Maral hám Mýrakamı

Ult qaıratkerleriniń bul maqsaty bos­qa ketken joq. Qazir eki memle­ket­ arasynda baıypty baılanys orn­a­ǵan. Sonyń bir kórinisi retinde Japonııa­da­ ­turatyn qazaq ǵalymy týraly aıt­saq deımiz. Onyń esimi – Maral An­da­sova. Arqalyq qalasynda týǵan. Ǵalym­dar otbasynda tárbıelengen. Týǵan shaharyndaǵy matematıka baǵytyndaǵy mektep-gımnazııany bitirgen. Ákesi Myrzaǵalı Andasov – tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty. Y.Altynsarın atyndaǵy Arqalyq pedagogıkalyq ınstıtýtynda qyzmet istegen. О́kinishke qaraı, dúnıeden erte ozdy. Anasy Baqytkúl Qasqataeva – pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń professory. Keıipkerimizdiń sanaly azamat bolyp qalyptasýyna anasynyń sińirgen eńbegi óte zor.

Qazir Maral Myrzaǵalıqyzy Kún­shyǵys elindegi Vaseda ýnıversıtetinde dáris oqıdy. Bul – Japonııadaǵy óte be­­del­di joǵary oqý oryndarynyń biri.­ Ony támamdaǵan túlekter de­ olqy emes. Mysaly, sonyń biri – Japonııa­nyń qazirgi premer-mınıstri Kıshıda­ Fýmıo. Sondaı-aq ataqty jazýshy Harýkı Mýrakamı da osynda bilim alǵan.

Jas ǵalym Vaseda ýnıversıtetinde oqytýshylyq qyzmetimen qosa ǵylymı zertteý jumystarymen aınalysady. Ol Kodjıkıdi (ejelgi tarıhı oqıǵalar týraly ańyzdar) zertteıdi. Bul japon ádebıetiniń alǵashqy eskertkishi. Kodjıkıde Japonııanyń mıfteri men ańyzdary týraly aıtylǵan. Onda japon araldarynyń, qudaılardyń paıda­ bolýy men ımperııalyq áýlettiń bılikke kelý tarıhy baıandalady.

Ol Abylaı han atyndaǵy Qazaq halyq­ara­lyq qatynastar jáne álem tilderi ýnı­versıtetiniń Shyǵys fılologııasy jáne japon tili mamandyǵynda oqyp júr­gende Maral Kúnshyǵys eliniń tilin tez meń­gerip aldy.

– Ýnıversıtette japon tilinen Mýzýtanı esimdi bilimdi, asa talapshyl, prın­sıpshil, ádil oqytýshy sabaq berdi. Onyń ǵylymı dárejesi bolmaǵanmen japon tilin bes jylda top­taǵy barlyq stýdentke qajetti deńgeıde úıretti. 4-kýrsta Nagoıa ýnıversıtetine bir jyl­dyq taǵylymdamadan ótý grantyn jeńip aldym. Bul japon tilin odan ári tereń meńgerýge múmkindik syılady. Sol jyldan japon mádenıetine qyzy­ǵý­shylyǵym oıanyp, zertteı bastadym. Odan keıin joǵary oqý ornyn bitirgen soń magıstratýra men doktorantýrany Japonııada oqımyn dep sheshtim. Adam aldyna maqsat qoısa oǵan jetedi. Bir jyl ótpeı Japon ortalyǵynda qyzmet istep júrgende magıstratýra men doktorantýrada oqýǵa atalǵan eldiń alty jyldyq grantyn utyp alyp, maqsatyma qol jetkizdim, – dedi ol.

Jas ǵalymnyń ejelgi tarıhı ańyz­dar­ týraly jazǵan doktorlyq dısser­ta­sııasy Japonııada kitap bolyp jaryq kórgen. Keıin zertteý eńbeginiń aý­qy­myn keńeıtip, ekinshi jınaǵyn shy­ǵar­dy­. Budan bólek, japon tilinde ártúrli ta­qyryptaǵy 20-ǵa jýyq zertteý maqalasy basylǵan. Odan Kúnshyǵys jurtynyń negizgi ereksheligin sura­ǵa­ny­myzda, Japonııa tehnologııasy joǵary damyǵan el bola otyryp, óz salt-dástúrin berik saqtaıtynyn aıtty.

– Qazir Tokıoda qyzmet isteımin. Aspı­rantýrada oqyp júrgende Kıotoda tur­dym. Bul Japonııanyń ejelgi asta­nasy. Kıoto – tańǵajaıyp qala. Dás­túrli mereke men rásimder kezinde japon­ qyzdary dástúrli kımono nemese ıýkata kıimderin kıedi. Onda kóptegen sın­toızm jáne býddıstik hram bar. Sol jerden japon mádenıetimen jaqyn tanysa alasyz. Keıbir hramdar tipti dzen býddızmi týraly medıtasııa jasaıdy. Shaı rásimderine kez kelgen adam qatysady. Japondyqtar ózderiniń mádenıeti men dástúrlerine erekshe mán beredi. Kıotoda ǵasyrlar boıy qolónermen aınalysyp, ony urpaqtan-urpaqqa jalǵastyrǵan kóptegen otbasy turady. Meni Japonııanyń ulttyq dástúrin báz qalpynda saqtap, joǵary tehnologııany únemi damytyp otyratyny tańǵaldyrady, – deıdi Maral.

Ár halyqtyń týmysynan saqtalǵan ómir súrý salty bar. Sonyń ishinde japon jurtynyń dúnıetanymy men mádenıetiniń orny bólek. Bir qaraǵanda, jumbaqqa toly kórinedi. Keıipkerimiz onyń syry japonnyń barlyq jaqsy dúnıeni ózderine jyldam sińirip alatynynda ekenin jetkizdi.

– Mysaly, ejelgi zamanda japon­dyq­tar Qytaıdan jazý, mádenıet, fıloso­fııa­ jáne memlekettik qurylymdy qa­byl­­dap aldy. Biraq soǵan qaramastan olar­ ózderiniń ereksheligin saqtap qal­­dy.­ Japonııanyń ejelgi astanasy Nara­ – Jibek jolynyń sońǵy núktesi bol­dy. Japonııa­ǵa tek jazý ǵana emes, sony­men birge ártúrli fılosofııalyq ıdeıa­­lar men dinder Jibek joly arqyly kel­di.­ Mysaly, Úndistanda paıda bolǵan býd­dızm Qytaı men Koreı túbegi arqyly Japonııaǵa endi. Oǵan deıin japon­dyqtardyń óz senimderi men Qudaı­lary boldy. Olar kún, jel, aı, teńiz, sý qudaılary sekildi. Biraq býddızm kelgennen keıin sonyń ilimin qabyl­dap­, japon qudaılary býddısterdiń qudaı­larymen aralasyp ketti. Nátı­je­sinde, Japonııaǵa tán «sımbıoz»­ paıda boldy, – deıdi Maral Myrzaǵalıqyzy.

Shyn máninde, býddızmniń Japonııa má­de­nıetine aıryqsha áser etkeni bel­gi­li.­ Onyń aıtýynsha, japondyqtar saký­ra­­ny kórýge jylyna bir ret qana bara­dy­ eken. Sebebi sakýrany tamashalaý­ dás­túrinde býddıstik fılosofııa jatyr.

– Býddızmde jer betindegi barlyq nárse máńgilik emes, ótpeli ekeni baıanda­lady. Sakýra – «máńgiliktiń» sım­voly emes. Ol bir-eki apta ǵana gúl­dep, tez sola­dy. Japondyqtar saký­ranyń sulýlyǵy onyń ótpeli dáýre­ninde deıdi. Sondyqtan olar sakýra gúldegende jumystaryn tastap, sulýlyqtan lázzat alýǵa barady. О́ıtkeni sakýranyń ǵumyry kelte, máńgilik emes. Japon halqy býddızmdi qabyldasa da, búginge deıin óz dástúrin berik ustanady. Olar Meıdzı dáýirinen kele jatqan salt-dástúrin saqtaı otyryp, eýropalyq mádenıettiń ozyq úlgisimen kóp nárseni jańarta bildi, – deıdi ǵalym.

Álemde Japonııa ǵylymymen, tehno­logııasymen sanaýly elder ǵana báseke­lese alady. Ǵalymnyń pikirinshe, onyń sebebi Kúnshyǵys elinde ǵylymǵa aıryqsha nazar aýdarylǵan. Ásirese ǵalymdarǵa grant kóp qarastyrylady. Sondaı-aq memleket onkologııalyq aýrý­lar men jaratylystaný ǵylym­da­ry­­na jáne ozyq tehnologııalardy zertteý­ge mol qarjy bóledi.

– Japon naryǵynda básekelestik kúshti damyǵan. Biz «Sony», «Panasonic», «Fujitsu», «Toshiba» sııaqty kompanııa­laryn bilemiz. Jyl saıyn ár kompanııa óz ónimderin jetildirip, jańa modelder usynady. Olar bir-birimen básekelese otyryp, basqalarǵa qaraǵanda júıeli jumys isteıdi. Japondyqtar óz qyzmetkerlerin maman retinde óte joǵary baǵalaıdy. О́ıtkeni kásibı mamandardyń arqasynda kompanııalar básekelestikte oń nátıje beredi. Básekelestik pen tártip Japonııada tehnologııanyń damýyna úlken áser etedi. Sonymen qatar japondyqtar árbir iske muqııat qaraıdy, tabandylyq tanytady. Ujymmen úılesimdi jumys isteıdi. Ǵylym men tehnologııadaǵy kez kelgen problemany sheshýge ǵylym salasyndaǵy maıtalman mamandar jınalady. Ideıalaryn jan-jaqty ortaǵa salyp, talqylap, máseleni birlesip sheshedi, – deıdi ol.

Jalpy, japondyqtar men qazaq­tar­dyń bolmysynda, salt-dástúrinde uqsas­tyq­ bar degendi estımiz. Osy týraly Kún­shyǵys elinde júrgen jerlesimiz de eki ­halyqtyń uqsastyqtary bar ekenin sóz etti.

– Japondyqtar ata-anany syılap, qarııalarǵa qurmetpen qaraıdy. Biraq olarda da qarttar úıi kezdesedi. Sony­men­ qatar japon tilinde jasy úlken nemese ujymdyq ıerarhııasy bar adam­darǵa qatysty qoldanylatyn arnaıy­ «sózder» bar. Ulttyq dástúrinde biz­ben uqsastyǵy kóp. Jerge tósek salyp­ uıyqtaıdy. Biz sekildi qonaǵyn quda­syndaı kútedi. Asty jer ústelde otyryp ishedi. Qonaqúıde kelgen qonaq­tardan «ulttyq nomer me, álde eýro­pa­lyq stıldegi nomer kerek pe?» dep suraıdy. Ulttyq nomer kerek bolsa,­ jer­ge tósek salyp qoıady, – deıdi zert­teý­shi.