– Jánibek Nurbekuly, áńgimemizdi Ámen Qaıdardyń tyńǵa túren salǵan eńbeginen bastaıyq. Ol kisini jaqyn tanydyńyz ba?
– Árıne. О́z basym Ámen atanyń shákirti bolǵanymdy taǵdyrymnyń bir oljasy kóremin. Anımasııalyq kıno óneriniń mamandary ol kisini «Qazaq anımasııasynyń atasy» dep biledi. 1965 jyly Máskeýdegi Búkilodaqtyq memlekettik kınematografııa ınstıtýtyn bitirgen jas maman 1967 jyly «Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?» atty tuńǵysh anımasııalyq fılm jasap shyǵardy. Jas anımatorǵa atalǵan týyndyny jasaý ońaı bolǵan joq. О́ıtkeni ol kezde elimizde anımasııalyq fılm túsirýdi eshkim oıǵa da almaǵan edi. Biraq sol tusta qazaq kınostýdııasyn basqarǵan Kamal Smaıylov jas rejısserge qoldaý kórsetti. Sondaı-aq Ámen Qaıdar qazirgi Temirbek Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynan anımasııa bólimin ashyp, osy saladaǵy mamandardy qalyptastyrdy. Shákirt tárbıeledi. «Qazaqfılm» kınostýdııasynan akademııalyq anımasııa stýdııasynyń ashylýyna muryndyq boldy.
– Ustazyńyzdyń taǵy qandaı qasıetin atap óter edińiz?
– 2004 jyly T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasynyń anımasııa rejıssýrasy mamandyǵyna oqýǵa keldim. Shyǵarmashylyq emtıhandy Ámen atanyń ózi aldy. Emtıhannan keıin bárimizben jeke tanysty. Jalpy, ol kisi qaljyńǵa bir moınyn buryp turatyn, ázilqoı adam edi. Keıde ádemi ázilderimen ezýimizdi jıǵyzbaıtyn. 2005 jyly jazǵy demalysta Turdybek Maıdan ekeýmiz «Aq qasqyr» atty komıks kitap ázirledik. Bas-aıaǵy 54 betten turatyn kitapqa ustazymyz dán rıza boldy. «Endi muny jınaq etip shyǵarýymyz kerek» dedi. Sonda jasy ulǵaıyp qalsa da, bizdi ertip alyp, qoǵamdyq kólikpen birneshe kún baspalardy aralady. Osy kezde onyń aqkóńil, baýyrmal minezine tánti boldym. 2009 jyly dıplomymyzdy qolymyzǵa alǵannan keıin kýrstastarymyzben birge Astanaǵa kelip, anımasııalyq kınostýdııa quramyz dep sheshtik. Bir kúni dosym ekeýmiz Gımurat Eginbaıuly aǵaıymyzben birge metrdiń kóńilin surap bardyq. Bul kezde ol kisi tósek tartyp, aýyryp jatty. Bizdi kórip jastyqtan basyn kóterip, qýanyp qaldy. Aldynda 15 mınýt otyryp shyǵamyz degenbiz, aıtýly sheberdiń tebireniske toly áńgimesin tyńdap, eki jarym saǵat otyrdyq. Aıaýly tulǵa qoshtasarda: «Dúnıe dóńgelek degen osy. Baltamen kindigimdi kesken týǵan jerim – Aqmolaǵa shóberelerim sender ketip bara jatyrsyńdar. Sender sol jaqta qalyp, anımasııany damytyńdar. Endi meniń oryndalmaǵan armanymdy sender jalǵańdar», dep kózine jas alyp, batasyn berdi.
2009 jyly elordaǵa kelgennen keıin «Astana film» atty anımasııalyq kınostýdııa ashyp, jumysymyzdy bastadyq. Kelesi jyly Qazaq ulttyq óner ýnıversıtetiniń magıstratýrasyna tústim. 2012 jyly atalǵan joǵary oqý ornynan Baýyrjan Nógerbek pen Bolat Omar esimdi aǵalarymyzdyń qoldaýymen «Anımasııalyq kıno rejıssýrasy» mamandyǵy ashyldy. Sonda sabaq berdim. Búginde osy mamandyqty bitirgen birqatar talantty jastar elimizdegi anımasııalyq kıno ónerinde tanymal bolyp úlgerdi. Máselen, «ARA» stýdııasynyń negizin qalaǵan Meıirjan Sandybaı, «QAZART» stýdııasyn qurǵan Saqıolla Qasıet, «Glen» onlaın oqý akademııasyn ashyp, bizde ǵana emes Italııa, Reseı, Polsha elderindegi jastardy oqytyp júrgen Ádilbek Baıan, Á.Qasteev atyndaǵy óner jáne dızaın kolledjinde anımasııalyq kıno mamandaryn daıarlap, «Juma pradaction» stýdııasyn ashqan Sultan Jumabekuly sekildi shákirtterimdi maqtanyshpen aıtamyn. Osyǵan qarap, Ámen atamyzdyń batasy qabyl boldy dep oılaımyn.
– Kórnekti tulǵanyń ǵasyrlyq toıyna qandaı is-sharalar josparlanyp otyr?
– Mádenıet jáne sport mınıstrligi Ámen Qaıdardyń júz jyldyǵyn respýblıka kóleminde atap ótpek. Osy oraıda mınıstrlikke Astana, Almaty, Qaraǵandy, Kókshetaý qalalarynan Ámen Qaıdardyń atyna kóshe berilse degen tilegimizdi jetkizdik. Buǵan mınıstrlik qoldaý kórsetti. Sondaı-aq Prezıdentimiz ótken jyldy «Balalar jyly» dep atady. Byltyr Qazaq anımasııasyna da 55 jyl toldy. Bıyl ult anımasııasynyń negizin qalaýshynyń mereıtoıyn atap ótemiz. Sondyqtan Mádenıet jáne sport mınıstrligine osy úsh oqıǵany ushtastyryp, eskertkish ornatýǵa jáne ardaqty azamattyń ónegeli ómiri men otandyq anımasııa tarıhyn qamtyǵan eki kitaptyń jaryq kórýine qoldaý kórsetýin surap, hat jazdyq. Sonymen qatar óńirlerde Ámen atamyzdyń ǵana emes, osy kezge deıin jasalǵan barlyq úzdik anımasııalyq fılmderdi kórsetip, anımasııalyq kıno aptalyǵyn ótkizý oıymyzda bar. Osyǵan baılanysty oblystardan qoldaý kútemiz. Sondaı-aq 2019 jyly Astanada alǵash ret Ámen Qaıdar atyndaǵy anımasııalyq fılmder festıvali ótti. 2020 jyly biz ony halyqaralyq deńgeıge kóterip, pandemııaǵa baılanysty onlaın ótkizdik. 2021 jyly Túrkistanda, 2022 jyly Almatyda uıymdastyryldy. Bıyl endi tuǵyrly tulǵanyń mereıtoıyna oraılastyryp, Qaraǵandy oblysynda ótkizýdi jobalap otyrmyz.
– Endi ózińiz jetekshilik etip otyrǵan shyǵarmashylyq birlestikke oıyssaq. Bir jyl ishinde qandaı jumys atqaryldy?
– Byltyr ulttyq anımasııalyq kıno óneri úshin aıtýly jyl boldy. Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen «Qazaqfılm» kınostýdııasy janynan «Qazaqanımasııa» shyǵarmashylyq birlestigi jańadan jasaqtalyp, qaıta quryldy. Birlestik 17 shtatpen ashylyp, oǵan memleketten 1 mlrd qarjy bólindi. Bizdiń birlestik eki baǵytta jumys isteıdi. Birinshisi – anımasııalyq óndiris, ekinshisi – mamandarǵa arnaıy bilim berý. О́tken jyly konkýrs arqyly shyǵarmashylyq birlestikke 167 ssenarıı kelip tústi. Sonyń ishinen iriktelgen 20 anımasııalyq joba óndiriske jiberildi. Dálirek aıtqanda, Almaty, Astana, Shymkent, Túrkistan, Petropavl qalalaryndaǵy 20 anımasııalyq stýdııa árqaısysy 5 mınýttyq 20 anımasııalyq fılm jasady. Bul týyndylardyń bári joǵary deńgeıde shyqty. Mysaly, Shymkenttegi «Saq» stýdııasynyń «Aıbyndy aýlasyn» úzdik mýltfılm dep aıta alamyn. Elordadaǵy «AUA» stýdııasynyń «Úndeme» atty avtorlyq fılmi joǵary deńgeıde jasaldy. Aldaǵy tańda ony «Oskar» júldesine usynýǵa bolady. Sonymen qatar «Baqa shabaq», «Tolaǵaı», «Maqta qyz ben Marǵaý», «Botaı» sekildi jobalar da qoldaý tapsa, álemdik básekege túse alady. Al «DGK» stýdııasynyń «Steller» mýltfılmi bizde de álemdik deńgeıden kem emes jańa tehnologııany ıgergen anımasııalyq stýdııa bar ekenin dáleldeıdi.
Elimizde anımasııa mamandaryn T.Júrgenov atyndaǵy Qazaq ulttyq óner akademııasy men onyń kolledji, Qazaq ulttyq óner ýnıversıteti jáne Shymkenttegi Á.Qasteev atyndaǵy óner jáne dızaın kolledji daıarlaıdy. Ýaqyt talabyna saı anımasııalyq tehnologııa kún sanap jańaryp otyrady. Búgin bir baǵdarlamany úırenseńiz, erteń basqa jobany meńgerýińiz kerek. Al ony jetik biletin mamandar bizde joqtyń qasy. Nansańyz, oqý oryndarynan «3D» formatyndaǵy tehnologııany meńgergen maman tabý qıyn. Oqytýshylardyń deni klassıkalyq bilim beredi. Al «3D» formatyndaǵy tehnologııany jastar óz betimen úırenedi. Sondyqtan bul olqylyqtyń ornyn toltyrý úshin Fransııa, Ispanııa, Japonııa, Reseı, Polsha sekildi elderden tájirıbeli mamandardy shaqyryp, sheberlik saǵatyn ótkizdik. Mysaly, «Oskar» syılyǵyna eki ret usynylǵan Konstantın Bronzıttiń dárisin stýdentter ǵana emes, kásibı rejısserlerdiń ózi tyńdaıdy. Odan keıin otandyq 20 stýdııa ókilderi, Qazaq ulttyq óner ýnıversıteti jáne T.Júrgenov atyndaǵy ulttyq óner akademııasynyń segiz stýdenti Fransııa, Portýgalııa, Túrkııa, Polsha sekildi elderge on kún oqý-tájirıbe almasýǵa bardy. Endi olar ózderiniń sol jaqtan úırenip kelgen tájirıbesin áriptesterimen bólisip, óndiriste paıdalanady.
– Ulttyq ertegilerimiz ben ańyz-áńgimelerimizde anımasııalyq fılmderge laıyqty keıipkerler óte kóp. Solardy túsirý oılaryńyzda bar ma?
– Qazir álemge áıgili degen iri anımasııalyq kompanııalar óz elderiniń qazynalaryn taýysyp, ózge halyqtardyń ańyzdaryn jańa zamanǵa laıyqtap túsire bastady. 2008 jyly «Ertóstik» ertegisiniń jelisimen anımasııalyq fılm jasaldy. Biraq ol óz deńgeıinde shyqpady. Kemshin tustary bar. Eger ony bilikti mamandar qolǵa alyp, qaıtadan jańǵyrtsa artyq emes. Sondaı-aq jaýgershilik zamanda Deshti Qypshaq dalasynan tutqynǵa alynyp, jat jerde eren erligimen, asqan qabiletimen quldan qaıratkerlikke deıin kóterilgen Sultan Baıbarys týraly anımasııalyq týyndy túsirýge bolady. Bir jaǵynan, bıyl babamyzdyń 800 jyldyǵy toılanady. Daıyn turǵan keıipker. Qazaq ertegilerinde qazyna tunyp tur. Máselen, Jeztyrnaq, Taýsoǵar, Jelaıaq, Kól taýsar, Aldar kóse, Tolaǵaı – daıyn anımasııalyq beıneler. Shetinen alyp, túsire bergimiz keledi. Biraq oǵan qomaqty qarjy qajet. Qolymyzdy sol baılaıdy.
– Anımasııalyq fılmdi jasaýdyń kópshilik bile qoımaıtyn qandaı erekshelikteri bar?
– Bázbireýler anımasııalyq týyndylardy kompıýter aldynda oınap otyryp isteıdi dep oılaıdy. Máselen, bir keıipkerdiń 1 sekýndtaǵy qımylyna 24 kadr sýret salady. Dál osyndaı 5 sekýndtyq dúnıege maman bir apta ýaqytyn jumsaıdy. Tipti ol aıǵa da sozylady. Shyńdap kelgende, bul kózdiń maıyn taýysyp, tabandylyqty qajet etetin mashaqaty mol eńbek. Biraq óz isine jan-tánimen berilgen adam budan lázzat alady. Anımasııalyq kıno jańa kompıýterlik tehnologııalardyń kómegimen jasalady. Búgingi tańda tehnologııalar qarqyndy damyp jatyr. Eger sony ýaqytynda ıgermeseń, saǵan suranys bolmaıdy. Keıin qala beresiń. Sondyqtan bizdiń mamandar úzdiksiz izdeniste júredi.
– Bizdiń týyndylar álemdik brendke aınalǵan anımasııalyq fılmderge báseke bola ala ma?
– Qazir bizdiń anımasııalyq fılmder básekege qabiletti dep aıta alamyn. Mysaly, «Muzbalaq» fılmi Germanııa, Izraıl, Reseı, Fransııa, Úndistan, Túrkııa qatarly álemniń alty elinde ótken baıqaýlardaǵy túrli atalymda bas júldeni ıelendi. Marjan Jubanysh esimdi jas rejısser anasy Úmit Jubanysh ekeýi óz qarjysyna «Shańyraqtyń ıesin izdep júrmiz» atty fılm jasady. Bul týyndyda rejısserdiń oı-órnegi, sheshimi múlde bólek. Ulttyq erekshelikke baı. Jaqynda osy fılm Tokıodan bas júldemen oraldy. Aldynda Túrkııada ótken festıvalde de top jarǵan. Sonymen qatar Anglııada ótken myńnan astam jobanyń ishinen on úzdik anımasııalyq fılm qataryna endi. Rejısser Dılshat Rahmatýlınniń «Besik jyry» fılmi de Túrkııa, Anglııa elderinen oljamen oraldy.
Máselen, Japonııada anımasııa salasynan túsetin tabys, bizdegi munaıdan quıylatyn qarjydan áldeqaıda qomaqty. Ońtústik Koreıa, AQSh, Qytaı, Reseıdiń anımasııalyq kıno bıznesine qyzyǵamyz. Biz de sol deńgeıge jetsek qoı dep armandaımyz. Buıyrsa, oǵan da jetemiz. Bizdegi stýdııalardyń álem elderine arnalǵan mýltfılm túsirip, ony brendke aınaldyrýǵa múmkindigi bar. О́ıtkeni oǵan bilikti maman da, baza da jetkilikti. Talantty jastar óte kóp. Tek memleket jaǵynan qoldaý bolsa deımiz. Mysaly, shyǵarmashylyq birlestikte óndiriletin anımasııalyq fılmderdi qarjylyq qoldaýdy úsh jyl qatarynan 100 paıyz, odan soń taǵy eki jyl 75 paıyz, sodan keıingi úsh jylǵa 50 paıyz jáne eki jyl 30 paıyz qoldaý kórsetse jetkilikti bolar edi. Sodan keıin stýdııalar memleket qoldaýynsyz óz ónimderin ózderi shyǵarady. Búginde AQSh, Japonııa, Qytaı, Reseı, Eýropa elderine tapsyryspen jumys istep júrgen talantty jastarymyzdy ózge eldiń anımasııalyq óndirisinde aqsha qýalaǵan qara jumysshy qylmaı, jeke rejısser, abyroıly maman etip shyǵarýymyz kerek. Eger osyndaı daryndy jastarǵa qoldaý bolmasa, olar basqalardyń anımasııasyn damytýǵa úlesin qosady. Qazaqtyń ulttyq anımasııa salasynda da óz Dımashy bar. Tek sony memlekettik qoldaý arqyly álemdik deńgeıge alyp shyqsaq deımiz.
– Anımasııa salasyndaǵy problemalarǵa toqtalsańyz...
– Búginde urpaq tárbıesi eń ózekti másele bolyp otyr. Al izgilikti, adamgershilikti, otandy súıýdi, qysqasy, adam boıynda qandaı jaqsy qasıet bar sony nasıhattaǵan otandyq anımasııalyq fılmderdi kórgen jetkinshek sanaly azamat bolyp qalyptasady. Osydan-aq onyń mańyzy zor ekenin baıqaısyz. Bir sózben aıtqanda, anımasııa – keleshek urpaqty tárbıeleýge quıylǵan ınvestısııa. Bizdiń birlestik qurylǵanǵa deıin bul salada jumys onsha júrmedi. 2013 jyldan 2017 jylǵa deıin múlde toqtap qaldy. 2017 jyly ǵana eki tolyqmetrli anımasııalyq fılm jasaldy. Odan keıin qysqametrli bir serıal shyqty. Ulttyq kınony qoldaý ortalyǵy 2019 jyly qurylǵanymen búginge deıin 10-nan asa qysqametrli anımasııalyq fılm jasaldy. Al «Qazaqanımasııa» shyǵarmashylyq birlestiginiń tolyqmetrli anımasııalyq kıno jasaýǵa, serıal túsirýge zańdyq turǵyda quqyǵy joq. Sebebi bul Ulttyq kınony qoldaý ortalyǵy arqyly ǵana iske asady. Bir jaǵynan, osy da bizge kedergi bolyp otyr.
Problema degende, birinshi – bizdiń birlestik óz aldyna bazasy men ǵımaraty bar, bólek shańyraq bolsa dep oılaımyz. Bul ónerdiń damý talaby. Elimizde pandemııa kezinde kıno túsirý salasymen birge anımasııa da jumys istegen joq. Biraq anımasııalyq týyndylar kompıýterlik tehnologııanyń kómegimen qashyqtan jasalady. Osy jaǵdaı da birlestiktiń bólek shańyraq bolyp qurylýyna aıqyn dálel bolady.
Ekinshi – shyǵarmashylyq birlestik stýdııalarǵa konkýrsty ózi jarııalasa dep oılaımyz. О́ıtkeni Ulttyq kınony qoldaý ortalyǵynda jyl saıyn konkýrs ótedi. Sol komıssııaǵa bir ǵana anımasııa mamany kiredi. Keıde eshkim de bolmaı qalady. Keıde osydan túsinispeýshilikter týady. Mysaly, buǵan deıin Ulttyq kınony qoldaý ortalyǵynyń baıqaýyna eki jyl qatarynan usynylyp ótpegen «Saq» stýdııasynyń «Aıbyndy aýla» jobasy bizdiń birlestikten qoldaý taýyp, 20 jobanyń ishindegi eń úzdik týyndy atandy. Sondaı-aq «Astana film» jastar kıno stýdııasynyń «Bala ǵaryshker» atty tolyqmetrli anımasııalyq fılm jobasy da tórt jyl boıy konkýrstan óte almady.
«Balapan» arnasy qarjysy az bolsa da anımasııalyq stýdııalardyń jumys isteýine, osy saladaǵy mamandardyń jan-jaqqa tarap ketpeýine múmkindik berdi. Birqatar stýdııanyń qurylýyna septigin tıgizdi. Balalarǵa arnalǵan anımasııalyq fılmderge de tapsyrys beretin osy arna. Úshinshi másele osy jerden týyp otyr. Keıingi eki-úsh jyldyń kóleminde atalǵan arna «biz tek «3D» formatynda jasalǵan fılmderdi ǵana beremiz» dep, «2D» formatyndaǵy týyndylarǵa tapsyrys bermeıtin boldy. Eger bul sheshimdi qabyldaǵandar «2D» formaty sapasyz, «3D» formaty sapaly dese qatty qatelesedi. Álemdegi «Nickelodeon», «Tiji», «Mýlt» jáne «Karýsel» sekildi sheteldik balalar telearnalardyń 60-70 paıyzy «2D» formatynda jasalǵan anımasııalyq fılmdi kórsetedi. Elimizdegi tórt birdeı oqý ornynda «3D» formatynda emes, tek «2D» formatyndaǵy mamandar daıarlanady. Sonda qanshama jyl boıy memlekettik grantpen jáne aqyly túrde oqyǵan túlekterimiz qaıda baryp jumys isteıdi? Sondyqtan telearnanyń qoıyp otyrǵan talaby orynsyz.
Tórtinshi – joǵary oqý oryndarynda anımasııalyq kıno rejısserligine túsýge talpynǵan jastar jyl saıyn artyp keledi, biraq grant sany shekteýli. Buryn bir jylǵa 2-3 grant qana bólinse, keıingi jyldary 20-30 stýdentke 6-7 grant bóline bastady. Bul da az bolyp tur. Joq degende, oqýǵa túsýge kelgen talapkerlerdiń 50 paıyzyna grant bólinse dep oılaımyz.
Sonymen qatar byltyr Ulttyq kınony qoldaý ortalyǵy «Ashına», «О́rkesh», «Almaly» atty tolyqmetrli úsh anımasııalyq fılmdi óndiriske jiberdi. Úsheýi de bıyl jyl sońyna deıin aıaqtalýy kerek edi. Ulttyq kınony qoldaý ortalyǵy daıyndyq kezeńinde júrgen úsh jobany shyǵarmashylyq esebi durys emes dep sotqa berdi. Anımasııalyq óndiriste aldy on jyldan artyq jumys istegen, bedeldi, tájirıbeli tanymal rejısserlerimizdiń eńbegin osylaı joqqa shyǵarýy júregimdi muzdaı qarydy.
– Otandyq týyndylarǵa telearnalardan suranys bar ma?
– Joǵaryda aıtqanymdaı, elimizde ulttyq anımasııalyq fılmderdi jalǵyz «Balapan» arnasy ǵana kórsetedi. Keıbir arnalar aýdarma týyndylardy usynady. Biraq olar bizge tapsyrys bermeıdi. Máselen, «Balapan» arnasy alty jasqa deıin balalarǵa arnalǵan. Al 6-12 jasqa deıingi jetkinshekterdi qaıda qoıamyz. 12 jastan joǵarylar da qoǵam nazarynan tys qalmaýy qajet. Sondyqtan elimizdegi telearnalar balalarǵa arnaıy ýaqyt arnasa jaqsy bolar edi. Sondaı-aq Qorǵanys mınıstrligi, Oqý-aǵartý mınıstrlikteri de balalarǵa otansúıgishtik rýhtaǵy týyndylardy túsirýge tapsyrys berse, biz ony júzege asyrýǵa daıynbyz. Árıne, aýdarma fılmderdiń óz orny bar. Tildiń damýyna da oń áserin tıgizedi. Biraq aýdarmanyń baǵasy arzan dep, ózimizdiń ulttyq anımasııalyq fılmderge qyryn qaramasa eken. Qazir sheteldik anımasııalyq týyndylardy aýdaryp, olardy balalarǵa kórsetip jatqan arnalardy bilemiz. Biraq sonyń ishinde ulttyq bolmysymyzǵa qaıshy dúnıeler de kezdesedi. Osyǵan abaı bolǵan jón.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Azamat ESENJOL,
«Egemen Qazaqstan»
