Jýyrda Altaı ólkesiniń Pankrýshıhınskıı aýdanyna jol tústi. Bizdiń halyq ta basqalar sekildi qıyn-qystaý zamandardy bastan ótkerdi. Asharshylyq, qýǵyn-súrgin zobalańynda Omby, Novosibir, Barnaýl, Túmen, Altaı ólkesi jaǵyna qaraı ketti.
О́lkedegi alǵashqy qonystar tas ǵasyrynda paıda bolǵan deıdi, Altaı ólkesiniń ortalyǵy – Barnaýl qalasy mańynda kóne zamannan orta ǵasyrǵa deıin saqtalǵan qalashyq, qorǵan sııaqty 63 arheologııalyq eskertkish bar kórinedi. Altyn Orda dáýirinde, orystardyń Sibirge qonys aýdarýyna deıin, bul jerde Abaq kereılerdiń Abaqsha degen qamal-qalasy bolypty.
Osyndaı shejireli joly bar týǵan ólkege jergilikti Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary Seısenbaı Jetpisbaev, «Slavıan mádenı ortalyǵy» qoǵamdyq birlestiginiń tóraıymy Tatıana Kýzına, «Qazaqstan musylman áıelderi lıgasy» oblystyq fılıalynyń tóraıymy Baqytjamal Maksılova, altaılyqtardyń «Jerlester» qoǵamynyń tóraǵasy, prokýratýra ardageri Dmıtrıı Faleev bastaǵan toptyń Altaı jaqqa jolǵa shyǵý saparyna osy ólkeniń týmasy, aýdannyń aýylsharýashylyq salasynyń damýyna eńbegi sińgen Moıyljan Qanaev úles qosty.
Oblystan kelgen delegasııa ókilderin Pankrýshıhınskıı aýdanynyń basshysy Anatolıı Popkov bastaǵan aýdan ókilderi qushaq jaıa qarsy aldy. Bul aýdanda 13 myńdaı halyq turady. Aýdandyq mádenıet saraıynda yqylasty kezdesýlerge toly jıyn, oıyn-saýyq, konserttik baǵdarlamalar ótkizildi. Novosibir oblysynan, Altaı ólkesinen kelgen, Barnaýl, Slavgorod qalalarynda turatyn qandastarymyz, aýdan jurtshylyǵy jınaldy. Jergilikti jazýshy Vladımır Soldatov, fermer Vıktor Traýtveın, aýdan ardagerleri Petr Skabelkın, Aleksandr Prıl, Petr Karnoýhov, sharýa qojalyqtarynyń basshylary Aleksandr Sýkosıan, Vıtalıı Kýkolenko, Nıkolaı Tolstokorov sóz sóılep, birlik, dostyq ózegin arqaý ótti.
Jıynda aýdannyń aýyl sharýashylyǵyn órkendetýge úles qosqan A.Ybyraev pen Sh.Ahmetov syndy ardagerlerdiń esimderi ataldy. Moıyljan aǵanyń aıtýynsha, ashtyq jyldary qazaq halqynyń bir legi Altaıdyń Barnaýl qalasynan 300 shaqyrym jerdegi taıgaǵa enip jatqan ormandy ólkege jetedi. Sóıtip, sol jaqta turyp qalady. О́lketanýshy ǵalym Mark Iýdalevıch óz zertteýlerinde «Barnaýl» ataýynyń túrkilik nemese mońǵoldyq shyǵý tarıhy bar dese, Tomsk professory Andreı Dýlzon qalanyń ataýy «Boronoýl», ıaǵnı sózdegi «boro» túbiri kóptegen mońǵol jáne túrki tilderindegi «qasqyr» degen maǵynany, al «ýl» formasy túrki tilderinde «ózen» degen maǵynany beredi dep jazyp ketipti. Osylaısha, «Barnaýl» ataýy «qasqyr ózeni» nemese «qasqyr kóli» degen de maǵyna berýi múmkin. Erterekte qasqyr kóp bolypty, al Altaı halqy úshin ol qasıetti ań sanalady.
О́lke bolyp 1937 jyldary qurylǵan. Sonaý bir qıyn kezderi birimen biri «tamyr» desken orys, qazaqtyń baýyrlastyǵy joǵalmaı, búgingi kúni de jalǵasyp keledi. Osy jerde qazaq otbasylarynyń aýyl-aýylǵa bas biriktirip, ujym qataryna qosylýyna Elemes Isekeev, Tasqara Nurǵalıev sekildi alǵashqy kolhoz uıymdastyrýshylary eńbek sińiripti. Qazirde osy aýdanda turatyn qandastarymyz ata dástúrin saqtap, qora-qora mal ustaıdy. Dastarqandary et pen sútke, qaımaq pen maıǵa toly. О́ıtkeni, jeri shúıgin, malǵa jaıly, jaıylym da jetedi. Kúzge salym arnaıy saparǵa shyǵyp, qandastar turatyn aýyldardy aralap, Altaıdaǵy aǵaıyndardyń ótkeni, búgingi tynys-tirshiligi jaıly keńinen jazbaq bolyp kelistik. Al elimiz Keden odaǵy quramyna engeli beri eki el arasyndaǵy áriptestik nyǵaıa tústi. Saýda aınalymy artyp, túrli birlesken jobalar júzege asyrylýda.
– Negizi bizdiń Assambleıanyń Altaı, Omby, Novosibir oblystarymen baılanysymyz jaqsy. Mádenı-rýhanı salada da bolsyn, basqa da salalarda bolsyn barys-kelisi jalǵasýda. Kórshimen tatý bolý ejelden qazaqta bar dástúr ǵoı. Biz bul jaqta turatyn qandastarymyzǵa mádenı-ádebı baılanysqa saı qazaq tilinde kitaptar, jýrnaldar, ulttyq aspaptar alyp baryp tartý etemiz. Altaı áýenderin tyńdaý da bir ǵanıbet, qazaqtyń eski ánderin jazyp alýǵa bolady. Jazýshyǵa jazatyn naǵyz kerekti dúnıeler osy shejireli óńirden tabylady. Eki el arasyndaǵy dostyq baılanysqa shekara eshqashan bóget bolǵan emes, sondyqtan, bir-birimizge árqashanda jol ashyq, – deıdi Seısenbaı Jeksenbaev.
– Biz qazaqstandyqtardy kórshiler dep emes, týystardaı qarsy alamyz. Men ózim osy aýdannyń Romanov selosynda óstim. Qazaq balalarymen birge oqydyq. «Qyzyl tý» degen kórshi aýylda turatyn qazaq balalary qysta traktorǵa tirkelgen shanamen, kún jylyda jaıaýlap, keıde arbamen kelip oqıtyn. Sóıtip, qıyndyqqa shydaı júrip bilim aldy. О́mirge jol tapty. Qazaq, orys dep bólingen emespiz. Sol balalyq dostyq erjetkendegi úlken dostyqqa aınalǵanyna «Jerlester» uıymy kýá, – dep eske aldy ótken kúnderin aýdan basshysy Anatolıı Popkov.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan».
Reseı Federasııasy,
Altaı ólkesi.
О́lkedegi alǵashqy qonystar tas ǵasyrynda paıda bolǵan deıdi, Altaı ólkesiniń ortalyǵy – Barnaýl qalasy mańynda kóne zamannan orta ǵasyrǵa deıin saqtalǵan qalashyq, qorǵan sııaqty 63 arheologııalyq eskertkish bar kórinedi. Altyn Orda dáýirinde, orystardyń Sibirge qonys aýdarýyna deıin, bul jerde Abaq kereılerdiń Abaqsha degen qamal-qalasy bolypty.
Osyndaı shejireli joly bar týǵan ólkege jergilikti Qazaqstan halqy Assambleıasy Tóraǵasynyń orynbasary Seısenbaı Jetpisbaev, «Slavıan mádenı ortalyǵy» qoǵamdyq birlestiginiń tóraıymy Tatıana Kýzına, «Qazaqstan musylman áıelderi lıgasy» oblystyq fılıalynyń tóraıymy Baqytjamal Maksılova, altaılyqtardyń «Jerlester» qoǵamynyń tóraǵasy, prokýratýra ardageri Dmıtrıı Faleev bastaǵan toptyń Altaı jaqqa jolǵa shyǵý saparyna osy ólkeniń týmasy, aýdannyń aýylsharýashylyq salasynyń damýyna eńbegi sińgen Moıyljan Qanaev úles qosty.
Oblystan kelgen delegasııa ókilderin Pankrýshıhınskıı aýdanynyń basshysy Anatolıı Popkov bastaǵan aýdan ókilderi qushaq jaıa qarsy aldy. Bul aýdanda 13 myńdaı halyq turady. Aýdandyq mádenıet saraıynda yqylasty kezdesýlerge toly jıyn, oıyn-saýyq, konserttik baǵdarlamalar ótkizildi. Novosibir oblysynan, Altaı ólkesinen kelgen, Barnaýl, Slavgorod qalalarynda turatyn qandastarymyz, aýdan jurtshylyǵy jınaldy. Jergilikti jazýshy Vladımır Soldatov, fermer Vıktor Traýtveın, aýdan ardagerleri Petr Skabelkın, Aleksandr Prıl, Petr Karnoýhov, sharýa qojalyqtarynyń basshylary Aleksandr Sýkosıan, Vıtalıı Kýkolenko, Nıkolaı Tolstokorov sóz sóılep, birlik, dostyq ózegin arqaý ótti.
Jıynda aýdannyń aýyl sharýashylyǵyn órkendetýge úles qosqan A.Ybyraev pen Sh.Ahmetov syndy ardagerlerdiń esimderi ataldy. Moıyljan aǵanyń aıtýynsha, ashtyq jyldary qazaq halqynyń bir legi Altaıdyń Barnaýl qalasynan 300 shaqyrym jerdegi taıgaǵa enip jatqan ormandy ólkege jetedi. Sóıtip, sol jaqta turyp qalady. О́lketanýshy ǵalym Mark Iýdalevıch óz zertteýlerinde «Barnaýl» ataýynyń túrkilik nemese mońǵoldyq shyǵý tarıhy bar dese, Tomsk professory Andreı Dýlzon qalanyń ataýy «Boronoýl», ıaǵnı sózdegi «boro» túbiri kóptegen mońǵol jáne túrki tilderindegi «qasqyr» degen maǵynany, al «ýl» formasy túrki tilderinde «ózen» degen maǵynany beredi dep jazyp ketipti. Osylaısha, «Barnaýl» ataýy «qasqyr ózeni» nemese «qasqyr kóli» degen de maǵyna berýi múmkin. Erterekte qasqyr kóp bolypty, al Altaı halqy úshin ol qasıetti ań sanalady.
О́lke bolyp 1937 jyldary qurylǵan. Sonaý bir qıyn kezderi birimen biri «tamyr» desken orys, qazaqtyń baýyrlastyǵy joǵalmaı, búgingi kúni de jalǵasyp keledi. Osy jerde qazaq otbasylarynyń aýyl-aýylǵa bas biriktirip, ujym qataryna qosylýyna Elemes Isekeev, Tasqara Nurǵalıev sekildi alǵashqy kolhoz uıymdastyrýshylary eńbek sińiripti. Qazirde osy aýdanda turatyn qandastarymyz ata dástúrin saqtap, qora-qora mal ustaıdy. Dastarqandary et pen sútke, qaımaq pen maıǵa toly. О́ıtkeni, jeri shúıgin, malǵa jaıly, jaıylym da jetedi. Kúzge salym arnaıy saparǵa shyǵyp, qandastar turatyn aýyldardy aralap, Altaıdaǵy aǵaıyndardyń ótkeni, búgingi tynys-tirshiligi jaıly keńinen jazbaq bolyp kelistik. Al elimiz Keden odaǵy quramyna engeli beri eki el arasyndaǵy áriptestik nyǵaıa tústi. Saýda aınalymy artyp, túrli birlesken jobalar júzege asyrylýda.
– Negizi bizdiń Assambleıanyń Altaı, Omby, Novosibir oblystarymen baılanysymyz jaqsy. Mádenı-rýhanı salada da bolsyn, basqa da salalarda bolsyn barys-kelisi jalǵasýda. Kórshimen tatý bolý ejelden qazaqta bar dástúr ǵoı. Biz bul jaqta turatyn qandastarymyzǵa mádenı-ádebı baılanysqa saı qazaq tilinde kitaptar, jýrnaldar, ulttyq aspaptar alyp baryp tartý etemiz. Altaı áýenderin tyńdaý da bir ǵanıbet, qazaqtyń eski ánderin jazyp alýǵa bolady. Jazýshyǵa jazatyn naǵyz kerekti dúnıeler osy shejireli óńirden tabylady. Eki el arasyndaǵy dostyq baılanysqa shekara eshqashan bóget bolǵan emes, sondyqtan, bir-birimizge árqashanda jol ashyq, – deıdi Seısenbaı Jeksenbaev.
– Biz qazaqstandyqtardy kórshiler dep emes, týystardaı qarsy alamyz. Men ózim osy aýdannyń Romanov selosynda óstim. Qazaq balalarymen birge oqydyq. «Qyzyl tý» degen kórshi aýylda turatyn qazaq balalary qysta traktorǵa tirkelgen shanamen, kún jylyda jaıaýlap, keıde arbamen kelip oqıtyn. Sóıtip, qıyndyqqa shydaı júrip bilim aldy. О́mirge jol tapty. Qazaq, orys dep bólingen emespiz. Sol balalyq dostyq erjetkendegi úlken dostyqqa aınalǵanyna «Jerlester» uıymy kýá, – dep eske aldy ótken kúnderin aýdan basshysy Anatolıı Popkov.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan».
Reseı Federasııasy,
Altaı ólkesi.
