Kúnkóris deńgeıindegi alshaqtyq ulǵaıyp barady

Qazaqstanda táýelsizdik jyldarynda eń baı men eń kedeı tur­ǵyndar arasyndaǵy alshaq­tyq 4 ese bolypty. Araǵa jeti jyl salyp, bul teńsizdik 11,3 esege jetken. Keıin jaǵdaı turaq­talyp, kórsetkish 1991 jylmen sa­lys­tyrǵanda bıyl sál tómen­dedi. Dúnıejúzilik bank derek­terine súıensek, 2021 jyly Qazaq­stan­daǵy kedeılik deńgeıi 8,6% shamasynda bolǵan. Bul elimizde 1,2 mln adam kedeıler qatarynda ekenin bildiredi. Búginde kór­setkishterdiń ózgergeni shamaly. Demek prob­lema túbegeıli sheshimin tappaı otyr. Pre­zı­dent te óz sózinde halyqtyń turmys sapasy áli kúnge deıin jaqsy emes ekenin aıtty.

«Quqyqtyq ádiletsizdik beleń aldy. Baı men kedeıdiń arasy alshaqtaı tústi. Aldaǵy bes jylda Úkimet jáne Parlament osy negizgi máselelerdiń sheshimin tabýy qajet. Biz elimizdiń beldeýin bekemdep tartýymyz kerek. Eko­nomıkada jáne áleýmettik salada jyldar boıy jınalyp qalǵan túıtkilder bar. Onyń barlyǵyn retke keltirýimiz qajet. Sol úshin jurttyń bárine birdeı jaǵa bermeıtin, biraq tıimdi ári qajetti sheshimder qabyldaý kerek bolady», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Buǵan qosa jıynda Memleket basshysy gazdy beıbereket paıdalanatyn baı-baǵlandar basqa tarıfpen tóleý qajet ekenin tilge tıek etti. Iаǵnı baqýatty jurt­shylyq úshin jańa júıe jasa­lyp, kógildir otynnyń tekshe metri qym­battyraq bolýǵa tıis. Bul bir jaǵynan, taýarlyq gaz tap­­shy­­lyǵyn joıýǵa jáne ártúrli ta­rıf­­terdi en­gizý­ge múmkindik be­redi. Taǵy bir tusy qo­ǵam­da áleý­mettik ádildik ornatýǵa sep bolady.

Saıasattanýshy Saıfýlla Sapanov «Kedeılik – árdaıym adamzat órkenıetimen qatar órbi­gen kesel» ekenin alǵa tartady. Ol kedeılikti toly­ǵymen joıý múmkin emes ekendigin aıtady.

– Baı men kedeı arasyndaǵy aıyrma­shy­lyq – barlyq memleketke tán máse­le. Eýropa men AQSh, Reseı men QHR, Orta­lyq Azııa, Taıaý Shyǵys pen Azııa Tynyq Muhıty aımaǵynda bolsyn kedeıshilik beleń alyp otyr. Máselen, AQSh – sońǵy málimetter boıynsha qoǵam arasynda teńsizdik jaılaǵan álem­degi Túrkııa men Chılıden keıin­gi úshinshi el. AQSh-ta etek alǵan problemanyń koef­fısıenti – 0,39. Al eýroaımaqta mundaı kór­s­etkish boıynsha qara tizimdi bastap tur­ǵan el – Ispanııa. Onda bul koef­fısıent 0,34-ke jetken. Oǵan birneshe jaıt sebep. Sońǵy kezderi jalpy halyqtyń jalaqysy tym baıaý ósýde. Jumyssyz sabylǵandar men turǵyn úı baǵasynyń qymbat bolýynan baspanasyz júrgender qanshama? Oǵan qosa joǵary bilim alý úshin nesıe alyp, ony óteı almaı júrgen amerıkalyqtar men eýropalyqtardyń qarasy kóp. Prezıdenttiń bul máseleni kótergeni mańyzdy. Bul – bizdiń áleýmettik memleket qurý jo­lyn­daǵy mańyzdy qadam. Elimizde áleýmettik jiktelý KSRO ydyraǵannan keıin, naryqtyq ekonomıkaǵa kóshý kezinde paıda boldy. 30 jyl ishin­de bul alshaqtyq kúsheıip, oǵan baı­lanysty saıasat, ókinishke qaraı, qolǵa alynbady. Artyqshylyq iri kompanııalar men monopolısterge berildi. Ol naryq zańymen aqtaldy. Sebebi tez aradaǵy tabys qajet boldy. Ha­­lyqtyń, onyń ishinde qazaq­tar­dyń «lıýmpendenýi» úrdisi, óki­nish­ke qaraı, qarqyndy beleń aldy. Sonymen birge 1990-2000 jyldary halyq arasynda «áleýmettik shovınızm» paıda boldy. Bul úrdis, ásirese gasterbaıterlerge baılanysty. Jumys kúshin paıdalaný, eńbek aqylaryn tólemeý sekildi áleýmettik shovınızm kórinis tapty. Qazaqstan jurtshylyǵynyń resmı tabysymen shaqqandaǵy saraptamaǵa kóz júgirtsek, qazirdiń ózinde elimizdiń Ordabasy, Aıagóz, Saryaǵash aýdandary men Jambyl oblysynda kedeılik 30 paıyzdy quraıdy, – dedi S.Sapanov.

Al áleýmettanýshy Aıdyn Luqpan adamzat eshqashan áleýmettik turǵydan teń bola almasa da, onymen kúresti toqtatpaý kerek degen pikirde.

– Bizdiń elde baılyqtyń 10 pa­ıy­zy úrkerdeı toptyń qolynda. Qalǵany kedeılik jaǵdaıda ómir súrip jatyr. Ony joıý úshin óte baı men óte kedeı toptardyń arasyn jaqyndatyp, qoǵamda orta tapty qalyptastyrýymyz kerek. Iаǵnı memlekettiń ósip-órkendeýi úshin óziniń áleýmettik qajettilikterin, suranystaryn qanaǵattandyra alatyn tap qajet. Ony qalyptastyrmaı, qoǵam damymaıdy. Bul týraly kezinde Arıstotel de aıtty: «Polıtııa – basqa túrlerdiń tek jaqsy jaqtaryn alǵan jáne eki shektiń ortasynda turǵan, kópshiliktiń ortaq ıgiligine bılik etetin basqarý formasy. Iаǵnı polıtııada bıliktiń basynda orta tap», deıdi. Demek saıası turǵydan orta tap memleketti turaqtandyrýshy bolyp sanalady. Ekonomıkalyq jaǵynan da eń birinshi salyq tóleýshi osy taptyń ókilderi. Sondyqtan qazir bizdiń qoǵamǵa orta taptyń máselesi óte ózekti. Sebebi orta tap Batys elderinde 65-70%-ǵa deıin bolsa, Qazaqstanda, ókinishke qaraı, áleýmettik zertteýler nátıjesi kórsetkendeı, tek 30-35%-dy qurap tur. Negizinde muny anyqtaý óte qıyn. О́ıtkeni naqty krıterııler joq. Taǵy bir másele, qazaq qoǵamynda «shúkirshilik» degen uǵym bar. Bir aı jaldamaly jumysqa baryp kelip, qomaqty qarjy jınap, 5-6 aı «shúkirmiz» dep jatady. Taǵy shaqyratyn bolar degen úmit te bar. Byltyr bolǵan «Qasiretti qańtar» oqıǵasy – bılik­tiń halyqtan alshaqtaýy, áleýmet­tik-ekonomıkalyq má­se­leler­diń sheshilmeýi, aza­mat­tardyń saıası áleýmettený múm­kindiginiń saldary. Adamdar «shyndyqty» kimnen jáne qaıdan izdeý kerektigin, otbasynyń ómir­lik qamsyzdandyrýynyń ózek­ti máselelerin qalaı sheshý kerek­tigin bilmedi. Endeshe, biz qańtar oqıǵasynan sabaq alýymyz kerek. Másele «42 500 teńge» sııaqty máselemen sheshilmeıdi. Saıası-ekonomıkalyq jáne áleý­mettik reformalar birin-biri tolyqtyrsa ǵana elimiz­de orta tap qalyptasady. Ol úshin Úkimet shaǵyn jáne orta bız­nestiń básekege qabilettiligin yn­talandyrý boıynsha júıe­li jumys­ty jalǵastyrýy kerek, mıkro­kredıttik uıymdardyń jumysyn, onyń ishinde memleket esebinen de qoldaý qajet, shaǵyn nesıeniń qoljetimdiligin arttyrý jáne jańa jumys oryndaryn ashý sharalaryn qarastyrý qajet. Myqty orta taptyń qalyptasýy Ádi­letti Qazaqstannyń damýynda jańa dáýirge jol ashady, dep áleýmet­ta­ný­shy oramdy oıyn ortaǵa saldy.

Osy baǵytta memleket biraz sharalardy qolǵa alǵan-dy. Sonyń biri elimizde jan basyna shaqqandaǵy ortasha aılyq tabysy kedeılik sheginen tómen azamattarǵa (otbasylarǵa) ataý­ly áleýmettik kómek (AÁK) kórsetý kózdelgen. Otbasynyń nemese jeke adamnyń áleýmettik jaǵdaıyna baılanysty kómek eki túrge bólinedi: shartsyz jáne shartty.

Shartsyz aqshalaı kómek – jumys­pen qamtýǵa járdemdesý sharalaryna qatysýǵa múmkindigi shekteýli tabysy az adamdarǵa (otbasylarǵa) aı saıynǵy aqshalaı tólemder nysa­nynda kórsetiletin ataýly áleýmet­­tik kómek túri. Al shartty aqshalaı kómek – jumyspen qamtýǵa járdemdesý sharalaryna jáne (nemese) qajet bolǵan jaǵdaıda áleýmettik beıimdeý sharalaryna tabysy az adamdardyń (otbasylardyń) mindetti qatysýy shartymen olarǵa aı saıynǵy jáne (nemese) birjolǵy aqshalaı tólem nysanynda kórsetiletin járdem.

AÁK boıynsha úsh negizgi tetik kózdelgen. Birinshi, tabysy óńirlik eń tómengi kúnkóris deńgeıiniń 70%-dan aspaıtyn azamattarǵa toqsan saıyn taǵaıyndalatyn áleýmettik kómek. Otbasynyń árbir múshesine aıyna orta eseppen 12 160 teńge. Ekinshi, osy sanattaǵy otbasyna 1 jastan 6 jasty qosa alǵandaǵy ár balaǵa 1,5 AEK (5 175 teńge) mólsherinde aı saıynǵy qosymsha tólem beredi. Úshinshi, óz isin ashýǵa nıetti otbasylarǵa granttar berý, bilik­tilikti arttyrý kýrstaryna ji­berý (qajet bolǵan jaǵdaıda) jáne bas­qa da tetikter arqyly jumyspen qamtýǵa járdemdesedi.

2022 jyly AÁK alýshylar sany 728,7 myńdy qurady. Osy jyldyń 1 naýryzynda 84,7 myń otbasy ataýly áleýmettik kómek aldy. О́ńirlik bóliniste ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha AÁK alýshylardyń eń kóbi Túrkistan oblysynda – 24,7, Shymkent qalasynda – 11,7, Qyzylorda oblysynda – 8,6, Almaty oblysynda – 7,5, Jambyl oblysynda – 6,5, Jetisý oblysynda 5,6 pa­ıyz tirkelgen. Al eń azy Ulytaý oblysynda – 0,5, Atyraý oblysynda – 0,8, Soltústik Qazaqstan oblysynda – 1,4, Aqmola oblysynda –1,8 paıyz.

Kómekke muqtajdardyń basym kópshiligi balalardyń úlesinde – 64,2 paıyz nemese 468,1 myń adam. 16,4% nemese 119,3 myń adam – jumys isteıtin azamattar; 12,5% nemese 91 myń adam – balalarǵa, qarttarǵa, múgedektigi bar adam­darǵa kútim jasaıtyn adamdar; qalǵan 6,9% – azamattardyń basqa sanattaryna tıesili.

Byltyr memlekettik qoldaý sharalarynyń arqasynda, ásirese jumyspen qamtýǵa járdemdesýdiń belsendi sharalaryna tartýdyń nátıjesinde ataýly áleýmettik kómek alǵan 141,5 myń otbasy, óz ómirin qalypqa keltirý úshin berilgen múmkindikti sátti paıdalanǵan 94,1 myń otbasy kedeılikten shyqty. 2021 jyly AÁK alǵan 198,4 myń otbasynyń 51,4 myńynyń turmysy jaqsardy.

Solardyń biri – ońtústik óńirden kóship kelgen, qazir Soltús­tik Qazaqstan oblysy Qyzyljar aýdanynyń turǵyny Aqnıet Altynbaıdyń otbasy. Erli-zaıyp­tylar mal sharýashylyǵymen aınalysýǵa sheshim qabyldady, osy maqsatta olar mıkrokredıt alǵan.

– Kámeletke tolmaǵan tórt balamyz bar, biz AÁK alýshylar qatarynda bolǵan edik. Kúıeýim mal sharýashylyǵyn damytyp, ózim dekrettik demalysta júrgen kezimde úıde pisiriletin un ónimderi men kondıterlik ónimderdi daıyndaýmen aınalysyp, otbasylyq merekeler men meıramdarǵa tapsyrystar qabyldadym. Keıinnen orta mektepke áleýmettik pedagog retinde jumysqa ornalastym. Nátıjesinde, búginde otbasymyz AÁK alýshylar qatarynda emes, – dedi Aqnıet Altynbaı.

Jalpy, Dúnıejúzilik bank maman­darynyń pikirinshe, halyq­tyń ál-aýqaty kedeıli­k­tiń tómengi shegimen ólshenbeıdi. Sebebi elimiz orta deńgeıden joǵary memleketter qatarynda. Sondyqtan azamattardyń jaı-kúıi bir adamǵa shaqqanda kúnine 5,5 dollar kórsetkishimen ólshenedi. Bul 4 adamnan turatyn otbasyna aıy­na 258 myń teńgeden joǵary kiris kirýi kerek degendi bildiredi. Eger mundaı otbasynyń ortaq aılyq tabysy 258 myń teńgeden tómen bolsa, bul kedeılik kórsetkishi sanalady.

Elimizde kedeılik deńgeıiniń tómendege­nin kórý úshin osy ózekti problemamen kúres baǵytyn­daǵy ataýly áleýmettik kómek sekil­di ózge de baǵdarlamalar nemese jobalardy tek qujat kúıinde qaldyrmaı, júıeli júzege asyrý qajet. Tipti turǵyn úıge qoljetimdilikti, jumysqa turý múmkindigin arttyrý ekonomıkalyq reformalar nátıjesi ǵana emes, eldegi saıasattyń qorytyndysy deý­ge bolady.