О́nerkásipti ártaraptandyrý jospary

О́ńdeýshi ónerkásipti damy­tý­dyń 2029 jylǵa deıingi tujy­rym­damasy orta jáne joǵary qaıta­ bólý ónimderin shyǵaratyn tehno­logııalyq progressıvti óner­kásipti qurýǵa baǵyttalǵan. Salany damytýdyń júıeli shara­larynyń ishinde óndiristi shıki­zat­pen qamtamasyz etý, jańa ken oryn­daryn ıgerý, ónerkásiptik ınfra­qurylymdy damytý jáne iri kási­p­oryndardyń aınalasyn­da­ shaǵyn jáne orta bıznes bel­deýin qurý qarastyrylǵan. Osy maq­­satta 500 mlrd teńgeden astam­ somaǵa óńdeýshi ónerkásip jobalaryn qarjylandyrý kóz­­de­le­di. Belgilengen jyldar­ ishinde jalpy somasy 33,1 trln­ teńgege 868 jańa joba iske­ qosylyp, 147 myń jumys orny­ ashylady dep­ boljanýda. Jos­­parlanǵan is-shara­­lardy júze­ge asyrýdan­ ón­diristiń naqty­ ósýi 2029 jyly 1,5 ese, negiz­g­­­i kapıtalǵa ınves­tı­sııalar 19,8 trln teńgege deıin óse­tini kútilýde.

Ázirge Qazaqstan ekonomıkasy­ IJО́-niń shamamen 19 paıyzyn ala­tyn munaı sektoryndaǵy jaǵ­daıǵa aıtarlyqtaı táýeldi. Reseı­lik AKRA reıtıngtik agent­tiginiń saraptamalyq esebi osy­ǵan­ saıady. Agenttik sarap­shy­la­ry­ 2004 jyly eldegi munaı ser­pilisi bastalǵannan keıin shı­kizat óndirý is júzinde el óner­kásibiniń damý dınamıkasy turǵy­synan negizgi jáne trend quraý­shy elementke aınalǵanyn atap­ ótedi. 2011 jylǵa qaraı munaı­-gaz ónerkásiptik óndiriste 54 paıyz shyńyna jetti.

Dese de keıinnen josparly­ árta­­­raptandyrý júrip jatyr. Sara­­p­­shylardyń aıtýynsha, eger­ 2011 jyldan 2020 jylǵa deıin­ ónerkásiptik óndiris qury­ly­myn­­da óndirýshi baǵyttar basym bolsa, sońǵy eki jylda bul úrdis aıaq­taldy. Sonymen 2020 jyly re­­sessııa aıasynda óńdeý kólemi bo­­ıynsha óndiristen asyp tústi, al 2021 jyly bul segmentter 46 pa­ıyz­­ jáne 48 paıyz proporsıo­nal­dy úlesterge ıe bolǵan.

О́nerkásiptik óndiris quryly­­myndaǵy sıpattalǵan ózgeris­ter­di óndirýshi jáne óńdeýshi sala­lardyń qurylymy men­ damýyndaǵy úsh negizgi aıyr­ma­shy­lyqpen túsindirýge bolady. Birin­shiden, óńdeý ónerkásibi turaq­ty ósýdi kórsetti. 2012 jyl­dan 2022 jylǵa deıin óńdeý­de­gi ortasha jyldyq nomınaldy­ ósim óndirý segmentinen bir jarym­ ese joǵary boldy. Eger óndirýshi salalarda 2009, 2015 jáne 2020 jyldary nomınaldy túrde quldyraý kezeńderi baıqalsa, onda óńdeý 2009 jáne 2015 jyldary aıtarlyqtaı tómen­dedi. 2020 jyly ekonomı­ka­da resessııa bolǵan kezde ósý aıma­ǵynda qaldy. Tıisinshe, óńdeý­ ónerkásibinde ósý qarqyny aıtar­­lyqtaı turaqty, al óndirý­shi­ baǵyttardyń dınamıkasy qubyl­maly.

Ekinshi sát. Munaı men gazdy óndirý­ (70-80 paıyz) óndirýshi óner­kásiptiń ózegi bolyp qala­ beredi, bul segmentti is júzin­de birtekti etedi. О́ńdeý óner­kási­bi­niń qurylymy geterogendi, onyń metal­lýrgııa, tamaq óndirisi, hımııa­ ónerkásibi syndy birneshe mańyz­dy jáne belsendi damyp kele­ jatqan baǵyttary bar.

Úshinshi másele – taý-ken óner­­­­kásibinde 2022 jyly negizgi ka­pı­­talǵa ınvestısııalar 2010 jyl­ǵa qatysty naqty mánde tó­mendedi, al qaıta óńdeýdiń keı­bir segmentinde anaǵurlym ma­ńyz­dy bolyp sanalatyn qalypty ósý­ baıqaldy. Naqty kórinistegi ınve­s­tısııalardyń eń kóp aǵyny negi­zinen óńdeý salalaryna áser etti­. Al farmasevtıka, koks, munaı ónimderi, rezeńke jáne plas­t­massa buıymdary, daıyn­ metall buıymdary óndirisi, son­daı-aq jıhaz, hımııa jáne sel­lıýloza-qaǵaz ónerkásibi rekordshylar boldy.

Jalpy, AKRA atap ótkendeı, birqatar óńdeýshi salalarǵa ne­ǵurlym belsendi ınvestısııa­laý kezinde shyǵarylymnyń turaqty ósýi aıasynda Qazaqstan ónerkásibi munaı men gaz óndirýge az shoǵyrlana otyryp, barynsha ártaraptandyrylyp jatyr.