Aqıqatqa aınalǵan arman

Astana máńgi qutty orda Təýelsizdiktiń tańdary Tamyljyp tunyq atqanda, Ketkenimizdi keltirip, Tókkenimizdi toltyryp, Jarylqaǵanda kókte Alla, Kún astynda qulpyryp, Qııadaǵyǵa umtylyp, Qyrandaı qanat qaqqanda, Armandap jetken osynaý Ońtaıly, sətti shaqtarda Təýekel etip toqtamǵa, Otanyn súıgen Elbasy Orda qonysyn tapqanda, Aspannyń astyn jaınatyp, Astana – shahar soqqanda, О́z júregimizden ótkizip, О́z qolymyzben turǵyzyp, Jasyl ormanmen beldeýlep, Bezentip gúlmen qyrmyzy, Mahabbatymyzben toltyryp, Memleketimizdiń juldyzyn Arqa tósine jaqqanda! – Kósilip sulý jaǵasy, Esilip Esil aqqanda, Taqyrdyń betin gúl etip, Tabanymyz tıip maqpalǵa, Tóbemiz tıip bulttarǵa, Tóńiregimiz kórinip, Tóskeıge shaýyp shyqqanda, Reńimizdi kirgizgen, Bóriligimizdi bilgizgen Qazaqtyń qaısar namysy – Astana məńgi qutty orda! Kúlásh AHMETOVA, Memlekettik syılyqtyń laýreaty. TARAZ.

Elimizdiń ınnovasııalyq júregi

Jeksenbek ÁDILOV, Q.I.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetiniń rektory. Astananyń tusaýy kesilgen sátten bas­tap Qazaqstan «Astananyń uly dáýiri» dep esepteýge tolyq quqyǵy bar tarıhtyń jańa kezeńin bastady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazarbaev óziniń «Eýrazııa júreginde» atty kitabynyń tusaýkeserinde sóılegen sózinde bylaı dep atap ótti: «1994 jyly men sheshim qabyldap, Parlament Májilisinde alǵash ret ózimniń astanany kóshirý týraly bastamamdy aıttym... Mundaı sheshimdi qabyldamas buryn men uzaq oılandym, barlyq qadamdardy eseptedim, tarıhshylarmen, saıasattanýshylarmen jáne mádenıettanýshylarmen aqyldastym, túrli memleketterdiń astanany aýystyrý tarıhymen tanys­tym...». Álemdik tájirıbede astanalardy aýystyrǵan mysaldar az emes jáne ony jańa damý kezeńiniń kelbeti deýge de bolady. Qazaqstan – TMD memeleketteri qatarynda osyndaı jobany júzege asyrýǵa bel býǵan jalǵyz el. О́tken ýaqyt eń ádil ári obektıvti tórelik jasap, Elbasynyń kemeńgerligi men kóregendiligin kórsetti. Astananyń taǵdyry – ydyraǵan uly derjavanyń kóleńkesinde eshkimge belgisiz, eshkim bilmeıtin elden búgingi tańda ǵalamdyq qaýymdastyqta tanylyp, úlken abyroıǵa ıe bolyp, qarqyndy damyp kele jatqan zamanaýı memleketke deıingi joldan ótken táýelsiz Qazaqstannyń taǵdyry. Astanany kóshirý jónindegi alyp jobanyń tabysty júzege asyrylýy Qazaqstandy damýdyń biregeı jolyna bastap, úlken tarıhı betburys jasady. Astananyń aty Eýrazııa men Soltús­tik Amerıkanyń 56 eliniń memleket jáne úkimet basshylarynyń basyn qosqan Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq jónindegi uıymnyń HHI ǵasyrdaǵy tuńǵysh sammıti ótken qala retinde ǵalamdyq tarıhqa endi. О́tken tórt jyldyń ishinde ǵana Astana qalasy VII Qysqy Azııa oıyndaryn, Dúnıejúzilik týrıstik uıymdar Bas assambleıasynyń XVIII sessııasyn, Islam yntymaqtastyǵy uıymy syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń XXXVIII sessııasyn qabyldady. 2003 jyldan bastap álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń tórt sezi, kóptegen iri halyqaralyq forýmdar ótkizildi. Astana IýNESKO-nyń «Beıbitshilik qalasy» syılyǵyn ıelenip, «TMD men EýrAzEQ-tyń úzdik qalasy» halyqaralyq baıqaýynyń jeńimpazy atandy. Astanada eń aýqymdy «G-Global» halyqaralyq zertteý jobasy júzege asyrylyp, birneshe jyl qatarynan Astana ekonomıkalyq forýmdary ótkizilýde. 2008 jyldan beri AEF qazirgi zamannyń negizgi ekonomıkalyq jáne áleýmettik qıynshylyqtarymen kúresý joldaryn aıqyndaý úshin ǵalamdyq kóshbasshylardyń, sarapshylardyń jáne bıznes-qaýymdastyqtar ókilderiniń basyn qosyp keledi. Mamandyǵy boıynsha ınjener, bitim-bolmysy boıynsha jasampaz Elbasymyz N.Nazarbaev jańa astananyń salynýy búkil elimiz damýynyń qozǵaýshy kúshi bolatynyn aıqyn túsindi. Búgingi nátıje kóz aldymyzda – Astana Qazaqstan úshin múlde jańa óndiris salalarynyń qaınar kózine, elimizdiń ınnovasııalyq júregine, ınno­­vasııalyq damýdyń irgetasyna aınaldy. Astana qurylysynyń negizgi ıdeıasy onyń sáýletine Batystyń parasattyly­ǵy men Shyǵystyń talǵampazdyǵyn, ­Eý­ro­­­­pa­nyń asqaqtyǵy men Azııanyń sony­ly­­ǵyn úı­lestirý bolyp tabylady. Asta­nanyń «Báı­terek» monýmenti, «Pıra­mıda», «Otan qor­ǵaýshylar» sáýlet kesheni, «Han Shatyr» kesheni, «Asta­na Opera», «Máńgilik el» sııaqty kórnek­ti oryndarynyń tyń ıdeıa­lary men beınelerin kásibı sáýletshilerge Elba­synyń ózi usynǵan bolatyn. Búgingi Astana – álemdik sáýlet ǵulamalarynyń tájirıbe alańy. Qala kelbetin kóriktendirý úshin HHI ǵasyrdaǵy qala qurylysynyń eń aldyńǵy qatarly tehnologııalary men ónerdiń ınnovasııalyq ádisteri qoldanylyp, álemge aty tanymal qazirgi qala qurylysy sheberleriniń asa joǵary tehnıkalyq deńgeıdegi birqatar jobalary iske asyrylýda. Bul jobanyń laıyqty orny retinde adam aıaǵy baspaǵan saıyn keń dala – Esil ózeniniń sol jaǵalaýy tańdalyp, sol jerde jańa astananyń záýlim ǵımarattary boı kóterýde. Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damý strategııasyn júzege asyrý memlekettik baǵdarlamasy aıasynda astanany ındýstrııalandyrý qarqyny ınjenerlik ǵylymdy damytýǵa kúshti serpin bere kele, elimizdegi ekonomıkanyń jańa tehnologııalyq qalpynyń qalyptasýyna qajet mamandarǵa suranys týǵyzýda. Bul máseleni sheshýde Prezıdenttiń bastamasymen qurylǵan Nazarbaev Ýnıversıtetiniń mańyzy erekshe. Qazaqstannyń álemdik bilim keńistigine enýin qamtamasyz etý mindetin alǵa qoıǵan Ýnıversıtet qazaqstandyq joǵary oqý oryndary úshin halyqaralyq dárejedegi mamandardy ­daıarlaý jáne bilim, ǵylym men óndiristiń ózara yqpaldasýynyń modeli bolyp tabylady. Qazir Nazarbaev Ýnıversıteti janynan Energetıkalyq zertteý ortalyǵy, О́mir týraly ǵylym ortalyǵy, Bilim berý saıasaty ortalyǵynan turatyn ulttyq ınnovasııalyq-ıntellektýaldyq klaster qarqyndy qalyptastyrylýda. Elimizdiń jetekshi tehnıkalyq ýnıversıtetteriniń biri retinde, bıylǵy jyly óziniń 80 jyldyǵyn atap ótkeli otyrǵan Q.I.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıteti de Astananyń damýyna óz úlesin qosýda. Ýnıversıtet memlekettik ındýstrııalyq-ınnovasııalyq qarqyndy damý baǵdar­lamasyn qamtamasyz etetin kadrlardy daıyndaýmen qatar, taý-ken-metallýrgııa, munaı-gaz keshenderi, qurylys, ınnovasııalyq úı qurylysy, qorshaǵan ortany qorǵaý, energııany saqtaý salalarynda ártúrli satyda oryndalyp jatqan zertteýler arqyly «start-ap»-tan bastap ónimniń úlgileri men ǵylymı aýqymdy óndiristerdiń jelisin iske qosýǵa baǵyttalǵan tájirıbelik óndiristerdi kórsetýge deıingi tehnıkalyq ınnova­sııalar jasaýda. Solardyń ishinde ýnıversıtettiń kommýnaldyq qatty qaldyqtardyń energetıkalyq áleýetin paıdalanýǵa baǵyttalǵan tehnologııalyq elektr jabdyqtardyń keshenin jáne ınvertor – energojeli – kún batareıasy júıesin zertteý; sý, jel, kún energııasyn jáne bıogazdy elektr energııasyna aınaldyrý; ǵaryshtyq kún elektrstansasy maketi jobalarynyń Astananyń damýyna mańyzdy yqpal etýi múmkin. QazUTÝ-diń aǵyndy sýlardy óńdeý jáne tazartý, sý qorlaryn únemdi paıdalaný jáne basqarý júıesi ınnovasııalyq tehnologııalaryn jasaýǵa baǵyttalǵan jobalary da Astananyń damýynda ózekti bolady. Ýnıversıtet ǵalymdary oryndaǵan jobalardyń nátıjesi boıynsha «Aqbulaq» salalyq baǵdarlamasy mindetteri aıasynda ınnovasııalyq tehnologııany jáne onyń ǵylymı-tehnıkalyq joldamasyn júzege asyrý josparlanýda. Q.I.Sátbaev atyndaǵy QazUTÝ-diń «Circa 2011 halyqaralyq ǵarysh stan^­sasy», «ITER halyqaralyq termo­ıadro­lyq reaktory» jáne «Jerdegi klımat­ty ózgertý stımýlıatory» sııaq­ty halyqaralyq jobalarǵa qatysý áleýeti men bolashaǵy zor. «Circa 2011 halyq­aralyq ǵaryshtyq stansasy» aýqymdy halyqaralyq ǵylymı-zertteý jobasy­nyń aıasynda ǵaryshtyq kún elektr stansasynyń maketin, kún energııasyn demonstrasııalyq taratýǵa, jer stendin daıyndaýdyń tehnologııalyq qujattaryn jasaýǵa arnalǵan zor ǵylymı múmkindikter bar. «ITER halyqaralyq termoıadrolyq reaktory» halyqaralyq aýmaqtyq ǵyly­mı-zertteý jobasynyń (plazma­lyq symda termoıadrolyq janý para­metr­­lerinde erozııanyń tómendigi m² shaqqan­­da 10 MVt-qa deıingi turaqty jylý júk­te­melerine shydamdylyǵy, tez neıtron­dar men gamma-kvanttardyń áser etýi kezindegi belsendiliktiń tómen bolýy, jylý ótkizgishtiktiń joǵary jáne jyl­jyǵysh­tyqtyń tómen bolýy, qarmaýdyń azdyǵy jáne trıtııa úshin ótkizgishtigi, jaqsy tehnolo­gııa­lyq qasıetter jáne t.s.s.) qatań talap­tardy qanaǵat­tandy­rýǵa tıis termo­ıa­drolyq reaktordyń birin­­­shi qabyr­ǵasy­nyń materıaldaryn tańdaý­ǵa baǵyt­tal­ǵan mindetterin sheshý úshin ­esepteý klasterleriniń negizinde termo­ıadro­lyq reaktordyń birinshi qabyrǵ­asy­ materıaldarynyń fızıkalyq-mehanı­ka­lyq qasıetteriniń úlgisin jasaý barysynda júrgizilgen zertteýlerdiń nátıjesi bar. Jerdegi klımatty ózgertý stımýlıatory halyqaralyq ǵylymı-zertteý jobasyna qatysý úshin ýnıversıtettiń jer klımatynyń ózgerisin boljaýdy esepteýge, energııa men shaǵyn sý elektr stansalarynyń ekologııalyq taza kózderin qurýǵa baǵyttalǵan jobalary ázirlendi. Qazaqstannyń astanasy teplovoz, elektrovoz, tikushaq, vagon, kún batareıalaryn shyǵarý salalarynda alǵashqylardyń biri boldy. Aqyldy úıleri bar «jasyl kvartal» qurylysyn júzege asyrýda turǵyn úı klasterinde paıdalanylatyn energııalyq tıimdiligi joǵary tehnologııalar qarqyndy damyp keledi. Astana – «Bolashaq energııa­sy» uranymen ótkiziletin EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesiniń bolashaq ıesi. Jer sharynyń 150-den asa eli qatysatyn osy búkilálemdik oqıǵaǵa qyzý daıyndyq jumysy júrgizilýde. Astanada tek balamaly energııa kózderimen ǵana qamtamasyz etiletin qala kvartaly salynbaq. Bul jobanyń júzege asyrylýy Qazaqstannyń da, kórmege qatysýshy basqa elderdiń de tehnologııalyq jáne ekonomıkalyq damýdyń neǵurlym jańa deńgeıine kóterilýine múmkindik bereri sózsiz. Jáne bul Astananyń jáne búkil Qazaqstannyń ǵalamdyq turaqty damýǵa qosatyn taǵy bir qaıtalanbas úlesi bolmaq.

Barlyq jol bas qalaǵa aparady»

Qatımolda RIZÝANOV, Atyraý oblystyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy. Ras, biz úshin bul kúnderi Qazaq­­­stan álemge jan-jaqty tanyldy, otandyq ekonomıkamyz órkendedi, sheteldik mamandarmen básekeles bola alatyn kásibı mamandarymyz qalyptasty degen pikirdi maqta­nyp aıtý ońaı. Alaıda, osy pikir­diń astaryna úńiler bolsaq, shyn mánin­de ulan-ǵaıyr dalasy bar, tabıǵı shıkizaty mol Qazaqstandaı memleketti qalyptastyrý, ekonomıkasyn órkendetý maqsatynda Nursultan Nazarbaevtyń qanshama qajyr-qaıraty men kúsh-jigerin jumsaǵanyna basa mán berýimiz qajet. Ásirese, jańa turpatty memleket qalyptastyrýdyń san-salaly isteriniń biri – jańa elordamyz – Astanany Eýrazııa júregindegi eń sáýletti, eń kórikti qalaǵa aınaldyrý, sonymen birge, barlyq óńirlerdiń de ekonomıkalyq órkendeýine udaıy qoldaý bildirýmen shektelmeı, sapaly ónimder óndiretin kásiporyndardyń ashylyp, halyqtyń turaqty jumys­pen qamtylýyna nazar aýdarý, mine, osynyń barlyǵy Nursultan Nazarbaev­tyń qaıratkerligin tolyq ashyp berdi. Qazir álemdegi eń ozyq 30 eldiń qatarynan laıyqty ornyn ıelenýge umtylǵan, keı salalar boıynsha sol maqsattyń bıiginen kórine alǵan Qazaqstannyń jańa elordasy – Astana qalasyna elimizdiń ár óńirinen qatynaıtyn san taraý dańǵyl jol bar. Astanaǵa tóteleı aparatyn avtomobıl, temirjol, áýe qatynasy da ornyqty. Erkin elimizdiń erteńine balaǵan jastarymyzdyń ańsary Astanaǵa aýyp, osy qalada bilim alǵysy, jumys istegisi keledi. Astanaǵa aparatyn dańǵyl jol álemniń ár elinen tartyldy. Álem elderiniń Qazaqstandaǵy elshilikteri Astanaǵa ornyqty. Demek, tórtkúl dúnıeniń ár bu­ry­shynan tartylǵan iskerlik, eko­nomıkalyq baılanysty nyǵaı­tatyn dıplomatııalyq jol Astanaǵa ákeledi. Al jahan jurty táýelsiz elimizdiń jańa elordasyna qyzyǵyp ta, qyzǵanyp ta qaraıtyn boldy. Astananyń qaıtalanbas sáýletin qyzyqtap, elimizdiń ásem tabıǵaty aıasynda demalysyn ótkizgisi keletin sheteldikter kóbeıdi. Qysqasy, Qazaqstannyń ár óńi­­rinen de, álemniń ár elinen de barlyq jol Astanaǵa aparady. Al Astana –bizdiń táýelsiz elimizdiń sımvolyna aınaldy. Bul – Tuńǵysh Prezıdenti­miz Nursultan Nazarbaevtyń eren eńbeginiń jemisi! Atyraý oblysy.

 Arý elordaǵa – 16 jyl!

Sherzod PÝLATOV, Astana qalalyq ózbek etnomádenı birlestiginiń tóraǵasy, Qazaqstan halqy Assambleıasynyń múshesi. Sonshama kóp ulttar men ulys­tardy baýyryna syıdyrǵan qazaq halqyna Jaratýshy ıemiz erekshe keń-peıil men aq kóńil bergen. Qazaq eliniń qonaqjaılyǵy men baýyrmaldyǵyn moıyndamaıtyn jer betinde ult ta, jurt ta joq desek, artyq bolmas. Aspanymyz ashyq, jelbiregen kók týymyzdyń astynda tatýlyq pen pen tynyshtyqty qaǵıda etip, bar­­sha­myzdyń qol ustasyp ta­tý ómir súrip jatqanymyz osyny aıǵaq­taıdy. Bul – kóńilimnen shyqqan shyna­ıy sezim! Bizdiń ómirimizdegi basty maq­sa­tymyz – ultaralyq tatýlyqty be­rik saqtap, elimizdiń dińgegine ty­nysh­tyqty bekem ornatyp, el ishinde baýyrlastyq qarym-qatynasty kúsheı­tip, babalardan qalǵan salt-dástúr­ler men ulttyq rýhanı qundy­lyqtardy bolashaq urpaqqa qaımaǵy buzylmaǵan qalpynda jetkizý. Elimizdiń eńsesin bıik ustaý úshin ulttar men ulystarymyz arasynda qashan da tatýlyq pen dostyq, mahabbat pen shattyq oryn alýy shart! Kópultty qoǵamymyzdyń ishindegi dostyqty barsha álemge úlgi etip kórsete bilý – qazaq halqynyń parasattylyǵy men kóregendiginiń aıǵaǵy. Ultaralyq dostyqty saqtaı otyryp qana biz «bolmysy bıik, erligi eren» el bola alamyz. Elimizdegi ómirdiń darqandyǵyn taný úshin ondaǵy jurtymyzdyń tynysh, aman, tatý ómirine kóz salsaq jetkilikti. Árıne, mundaı jetistikterimizdi Alla taǵala til-kózden saqtaǵaı! Búginde barsha ult týys, baýyr, jekjat bolyp ketti. Mine, bizder de birlesip, dastarqan jaıyp, siz-biz desip, elimizdiń bar merekesin birge toılap kelemiz. Mundaı ultaralyq yntymaqqa biz, árıne, Otanymyzdyń Tuńǵysh Prezıdentiniń kemeńger saıasaty men kóregendiginiń, onyń aqyl men júrek qaıratyn úılesimdi ustanǵandyǵynyń arqasynda jetip otyrǵanymyzdy túsine bilýimiz kerek. 16 jylda Astana tórine kelmegen qonaq joq ekendigi ras. Árıne, ár adamdy ártúrli sezimge bólep, kemeńger halqymyz kez kelgen qonaqty óziniń qonaqjaılyǵymen tańqaldyrmaı qoımaıtyny belgili. О́zim úshin de týǵan jerdiń topyraǵy qashanda kóńi­limdi tolqytyp turatynyn aıtýdy pary­zym sanaımyn. Qanshama el men jer­di kórsem de kókeıimde elime, jeri­me degen asqaq mahabbatym esh­qashan solǵyn tartqan emes. Olaı bolsa: Jas arý Astanam! Sharyqta! Bas qalam! Kók týyń jelbirep, Aspanda qyranyń qalyqtap! Máńgi el! Jasaı ber sharyqtap! – degim keledi. ASTANA.