Ádette Ramazan aıynda báleket ataýlynyń bári kisendeledi degen áýelden qalyptasqan túsinik bar ǵoı. Biraq bul pendeni teris amaldardan túgel saqtandyrady degendi bildirmeıdi. Din mamandarynyń túsindirýinshe, qasıetti aıda shaıtandardyń barlyǵy derligi kisendelmeı, tek «márádatý shaıatın», ıaǵnı jaýyz, birbetkeı zalymdary ǵana kisendeledi. Al qalǵan jyn-shaıtandar tusalmaıdy eken. Sondyqtan osynaý izgilik esken aıda adamdardyń keńpeıildiligin paıdalanyp, jymysqy áreketterin júzege asyryp qalǵysy keletinderdiń kezdesetini kúmánsiz. Onyń ishinde «qoı terisin jamylǵan qasqyrdaı» qaıyrymdylyq atyn búrkemelegen qarjy alaıaqtarynyń bolýy ábden múmkin. О́ıtkeni bylaıǵy kúnniń ózinde biraz jurttyń aqkóńil, ańǵaldyǵynan sońǵy tıynyna deıin aıyrylyp qalǵany týraly faktilerdi kóptep keltirýge bolady.
Rasynda, bul aıdan basqa kúnderi de sharapatshyl adamdar boıyndaǵy asyl qasıetinen aıyrylyp qalmaıtyny anyq. Qaıyrymdylyq bolmysynan qanyna sińgen raqymshyl halqymyzdyń qamyqqan kóńildi naqty kómekpen demeý, jylý jınaý sııaqty izgi amaldary qoǵamda qashannan kórinis taýyp keledi. Buǵan ózimiz túgili ózgelerdiń de kózi jetip jatyr. Mysaly, 2022 jyldyń Jahandyq qaıyrymdylyq ındeksinde (The World Giving Index) Qazaqstan 119 eldiń arasynan birden 14 orynǵa kóterildi, ıaǵnı burynǵy 54-orynnan joǵarylap, 40-orynǵa turaqtady. Bul oń ózgeriske azamattardyń bir-birine kórsetken qaıyrymdy isteriniń kóbeıe túskeni áser etip otyr. Sondaı-aq keıingi eki jyldyń kóleminde elimizde qaıyrymdylyq uıymdarynyń sany 20%-ǵa artyp, 1 myńnan asty. Mundaı qamqor qorlardyń atqaryp jatqan áleýmettik jumysynyń aýqymy orasan. Bul qaıyrymdylyqtyń basym bóligi jetimderge (54,31%) jáne aýyr syrqaty bar balalarǵa (48,8%) baǵyttalyp jatqany da qýantady. Alaıda osyndaı úlgili kórinisti kólegeıleıtin, kóńilge daq túsiretin aram pıǵyldy áreketterdiń árádik oryn alǵany shynaıy jaǵdaıǵa kúdikpen qaraýǵa májbúrlep, senimdi álsiretedi.
Búgingi tańda qarjy jymqyrý maqsatynda qaıyrymdylyq atymen jasalatyn qıturqy áreketterdiń deni ınternet júzinde iske asady. О́ıtkeni jalǵan qaıyrymdylyq aksııalarynyń «quryǵy» – áleýmettik jeliler. Osy arqyly «demeýshilerdi» kóptep qamtýǵa múmkindik mol ári onlaın aýdarymdar – oljaǵa kenelýdiń ońaı joly. Mysaly, qazirgi kezde ınternettegi kez kelgen beıne kontentti kórip otyrǵanda kenetten qosamjarlanyp jarnama shyǵa keledi. Ondaı jarnamalardyń ishinde óte aıanyshty haldegi naýqas balanyń beınesimen qarjylaı kómek suraǵan beıne úzikter de jıi kezdesedi. Árıne, mundaı habarlardyń barlyǵyn jalǵan deýge bolmaıdy. Biraq aldanyp qalmaý úshin aqparattyń qanshalyqty shynaıy ekenin barynsha tekserip alǵan jón. Mamandar mundaı mándegi habarlardyń aq-qarasyn ajyratýdyń birneshe jolyn usynady. Aıtalyq, mátini de, sýreti de birkelki, biraq aqsha aýdaratyn shoty basqa jazbalar jarııalanyp turady. Sondaı-aq beınedegi naýqastyń múldem basqa adam bolyp shyǵýy nemese qaıtys bolyp ketken adam bolýy da múmkin. Mundaıda beınede kórsetilgen fotosýretti Google nemese Yandex-tiń sýret izdeý fýnksııasy arqyly tekserip kórý artyq etpeıdi.
«Aýyr jaǵdaıdaǵy naýqas balany» jeleý etip aqsha jınaıtyn aram pıǵyldy qorlar da bar. Qaıbir jyly «Úmit oty» atty qordyń halyqtan jınaǵan qarjysy balanyń emine emes, alaıaqtardyń qaltasyna ketip jatqan fakti anyqtalǵan edi. Sondaı-aq Arýjan Saınnyń «Meıirimdilik» eriktiler qoǵamy» qorynyń atynan aqsha jınap júrgen alaıaq eriktiniń áreketi de áshkere bolǵan. Ol da «keıipker» retinde onkologııalyq dertke ushyraǵan balany kórsetken. Mundaı mysaldardy kóptep keltirýge bolady. О́ıtkeni qarjy alaıaqtaryna aldanǵan adamdar aınalamyzda tolyp júr.
Jalpy, áleýmettik jelilerde uıymdastyrylǵan jalǵan qaıyrymdylyq aksııalary anyqtalǵan jaǵdaıda Qylmystyq kodekstiń 190-baby (alaıaqtyq) boıynsha is qozǵalyp, jaýapkershilikke tartylady. Biraq qansha jaza qoldanylsa da, qarjy alaıaqtarynyń sany azaıar emes. Aılasyna quryq boılamaıtyn ondaı aıarlardan saqtaıtyn basty «saýyt» – saýat, ıaǵnı qarjylyq saýattylyq. Bul saýattylyqqa óz qarjyńdy tıimdi jumsaý ǵana emes, jymysqy qoldardan qorǵaı bilý de jatady. Sondyqtan qaıyrymdylyqqa jumsaǵyń keletin adalynan tapqan aqshań shyn muqtajǵa buıyrýy úshin saýapty is jasaýda da saýatty bolǵan jón.
