetine Qazaqstan Respýb­lıkasy aýdarǵan 2013 jylǵy kedendik ákelý jáne qorǵaý bajdary 291,6  mlrd. teńgeni, sonyń ishinde Reseı Federasııasyna – 276,8 mlrd. teńgeni, Belarýs Respýblıkasyna – 14,8 mlrd. teńgeni qurady. KO-ǵa múshe memleketterden alynǵan dál osyndaı aýdarymdardyń somasy 250 mlrd. teńge boldy. Nátıjesinde 2013 jyly 41,6 mlrd. teńge mólsherinde teris saldo qalyptasty. Kelisim qoldanysqa engizilgen kezeń ishinde KO-nyń árbir elindegi ımporttyń qalyptasqan araqatynasy kedendik ákelý bajdaryn bólýdiń belgilengen paıyzyna barabar: Reseı Federasııasy – 87,97%, Belarýs Respýblıkasy – 4,7%, Qazaqstan Respýblıkasy – 7,33%. Sonymen birge, 2010 jylǵa qaraǵanda 2013 jyly Reseı Federasııasyna jáne Belarýs Respýblıkasyna ımportpen sa­lys­tyrǵanda (tıi­sinshe, 140% jáne 125,4%), Qazaqstan Respýb­lıkasyna ım­port­tyń ósýiniń anaǵurlym joǵary qar­qy­ny (164,2%) baıqalady. Esep komıtetiniń baǵalaýynsha, sońǵy jyldar ishinde keleshektegi kezeńderge avans berýdiń esebinen respýblıkalyq bıýdjet kiristeri boıynsha josparlardyń oryndalýyna qol jetkizý úrdisi oryn alyp otyr. Bul rette salyqtyq jáne kedendik ákimshilik etýdiń tıimdiligi máselelerine baılanys­ty bıýdjettiń shyǵyndary, memlekettiń ekonomıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan zańnamaǵa tıisti ózgerister engizý problemalary sheshilmegen. Salyqtyq jáne kedendik ákimshilik etýdiń tıimdiligin baǵalaý 2013 jyly salyq organdary kameraldy baqylaý barysynda sottar jalǵan kásiporyn dep tanyǵan 135 zańdy tulǵamen 194,2 mlrd. teńge ózara esepteýleri bolǵan 1170 kontragentti anyqtady. Nátıjesinde talap qoıý merziminiń ótýine, kontragentterdiń taratylýyna, kontragentterdiń ózderi jalǵan kásiporyn dep tanylýyna baılanysty, kórsetilgen somanyń 60%-dan astamy (117,6 mlrd. teńge) salyqtardy esepteý jáne óndirip alý úshin úmitsiz bolyp tabylady. Jalǵan kásipkerlik belgileri bar zańdy tulǵalarǵa qatysty salyq organdary bergen materıaldar týraly derekter toqsan saıyn ortasha alǵanda 5,2 myń zańdy tulǵa, sonyń ishinde jańadan qurylǵan 1,8 myń zańdy tulǵa salyq tóleýden jaltaryp otyrǵanyn kórsetedi. Salyqtar eseptelmegen ótkizý boıynsha aınalymdar toqsan saıyn 271,2 mlrd. teńgeden 771,2 mlrd. teńgege deıin qurady. 2013 jyly aldyńǵy jylmen salys­tyrǵanda josparlanǵan salyqtyq tek­serýlerdiń sany 3 314-ten 2 574-ke nemese 20%-ǵa tómendedi. Aıaqtalǵan tekse­rýlerdiń úles salmaǵy 59%-dy qurady, al 2012 jyldyń qorytyndysy boıynsha ol 62% bolǵan. Bul rette táýekel deńgeıi joǵary salyq tóleýshiler boıynsha buzýshylyqtardy anyqtaý 2012 jylǵy 43%-dan 2013 jyly 37%-ǵa deıin tómendegen. Salyqtyq mindettemelerin oryndaýdan jaltarǵan kontragenttermen ózara is-qımyl jasaǵan memlekettik organnyń merdigerleriniń kóp deńgeıli shema qoldanýy salyq zańnamasynda bıýdjet shyǵynyna ákep soǵatyn buzýshylyqtardy joıýdyń jedel tetikteriniń qarastyrylmaǵanyn kórsetedi. Sońǵy birneshe jyl boıy salyq tóleýden jaltarýdyń alaıaqtyq shemalaryna qarsy naqty is-qımyl jasaý jóninde salyq zańnamasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly másele sheshilmeı keledi. Qazaqstan Respýblıkasynyń basqa eldermen ózara saýda statıstıkasyn salystyrý máseleleri nashar pysyqtalýda. Qarjy mınıstrliginiń Kedendik baqylaý komıtetiniń derekteri boıynsha QHR-dan ákelingen taýarlardyń ımporty (6,1 mlrd. AQSh dollary) men QHR Bas kedendik basqarmasynyń derekteri boıynsha Qazaqstanǵa QHR-dan taýarlardyń eksporty (9,3 mln. AQSh dollary) arasyndaǵy aıyrma tek 2013 jylǵy 9 aıda 3,3 mlrd. AQSh dollaryn qurady. Respýblıkalyq bıýdjet shyǵystarynyń atqarylýyn baǵalaý Respýblıkalyq bıýdjettiń naqtylanǵan shyǵystary bastapqyda josparlanǵan kólemimen salystyrǵanda 186 mlrd. teńgege nemese 2,8 %-ǵa azaıyp, 2013 jyly 6 359,8 mlrd. teńgeni qurady. Naqty shyǵystar 2012 jylmen sa­lystyrǵanda 4,1%-ǵa ulǵaıyp, 6 316,6 mlrd. teńgeni qurady. IJО́-degi shyǵystardyń úlesi 2012 jylǵy 20 %-dan 2013 jyly 18,8%-ǵa azaıdy. Shyǵystar qurylymynda shyǵyndardyń úles salmaǵy basym (90,3 %), olar 2012 jylmen salystyrǵanda 441,4 mlrd. teńgege nemese 8,4%-ǵa ulǵaıǵan. 2013 jyly debıtorlyq bereshek 2012 jylmen salystyrǵanda 27,1 mlrd. teńgege jáne 2011 jylmen salystyrǵanda 29 mlrd. teńgege ulǵaıyp, 2013 jyly 121,9 mlrd. teńgeni qurady. Debıtorlyq bereshektiń ósýiniń basty sebepteri qarjy tártibiniń saqtalmaýy, alynatyn taýarlar men kórsetiletin qyzmetterge aldyn ala aqy tóleý, táýekel­derge taldaý jasamaý, talap qoıý-qýyný jumysynyń nashar júrgizilýi jáne sot sheshimderin oryndaýdyń sozylýy bolyp tabylady. 2013 jyly kredıtorlyq bereshek somasy 2012 jylmen salystyrǵanda, 7,6 mlrd. teńgege tómendep, 28,4 mlrd. teńgeni qurady, sonyń ishinde talap qoıý merzimi ótkeni – 6,8 mlrd. teńge boldy. Kredıtorlyq bereshek ónim berýshilerdiń taýar­lardy jetkizý (jumystardy oryndaý jáne qyzmetterdi kórsetý) boıynsha shart­tyq mindettemelerin oryndamaýyna, shot-faktý­ralardyń ýaqtyly usynylmaýyna, shottardyń tóleýge qaıtarylýyna, jospardan tys issapar shyǵystaryna baılanysty týyndaǵan. Respýblıkalyq bıýdjet shyǵyndarynyń atqarylýyn baǵalaý Shyǵyndardyń kólemi 2012 jylmen salys­tyrǵanda 8,4%-ǵa jáne 2011 jylmen salys­tyr­ǵanda 23,8%-ǵa ulǵaıyp, 2013 jyly 5 700,8 mlrd. teńgeni qurady. Respýblıkalyq bıýdjet shyǵyndarynyń atqarylýy 2013 jyly 38 memlekettik organ ákimshilik etetin 656 bıýdjettik baǵdarlama boıynsha 15 fýnksıonaldyq top bólinisinde júzege asyryldy. Shyǵyndardyń josparly mánderi bekitilgen kórsetkishpen salystyrǵanda 280 mlrd. teńgege nemese 4,6%-ǵa azaıyp, 5743,7 mlrd. teńgeni qurady. Júrgizilgen naqtylaýlarǵa qaramastan, esepti kezeńniń sońyna shyǵyndar boıynsha 42,9 mlrd. teńge paıdalanylmaǵan. Bul rette on fýnksıonaldyq top boıynsha shyǵyndardyń jyldyq mánderi oryndalmaǵan. Fýnksıonaldyq toptar bólinisindegi shyǵyndar mynadaı túrde oryndalmady: «Basqalar» – 18,5 mlrd. teńgege (7,2%), «Aýyl, sý, orman, balyq sharýashylyǵy, erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtar, qorshaǵan ortany jáne janýarlar dúnıe­sin qorǵaý, jer qatynastary»» – 5,9 mlrd. teńgege (3,1%), «Qoǵamdyq tártip, qaýip­sizdik, quqyqtyq, sot, qylmystyq-atqarý qyzmeti» – 4,9 mlrd. teńgege (1%), «Jalpy sıpattaǵy memlekettik qyzmetter» – 3,6 mlrd. teńgege (1,3%), «Densaýlyq saqtaý» – 3,3 mlrd. teńgege (0,7%), «Bilim berý» – 3 mlrd. teńgege (0,7%) jáne basqalar. Igerilmegen qarajattyń negizgi bóli­gi my­na mınıstrlikterdiń úlesinde: qarjy – 20,3 mlrd. teńge, onyń ishinde 17 mlrd. teńgesi – Úkimet rezerviniń bólinbegen somasy, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary – 4,4 mlrd. teńge, tótenshe jaǵdaılar – 3,2 mlrd. teńge, bilim jáne ǵylym – 3 mlrd. teńge, ishki ister – 1,5 mlrd. teńge, aýyl sharýa­shylyǵy – 1,5 mlrd. teńge. Bıýdjettik kredıtterdiń paıdalanylýyn baǵalaý 2013 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjetti naqtylaý kezindegi bıýdjettik kredıt berýdiń kólemi bekitilgen mólsherinen 5,6 mlrd. teńgege ulǵaıyp, 122,1 mlrd. teńgeni qurady. Bul rette, 2012 jylmen salystyrǵanda 52,4 mlrd. teńgege nemese 30%-ǵa azaıǵan. Esepti kezeńde bıýdjettik kredıtter 6 bıýdjettik baǵdarlama, 4 respýblıkalyq bıýdjettik baǵdarlama ákimshisi boıynsha áleýmettik qamsyzdandyrýǵa jáne áleýmettik kómekke, ulttyq ekonomıkanyń básekege qabilettiligin jáne turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge, turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyqty damytýǵa, agroónerkásiptik keshen sýbektilerin qoldaýǵa bólindi. «Jumyspen qamtý-2020 jol kartasy» baǵ­darlamasy sheńberinde aýylda kásipkerliktiń damýyna yqpal etý úshin bıýdjettik kredıt berýge 23,9 mlrd. teńge bólindi, bul 2012 jylmen salystyrǵanda 1,9 esege kóp. Jergilikti atqarýshy organdardyń derekteri boıynsha 11,2 myń adam mıkrokredıt alǵan, bul rette mıkrokredıttiń ortasha mólsheri 2 103 myń teńgege josparlanǵanymen, 2 140,9 myń teńgeni quraǵan. Túpkilikti qaryz alýshylarǵa berilgen kredıtter boıynsha syıaqynyń eń joǵary stavkasy 6,2% deńgeıinde qalyptasty. Mıkrokredıt alǵandardyń ishinde 7,9 myń adam jeke isterin ashty. Bólingen qarajat tolyq kólemde ıgerildi. Mamandardy áleýmettik qoldaý sharalaryn iske asyrý úshin jergilikti atqarýshy organdarǵa bıýdjettik kredıt berýge 6 732,4 mln. teńge bólinip, ol 99,7%-ǵa ıgerilgen. Aýdandar boıynsha únemdeýdiń saldarynan, sondaı-aq bir úı satyp alýǵa arnalǵan qarajattyń jetkiliksizdigine baılanysty, paıdalanylmaǵan qaldyq 17,7 mln. teńgeni qurady. «Qol jetimdi baspana-2020» baǵdar­lamasy sheńberinde azamattardyń barlyq sanattaryna arnalǵan kredıttik turǵyn úı salýǵa 29,4 mlrd. teńge bólinip, onyń 28 mlrd. teńgesi nemese josparǵa shaqqandaǵy 95%-y ıgerilgen. Kredıttik qarajattyń ıgerilý merzimi – 2013-2014 jyldar. 2013 jyly aýmaǵy 271,7 myń sharshy metr kredıttik turǵyn úıdi paıdalanýǵa engizý josparlanyp, 314,6 myń sharshy metr nemese 115,8%-y paıdalanýǵa engizilgen. 2013 jyly agroónerkásiptik keshen sýbek­tilerin qoldaýǵa 60 mlrd. teńge bólingen, 0,01% jyldyq syıaqy tólene otyryp, onyń 59,5 mlrd. teńgesi nemese jospardyń 99%-y ıgerilgen. 2012 jyly Turaqtandyrý qoryn qalyp­tastyrýǵa berilgen kredıtter boıynsha shyǵys­tardy naqty qajettilikti eskermeı josparlaý faktileri anyqtaldy, ónimniń búlinýi jáne jetispeýshiligi, tolyq jetkizilmeýi, sapasy tómen ónimderdiń jetkizilýi nemese sertıfıkattardyń bolmaýy jaǵdaılary oryn alǵan. Sonymen qatar, ónimdi satyp alý kezinde baǵany kóterýge, ónimdi satý kezinde zalaldarǵa jáne is júzinde kórsetilmegen qyzmetterge aqy tóleýge jol berilgen. Turaqtandyrý qorlaryn qalyptastyrý jáne paıdalaný kezindegi buzýshylyqtar 12,1 mlrd. teńgeni qurady. Qarjy aktıvterin satyp alýǵa arnalǵan shyǵystardy baǵalaý Sońǵy úsh jylda respýblıkalyq bıýdjetten qarjy aktıvterin satyp alýǵa 867,5 mlrd. teńge bólindi. Sonymen birge, shyǵystardyń serpini 2013 jyly osy maqsattarǵa arnalǵan shyǵystardyń kólemi aıtarlyqtaı tómendegenin kórsetip otyr. Eger 2011 jyly aktıvterdi satyp alýǵa 338,3 mlrd. teńge jumsalsa, 2012 jyly – 361,7 mlrd. teńge, 2013 jyly – 167,5 mlrd. teńge jumsalǵan. Sonymen birge, qarjy aktıvterin satyp alýǵa arnalǵan shyǵystar 2012 jylmen salystyrǵanda 194,2 mlrd. teńgege nemese 53,7%-ǵa tómendedi. 25 aksıonerlik qoǵamnyń jarǵylyq kapıtalyn qalyptastyrýǵa jáne ulǵaıtýǵa 165,2 mlrd. teńge bólindi. Alaıda, qazynashylyq organdarynda kva­zımemlekettik sektordyń atalǵan sýbektileriniń QBSh-daǵy qaldyǵy 54,3 mlrd. teńgeni, sonyń ishinde 2013 jylǵy qarajattyń qaldyǵy 42,3 mlrd. teńgeni, nemese jarǵylyq kapıtaldardy ulǵaıtýǵa bólingen jalpy qarajat kóleminiń 25,5%-yn qurady. Bıýdjet tapshylyǵy men ony qarjylandyrý kózderin baǵalaý 2013 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjet tapshylyǵy bastapqyda 785,2 mlrd. teńge mólsherinde bekitilip, 2013 jylǵy maýsymda 870,6 mlrd. teńgege deıin ulǵaıtý baǵytyna naqtylanyp, 2013 jylǵy qarashada 790,6 mlrd. teńgege deıin túzetildi. 2013 jyldyń sońynda bıýdjet tap­shylyǵy 718 mlrd. teńge mólsherinde qalyptasty, bul túzetilgeninen 72,6 mlrd. teńgege tómen. 2011-2013 jyldary birneshe márte naqtylanyp túzetilgenine qaramastan, bıýdjet tapshylyǵynyń is júzindegi jáne naqtylanǵan kóleminiń josparlanǵan kórsetkishinen eleýli aýytqýlaryna jol berilgen. Bıýdjet tapshylyǵyn jabý úshin jyl sońyn­da tartylǵan qaryzdardyń naqty somasy 1 103,1 mlrd. teńge boldy, bul jospardaǵydan – 7,6 mlrd. teńgege jáne túzetilgeninen – 2,9 mlrd. teńgege tómen. 2011-2013 jyldary halyqaralyq qarjy uıym­darynyń atynan negizgi kredıtorlar Halyq­aralyq Qaıta Qurý jáne Damý Banki (66,5%), Azııa Damý Banki (29%), Eýropa Qaıta Qurý jáne Damý Banki (3,5%), Islam Damý Banki (1%) boldy. Qaryzǵa alý sheńberinde kapıtaldyń ishki naryǵyna naqty quny 982,5 mlrd. teńge bolatyn memlekettik emıssııalyq baǵaly qaǵazdar ornalastyryldy. Úkimettiń bıýdjet tapshylyǵyn qar­jylandyrýǵa paıdalanǵan qaryzyn jyl saıynǵy óteýi 2011-2013 jyldary 23% - 35% sheginde aýytqydy. El bıýdjetiniń munaıǵa qatysty emes tapshy­lyǵynyń 2013 jylǵy mólsheri 2 123,6 mlrd. teńgeni qurady. Ol 2012 jylmen salystyrǵanda 162,8 mlrd. teńgege (7%) tómendedi, al 2011 jylmen salystyrǵanda 347,7 mlrd. teńgege (20%) ósti. JEKELEGEN BAǴYTTAR BOIYNShA RESPÝBLIKALYQ BIýDJET QARAJATYNYŃ PAIDALANYLÝ TIIMDILIGIN BAǴALAÝ Baǵdarlamalyq qujattardyń iske asyrylý tıimdiligin baǵalaý 2013 jyly Esep komıteti 2 memlekettik jáne 13 salalyq baǵdarlamanyń iske asyrylý tıimdiligin baqylaý men baǵalaýdy júzege asyrdy. Tekserilgen memlekettik jáne salalyq baǵdar­lamalardy iske asyrýǵa josparlanǵan 2 810,7 mlrd. teńgeniń 2 731,6 mlrd. teńgesi, sonyń ishinde respýblıkalyq bıýdjet boıynsha –1231,2 mlrd. teńge, jergilikti bıýdjetter boıynsha – 9,6 mlrd. teńge, bıýdjetten tys qarajat boıynsha – 1490,8 mlrd. teńge ıgerildi. Bul rette anyqtalǵan bıýdjet jáne ózge de zańnama buzýshylyqtary 229,2 mlrd. teńgeni qurady, 26,1 mlrd. teńge tıimsiz paıdalanylǵan. Memlekettik baǵdarlamalardyń iske asyrylý tıimdiligin baǵalaý Qazaqstan Respýblıkasynyń densaý­lyq saqtaý salasyn damytýdyń 2011-2015 jyl­darǵa arnalǵan «Salamatty Qazaqstan» memle­­kettik baǵdarlamasyn iske asyrý kezinde bólingen 89,2 mlrd. teńgeniń 10,6 mlrd. teńgesin jekelegen memlekettik organdar paıdalanbaǵan. 2013 jylǵa arnalǵan respýblıkalyq bıýdjetti naqtylaý kezinde paıdalanylmaǵan bıýdjet qarajatynyń qaıta bólingenine qaramastan, tek 2013 jyldyń ózinde 1,2 mlrd. teńge ıgerilmegen. Baqylaý barysynda jalpy somasy 1,8 mlrd. teńgeniń buzýshylyqtary anyqtaldy. Qazaqstan Respýblıkasynda onko­logııalyq kómekti damytýdyń 2012-2016 jyldarǵa arnal­ǵan salalyq baǵdar­lamasynyń 3 nysanaly ın­dıkatorynyń 2-ine qol jetkizilmegeni anyqtaldy. Onkologııalyq patologııadan ólim-jitim 100 myń adamǵa shaqqanda jospardaǵy 101 oqıǵanyń ornyna 103,9 oqıǵa boldy, al qaterli isikteri bar naýqastardyń 5 jyl ómir súrýiniń úles salmaǵy josparda 51,6% bolǵanymen, is júzinde 50,3%-dy qurady. 2013 jyly tek 21,3 mlrd. teńge ǵana bólingen nemese josparlanǵan mólsherden 41,8%-ǵa kem. Sonymen birge, 2013 jylǵy 1 shildege 7,5 mlrd. teńge ıgerilmegen. Qazaqstan Respýblıkasyn údemeli ındýs­­trııalyq-ınnovasııalyq damytý jónindegi 2010-2014 jyldarǵa arnal­ǵan memlekettik baǵdarlamasyn (budan ári – ÚIIDMB) aralyq baǵalaýdyń qorytyndylary kórsetkendeı, ádisnamalyq tásilder jetkilikti dárejede jetil­dirilmegendikten ári kelisilmegendikten, ÚIIDMB sheńberinde onyń maqsattarymen jáne mindetterimen baılanyspaıtyn is-sharalar qarastyrylyp, olardy iske asyrýǵa 2011-2012 jyldary 21,9 mlrd. teńge baǵyttalǵan. Bul rette Qazaqstan Respýblıkasy Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrliginde ÚIIDMB-ny iske asyrý jónindegi jospardyń 64 is-sharasynyń tek 34-i boıynsha ǵana oryndalǵany týraly aqparat bolǵany anyqtaldy. Ýákiletti organdar jobalardyń salalyq saraptamasyn tómen deńgeıde júrgizgen.Nátıjesinde, 2013 jylǵy 1 qazandaǵy jaǵdaı boıynsha, 2010-2012 jyldary jáne 2013 jyldyń birinshi jarty­jyl­dyǵynda paıdalanýǵa engizilgen 563 joba­nyń ishinde 131 joba (23,3%) óziniń josparly qýatyna qol jetkizbegen,sonyń ishinde 45 joba boıynsha josparly qýattylyqty ıgerý 50%-dan kem boldy. Bıýdjet jáne ózge de zańnamanyń jekelegen normalary saqtalmaǵandyqtan, 22,3 mlrd. teńgeniń buzýshylyqtaryna jol berilgen, 20,5 mlrd. teńge respýblıkalyq bıýdjet qarajaty tıimsiz paıdalanylǵan. Qazaqstan Respýblıkasynda ınnova­sııa­lardy damytý jáne tehnologııalyq jańǵyr­týǵa járdemdesý jónindegi 2010 - 2014 jyldar­ǵa arnalǵan baǵdarlamanyń iske asyrylýyn aralyq baǵalaý barysynda jańa tehnologııalar men tájirıbelik-konstrýktorlyq ázirlemelerdi engizý, iri sheteldik kompanııalarmen birlesip joǵary tehnologııaly óndiris qurý, salalyq ortalyqtardy qalyptastyrý, ǵylym men ınnovasııaǵa jumsalatyn memlekettik shyǵystardyń tıimdiligin arttyrý jónindegi kórsetkishterge qol jetkizilmegeni anyqtaldy. Innovasııalar baǵdarlamasyna halyq­tyń 100 myńyna shaqqanda ınjenerlik-tehnı­kalyq  personaldyń sanyn ulǵaıtý boıynsha resmı statıstıka organdary eskermegen kórsetkish engizilgen. Nátıjesinde ol boıynsha derekter joq, baqylaý men monıtorıng júrgizilmegen. Otandyq óndirýshiler múddeli bol­maǵandyqtan, sondaı-aq tájirıbelik úlgilerdi jasaýǵa qajetti sharttar jasal­maǵandyqtan, tehnoparkter, kommersııalandyrý ofısteri, konstrýktorlyq bıýrolar arqyly iriktelip alynǵan jobalardyń kommersııalyq iske asyrylýy tómen deńgeıde ekeni baıqalady. Qazaqstan Respýblıkasynda jeńil óner­kásipti damytý jónindegi 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamanyń tıimdiligin aralyq baǵalaý elimizdiń shıkizat resýrstarynyń, óndiristik áleýetti kólik ınfraqurylymynyń bolýy, sondaı-aq iri naryqtarǵa jaqyndyǵy sııaqty basymdyqtarynyń tolyq kóleminde paıdalanylmaǵanyn kórsetti. Sonymen, ónimderdiń básekege qabilettiligi deńgeıin arttyrý, negizgi qorlardyń tozýy jónindegi máseleler sheshilmegen, naryqta otandyq óndirýshilerdiń taýarlary joq dese de bolady, bilikti kadrlardyń jetispeýshiligi saqtalýda. Durys aıqyndalmaǵandyqtan, 8 ın­dı­katordyń 5-i baǵdarlamadan alynyp tastalǵan. Resýrstardyń jalpy kólemindegi otandyq óndiristiń úlesi 2008 jylǵy 32,7%-dan 2013 jyly 16,6%-ǵa deıin quldyrap, bekitilgen nysanaly kórsetkishten áldeqaıda tómendep ketken. Qazaqstan Respýblıkasynda ın­vestısııa­lardy tartý, arnaıy ekono­mıkalyq aımaqtar­dy damytý jáne eks­portty yntalandyrý jónin­degi 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan baǵdar­la­many iske asyrý barysynda 14 ny­­sanaly ındıkatordyń 5-ine qol jetkizilmegen. Investısııalar baǵdarlamasyn iske asyrý jónindegi jospardyń 74 tarmaǵynyń 64 is-sharasynda onyń mindetteri men nysanaly ındıkatorlarynyń oryndalýyna janama túrde áser etetin normatıvtik-quqyqtyq aktilerdi ázirleý qarastyrylǵan. Investısııalar baǵdarlamasynda kóz­delgen qaryzdar men ınvestısııalardy tartý jónindegi mindetter iske asyrylmaı otyr, ınfraqurylym obektilerin salý negizinen alǵanda memlekettik qarajat esebinen júzege asyrylýda. AEA qu­rylǵan kezden bastap 12 jyl ishinde salynǵan ınves­tısııalar kólemi 156 mlrd. teńgeni nemese búkil jobalardyń málimdelgen qunynyń 5%-yn qurady. Jer qoınaýyn zertteý salasyndaǵy memlekettik retteýdiń qoldanystaǵy normatıvtik-quqyqtyq bazasy Qazaqstan Respýblıkasynda mıneraldyq-shıkizat keshenin damytý jónindegi 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamanyń iske asyrylýyn jetkilikti dárejede qamtamasyz etpeýde. Qazaqstan Respýblıkasynda taý-ken metallýrgııa salasyn damytý jónin­degi 2010-2014 jyl­darǵa arnalǵan baǵ­dar­lamanyń (budan ári – Baǵdarlama) tıimdiligin baǵalaý onyń nysana­ly ındıkatorlarynyń oryndalmaı qalý qaýpiniń saqtalyp otyrǵanyn kórsetedi.Onyń 13 kórsetkishiniń 8-i boıynsha, atap aıtqanda, qaıta bólinetin shoıyn temirdi, bolattan jasalǵan jazyq prokatty, aq qańyltyrdy, myrysh jala­tylǵan temirdi, qubyrlardy, katodty mysty, óńdelmegen myryshty, qorǵasyndy shyǵarýdyń kólemi boıynsha nátıjelerge qol jetkizilmegen. Taý-ken metallýrgııa salasyndaǵy problemalar ózekti kúıinde qalyp otyr. Solardyń ishinde joǵary qaıta bólý ónimderi óndirisi kólemderiniń tómendigi, aktıvterdiń joǵary dárejede tozýy, kólik jáne energetıka ınfraqurylymdarynyń damymaǵany, ınnovasııalyq ázirlemelerdi en­gizýdiń tómen deńgeıi, ınnovasııalyq tehnologııalardy ázirleýge qarjylandyrý kóleminiń jetkiliksizdigi, sondaı-aq ónimderdi ótkizý boıynsha táýekelder sııaqty problemalardy aıtýǵa bolady. Baǵdarlamany iske asyrý barysynda jol berilgen buzýshylyqtardyń jalpy somasy 3 141 mln. teńgeni qurady. Qazaqstan Respýblıkasynda qurylys ındýs­­trııasyn jáne qurylys materıaldary óndirisin damytý jónindegi 2010-2014 jyl­darǵa arnalǵan baǵdar­lamanyń iske asyrylý barysyn baǵalaý kórsetkendeı, belgili bir oń ózgeristerdiń bolǵanyna jáne nátıjelerge qol jetkizilgenine qaramastan, qurylys salasyndaǵy otandyq kásiporyndar qazirgi ýaqytta ónimderiniń básekege qabiletti bolmaýyna jáne qýattarynyń tolyq júktememen jumys istemeýine baılanys­ty, ishki naryqty qurylys materıaldarymen tolyq qanaǵattandyrýǵa qabiletti bolmaı otyr. 2013 jyly qurylys materıaldarynyń otandyq óndirisiniń úlesi resýrstardyń jalpy kóleminde 71,8%-dy qurady, sonyń ishinde keramıka taqtaıshalaryn óndirý – 1,2%, jabyn materıaldaryn óndirý – 29,5% boldy. «Bıznestiń jol kartasy-2020» baǵ­dar­­lamasynyń tıimdiligin baǵalaý kór­setkendeı, óńirlik úılestirý keńesteri memlekettik qoldaý kórsetýge jetkilikti negizdemesi jasalmaǵan jobalardy qar­jylandyrý týraly sheshimder qabyldaǵan. Bıýdjet qarajaty jumys istemeıtin jáne paıdalanýǵa qabyldanbaǵan obektiler úshin óndiristik ınfraqurylym júrgizýge bólinip otyrǵan, kredıtter boıynsha paıyzdyq stavkalardy sýbsıdııalaý jóninde negizsiz bas tartý oqıǵalary oryn alǵan. 2013 jyly kásipkerlerdi sýbsıdııalaýǵa bas­tapqyda 13,6 mlrd. teńge josparlanyp, qosym­sha kelisimder jasaýdyń esebinen 14 mlrd. teńgege deıin ulǵaıtyldy. Buǵan aldymen granttarǵa arnalǵan shyǵystardyń kózdelmegeni, jergilikti atqarýshy organdardyń bıýdjettik ótinimderinde jáne jıyntyq esep-qısaptarda tıisti esepteýlerdiń jasalmaǵany sebep boldy. Qazaqstan Respýblıkasynda munaı-gaz sektoryn damytý jónindegi 2010-2014 jyl­darǵa arnalǵan baǵdarlamanyń iske asyrylýyn baǵalaý barysynda munaı-gaz salasynyń teńdestirilgen jáne tıimdi damýyn qamtamasyz etý jónindegi onyń maqsatyna jetkilikti dárejede qol jetkizilmegeni anyqtaldy. Kómirsýtek qorlarynyń josparlanǵan kólemine qol jetkizý, munaı ónimderi men gazǵa ishki naryqtyń qajettilikterin qamtamasyz etý, mu­naı-gaz kompanııa­laryndaǵy qazaqstandyq qamtý deńgeıin ulǵaıtý jáne qorshaǵan ortaǵa jaǵymsyz áserdi azaıtý jónindegi mindetter júzege asyrylmaǵan. Qazaqstanda munaı-gaz kompa­nııalaryndaǵy qazaqstandyq qamtýdyń boljamdy kórsetkishteri taýarlar boıynsha – 16 %-ǵa, jumystar men kórsetiletin qyzmetter boıynsha – 85 %-ǵa deıin oryndalmaı otyr. Atalǵan kórsetkishterge sheteldik munaı óndirýshi kompanııalarmen jasalǵan kelisimsharttarda jergilikti qamtý boıynsha mindettemelerdiń bolmaǵany da áser etýde. Munaı-gaz sektory baǵdarlamasyn iske asyrý kezindegi buzýshylyqtardyń jalpy somasy 3,8 mlrd. teńgeni qurady. Salalyq baǵdarlamalardyń iske asyrylý tıimdiligin baǵalaý Qorshaǵan orta jáne sý resýrstary mınıs­trliginiń Sý resýrstary komıtetinde, Shyǵys Qazaqstan, Qaraǵandy, Ońtústik Qazaqstan oblystarynda jáne Astana qalasynda 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan «Aq bulaq» baǵdarlamasyn iske asyrý kezinde Sý resýrstary komıtetinde jalpy somasy 42 mlrd. teńgeniń buzýshylyqtary anyqtaldy. Sý sharýashylyǵy uıymdary jumysynyń rentabeldiligin, sondaı-aq halyqtyń sýdy utymdy paıdalanýyn qamtamasyz etý úshin tarıf belgileý jónindegi mindet sheshilmegen. «Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýa­shy­lyǵyn jańǵyrtýdyń 2011-2020 jyl­­darǵa arnalǵan baǵdarlamasynda» baǵdar­lamasynda kózdelgen 16 is-sharanyń 6-ýy oryndalmaǵan. Baǵdarlama jetkilikti dárejede pysyqtal­maǵandyqtan, turǵyn úı ıeleriniń kondomınıým obektilerin basqarýdaǵy jáne jóndeý jumystaryn júrgizýdegi belsendiligi tómen deńgeıde, úıge ortaq múlikti kúrdeli jóndeýge aqshalaı qarajat jınaqtaýǵa arnalǵan halyqtyń aýdarymdar júıesi jumys istemeıdi. Baqylaý nátıjeleri kórsetip otyrǵandaı, is-sharalardy iske asyrýdyń qorytyndysy boıynsha kommýnaldyq ınfraqurylymdy jańǵyrtý qamtamasyz etilmegen. «Qaztutynýqadaǵalaý» QB janyndaǵy sybaı­las jemqorlyqqa qarsy komıtettiń saýalnama derekteri boıynsha saýalnamaǵa qatysqan azamattardyń 79,8%-y úıge ortaq múlikti kúrde­li jóndeýdiń sapasyna qana­ǵattanbaǵan. Bıýdjet qarajatynyń paıdalanylýyna tıisti baqylaý bolmaǵandyqtan, jalpy somasy 18,7 mlrd. teńgege bıýdjet jáne ózge de zańnama talaptarynyń buzylýyna jol berilgen «Qoljetimdi turǵyn úı – 2020» baǵdar­lamasynyń iske asyrylý tıimdiligin baǵalaý óńirlerdiń basym kópshiliginde azamattarǵa turǵyn úılerdi jalǵa berýdiń júzege asyrylmaı otyrǵanyn kórsetti. 2013 jylǵy 1 shildedegi jaǵdaı boıynsha, tek Qostanaı oblysynda ǵana 75 páterdi jalǵa berý jóninde sharttar jasalǵan. Respýblıkalyq bıýdjet qarajatyn «Qol­jetimdi turǵyn úı» baǵdarlamasynyń talaptaryna jaýap bermeıtin is-sharalarǵa jumsaý faktileri anyqtaldy. «Qoljetimdi turǵyn úı» baǵdarlamasynyń iske asyrylý barysyna monıtorıng pen tıisti baqylaýdyń joqtyǵy mynalarǵa alyp keldi: 2013 jylǵy 1 shildege «Turǵyn úı qurylys jınaq banki» AQ-nyń derekterine saı – 264,7 myń sharshy metr, al О́ńirlik damý mınıstrliginiń derekteri boıynsha – 302 sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilgen. Málimetterdiń arasyndaǵy aıyrma – 37,3 myń sharshy metr. Respýblıkalyq bıýdjet qarajatynyń paıdalanylýyna tıisti uıymdastyrý, úılestirý jáne monıtorıng jumystary júrgizilmegendikten, «Jumyspen qamtý 2020 jol kartasy» baǵdar­lamasyn (budan ári – Baǵdarlama) iske asyrý kezinde jalpy somasy 5,3 mlrd. teńgege bıýdjet jáne ózge de zańnama buzýshylyqtary jáne 3,8 mlrd. teńgeniń tıimsiz paıdalanylý faktilerine jol berilgen. Qysqa merzimdi jáne uzaq merzimdi perspektıvaǵa arnalǵan kadrlyq áleýet jáne ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýǵa qajetti mamandarǵa degen qajettilik týraly derekterdiń bolmaýyna baılanysty, Baǵdarlama aıasynda mamandardy kásiptik oqytý jáne daıarlaý kezinde ekonomıka salalary bólinisinde bilikti kadrlarǵa degen naqty qajettilik eskerilmegen. Jergilikti atqarýshy organdar Baǵdarlamaǵa qatysýshylardyń jumysqa ornalasýy boıynsha ekonomıkalyq qyzmet salalary bólinisinde monıtorıngileýdi tıisti deńgeıde júrgizbegen, bul eńbek naryǵyndaǵy ózgeristerdi qadaǵalap otyrýǵa qıyndyq týǵyzady. 2013 jyly jumysqa ornalastyrýdyń múmkindikterin keńeıtý úshin jekemenshik agenttiktermen yntymaqtastyq ornatylmaǵan. Baǵdarlamany iske asyrýǵa qatysatyn, kadr áleýetiniń kásibı turǵydan damý qajettiligin aıqyndaıtyn jáne ekonomıka salalary boıynsha maman­dyqtar bólinisinde jumysqa ornalastyrýdy qamtamasyz etetin jumys berýshilerdiń jaýapkershiligi belgilenbegen. Memlekettik organdardyń strategııalyq josparlarynyń iske asyrylýyn baǵalaý 2013 jyly Esep komıteti 14 memlekettik organ­nyń strategııalyq josparynyń iske asyrylýyna baǵalaý júrgizdi. Qorytyndysy boıynsha olardy ári ázirleý, ári iske asyrý kezindegi birqatar problemalar anyqtaldy. Memlekettik organdar strategııalyq jos­parlardy ázirleý kezinde kóbinese negizsiz kórsetkishter engizgen. Bıýdjet qarajatynyń belgili bir kólemi bólingenimen, jospardaǵydan birneshe ese asyp ketetin kórsetkishterdi iske asyrý qamtamasyz etilgen, al jekelegen jaǵ­daılarda aldyńǵy jyldary qol jetkizilgen mánderden tómen kórsetkishter jazylǵan. Strategııalyq jospardyń is-sharalaryn iske asyrý kezinde ortalyq memlekettik jáne jergilikti atqarýshy organdar jumy­synyń tıisinshe úılestirilmeýi nysanaly transfertterdiń tıimsiz ıgerilýine ákep soǵady. Nátıjesinde bıýdjet qarajaty ıgerilmeı, obektiler ýaqtyly paıdalanýǵa berilmeýde, qoıylǵan maqsattarǵa qol jetkizilmeýde. Bólinetin bıýdjettik baǵdarlamalardy retteý jónindegi zańnama jetildirilmegen. Bıýdjettik baǵdarlamalardyń atqarylýy týraly esepter aıqyn emes. Sonymen qatar memlekettik organdardyń strategııalyq josparlarynda bólinetin bıýdjettik baǵdarlamalardy kórsetýdiń biryńǵaı tetigi ázirlenbegen. Bıýdjettik baǵdarla­malardyń keıbir ákimshilerinde bólinetin baǵdar­lamalardyń qarajat kólemi strategııalyq josparǵa engizilýde, alaıda olardyń ındıkatorlary men kórsetkishteri ázirlenbegen, al basqalarynda bólinetin baǵdarlamalar boıynsha kólemder kórsetilmegen. Kvazımemlekettik sektor sýbektileriniń memleket aktıvterin paıdalanýynyń tıimdi­ligin baǵalaý Esep komıtetiniń baǵalaýynsha, kvazımem­lekettik sektor sýbektilerin ońtaılandyrý jetkilikti deńgeıde júrgizilmeýde. Muny memleket qatysatyn aksıonerlik qoǵamdar sanynyń ósýinen, olardyń keıbiriniń óz-ózin aqtamaǵanynan, aldaryna qoıylǵan túpkilikti nátıjelerge qol jetkize almaı otyrǵanynan, ınvestısııalyq jobalardy iske asyrý kezindegi bıýdjet jáne ózge de zańnama buzýshylyqtarynan baıqaýǵa bolady. 2013 jyldyń qorytyndysy boıynsha zalaldy AQ-lar jáne JShS-lar sany 2012 jylmen salystyrǵanda 5 birlikke ulǵaıyp, 30-ǵa jetti, bul rette 3,4 mlrd. teńgeniń zalaldaryna jol berilgen. Jalpy sońǵy úsh jyl ishinde respýblıkalyq bıýdjet kirisine 203,4 mlrd. teńge nemese bıýdjetke túsken túsimderdiń (3 jylda 17 774,9 mlrd. teńge) jalpy kóleminiń 1,1%-y mólsherinde dıvıdendter tústi. Respýblıkalyq bıýdjettik ınvestısııalyq jobalardyń iske asyrylý tıimdiligin baǵalaý 2013 jyly ınvestısııalyq saıasatty iske asyrýǵa respýblıkalyq bıýdjetten 328,6 mlrd. teńge bólindi, bul ótken jylmen salys­tyrǵanda 18 mlrd. teńgege nemese 5,5%-ǵa az. Bul rette 12,8 mlrd. teńge ıgeril­meı qalǵan. Eger respýblıkalyq bıýdjetti bekitý kezinde ınvestısııalar kólemi 571,7 mlrd. teńgeni qurasa, naqtylaýlar men túzetýlerden keıin qarjy somasy 2 esege nemese 243,1 mlrd. teńgege azaıǵan. Bul rette 2013 jyldyń qorytyndysy boıynsha naqtylaýlardyń nátıjesinde basym respýblıkalyq bıýdjettik ınvestısııalyq jobalardyń sany 98 birlikke ulǵaıǵan. Sonymen birge, bekitilgen tizbeden jalpy quny 28,5 mlrd. teńgeni quraıtyn 22 joba alynyp tastalǵan. Respýblıkalyq bıýdjettiń ýaqytsha tartylǵan qarajaty áleýmettik mańyzdy salalarǵa baǵyttalyp, bilim berý, densaýlyq saqtaý, aýyl sharýashylyǵy, jalpy sıpattaǵy memlekettik qyzmetter sııaqty sala­larǵa belgili bir dárejede áserin tıgizetin edi. 2013 jyly baqylaý obektileri ınves­tısııalyq jobalardy iske asyrý kezinde 80,9 mlrd. teńge bıýdjet qarajatyn tıimsiz paıdalanǵany anyqtaldy. Osylaısha, ınvestısııalyq jobalardy iske asyrýǵa arnalǵan bıýdjet qarajatyn sapasyz josparlaý, qurylys qyzmeti salasynda qoldanystaǵy zańnamalyq aktilerdiń saqtalmaýy, bıýdjet qarajatynyń ıgerilmeýi olardyń tıimsiz paıdalanylýyna alyp kelýde. Jobalardyń san ret qymbattaýyna negi­zinen: ınvestısııalyq jobalardyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemesiniń, jobalaý-smetalyq qujattamasynyń sapasyz ázirlenýi jáne olarǵa saraptamanyń sapasyz júrgizilýi; qarjylandyrý kóleminiń qurylystyń normatıvtik merziminiń saqtalmaýyna alyp kelip, qurylystyń bekitilgen merzimine sáıkes kelmeýi; qurylys kezinde jobalyq sheshimderden aýytqý jáne bekitilgen jobalarǵa qosymsha jumystar kólemin qosý; qurylystyń merzimi men sapasynyń saqta­lýy tapsyrys berýshi tarapynan tıisinshe baqylanbaýy sebep bolǵan. Investısııalyq jobalarǵa saraptama jasaýdyń úılestirilmegen jáne jem­qorlyq kórinisterine qarsy turýǵa qabi­let­siz qoldanystaǵy júıesi damýǵa arnalǵan memlekettik ınvestısııalardyń eleýli kóleminiń tıimsiz paıdalanylýyna, strategııalyq maqsattar men mindetterdiń tolyq kóleminde oryndalmaýyna alyp kelýde. О́ŃIRLERDE RESPÝBLIKALYQ BIýDJET QARAJATYNYŃ PAIDALANYLÝ TIIMDILIGIN BAǴALAÝ О́ńirlerde transfertterdiń paıdalanylý tıim­diligin baǵalaý Respýblıkalyq b