Al osyndaı tekti áýletten shyqqan, ulylardyń urpaǵy bolǵan Abdýlmanap Medeýuly Orazbaı da tegin adam emes. Onyń ákesi Medeý mektep ashyp, bala oqytqan qazaq dalasyndaǵy zııalylardyń biri bolypty. Tipti onyń Alash qaıratkerlerimen qarym-qatynasy da jaqsy bolǵany shyndyq. Osyndaı tekti atanyń, bilimdi ákeniń tuıaǵy Abdýlmanap elimizdegi arheologııa ǵylymynyń damýyna aıryqsha úles qosqan ǵalym edi.
Almaty qalasy Ortalyq memlekettik arhıvinde Abdýlmanap Orazbaevtyń qoljazbalary men sýretteri saqtaýly tur. Sanaly ǵumyryn ǵylymǵa arnaǵan ol 1922 jyly 20 shildede burynǵy Semeı oblysy Abaı aýdany Shunaı beketinde ómir esigin ashqan. Ǵalymnyń bala kezinde hat tanýyna Abaıdyń nemeresi Aqıla kómektesken eken. Sebebi ol Abdýlmanaptyń úlken aǵasy Sánııazǵa turmysqa shyqqan edi. Abdýlmanap 1940 jyly S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń tarıh fakýltetine oqýǵa túsedi. Oqýy surapyl soǵysqa tuspa-tus kelgen ol arada eki jyl ótken soń Ombydaǵy Frýnze atyndaǵy áskerı ýchılıshege barady. 1942 jyly tamyz aıynda ýchılısheni bitirip, 45-shi Shors atqyshtar dıvızııasynyń quramynda qyzmet óteıdi. 1948 jyly Qazaq memlekettik ýnıversıtetinen Lenıngrad memlekettik ýnıversıtetine aýysyp, tarıh fakýltetiniń arheologııa bólimine aýysady.
Ol tas, qola dáýirinen bastap, Túrki qaǵanaty dáýirine deıingi jáne orta ǵasyrlardaǵy shaharlardy zer sala zerttep, Aqtóbe óńiri men Balasaǵun qalasynyń ejelgi qonysynda qazba jumystaryn júrgizdi. «Otandyq tarıhymyzdy zertteýge, otandyq arheologııa men etnologııanyń damýyna Abdýlmanap Orazbaev zor úles qosty», deıdi tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Amanjol Boranbaıuly.
Abdýlmanaptyń ákesi Medeý óz eline, aınalasyna syıly adam bolǵandyqtan, kezinde ult ustazy Ahmet Baıtursynuly onyń úıine tústenipti degen derekter de kezdesedi. Sonymen birge Muhtar Áýezovtiń keńesimen ókpe dertine shaldyqqan Sultanmahmuttyń Medeýdiń uly Sanııazdikine baryp jaıǵasyp, qymyz iship emdelgeni de tarıhı shyndyq. Al Medeý men Abaıdyń uly Týraǵuldyń jaqyn quda bolǵany óz aldyna bólek áńgime.
Úıinen ulylar úzilmegen, jastaıynan jaqsyny kórip ósken Abdýlmanap qazaqtan shyqqan alǵashqy arheologterdiń biri bolatyn. Al Medeýdiń taǵy bir uly Qabysh medısına ǵylymdarynyń kandıdaty bolyp, A.N.Syzǵanovtyń jetekshiligimen baspa aýrýyn emdeýge baılanysty qurylǵan ekspedısııaǵa qatysady. О́kinishke qaraı, nebári qyryq jasynda ómirden ozǵan. Medeýdiń Bilál, Máýkil degen uldary da bilimdi azamat bolyp ósedi.
Zertteýshi Erkin Rahmetýllın «Oırandalǵan Orazbaı otbasy» atty maqalasynda Moldabek Janbolatulynyń «Tobyqty-Shyńǵystaý shejiresine» silteme berip, mynadaı derekterden úzindi keltiredi: «Abaı kemeline kelip, aqyly men abyroıy bar qazaqqa máshhúr kezinde Jetisýdyń jalaıyr elinde jurt «Jámeńke aǵa» dep atap ketken Jálmende deıtin abyroıly qarııa bolypty. Jámeńke qartaıǵan shaǵynda «armanym, Semeı elindegi Qunanbaıuly Abaı aqyndy kórgim keledi. Ol kisi «Uıat kimde bolsa – ıman sonda» depti. Uıat degenimiz adamgershilik bolsa, adamgershiliktiń bar sıpatyn Abaı dep bilemin» dep, uldaryn ertip Shyńǵystaýǵa jol tartypty.
Alystan arnaıy kelgen qurmetti meımanyna Abaı jeke úı tigip, erekshe qurmet kórsetipti. Abaı elinde bir aı jatqan Jámeńkege Abaı qaıtarynda: «Aǵa, buıymtaı aıtyp, qalaǵanyńyzdy alyńyz» degende, Jámeńke: «Qamysqulaq atyńdy ber» degen eken. «Qaısy qamysqulaq atty aıtasyz?» degende Jámeńke «Shoqpardaı kekili bar qamysqulaq» dep bastalatyn Abaıdyń áıgili «Attyń syny» dep atalatyn óleńin túgeldeı jatqa aıtyp shyǵypty.
Abaıdyń óz qolynda, Qunanbaı áýletiniń jylqylarynda dál osy óleńde aıtylatyn sáıgúlik tabylmaǵandyqtan, qonaǵyn taǵy bir juma aıaldatyp, bes bolys Tobyqty eline jiberip, óleńdegi synǵa saıatyn at izdetipti. Odan da shyqpaǵan soń, ózimen araz, toǵyz myń jylqysy bar Orazbaıǵa: «El namysy – er namysy bolǵanda, er namysy – el namysy bolmaı ma eken? О́zim miný úshin emes, Tobyqtynyń qonaǵyna syılaý úshin suratyp otyrmyn. Orazekeń bir taıyn aıamasyn» degen sálemmen kisi jiberipti.
Sálemdi estigen Orazbaı: «Aǵaıyn ashy, mal tushy desem, men Orazbaı bolamyn ba? Jattan saǵy synbasyn» dep, óńkeı sáıgúlik bólek baǵylatyn bes qos jylqy úıirlerin aralatyp júrip úsh at ustatypty. «Abaıǵa aıt, qonaǵy úsheý eken, osy úsh atty da bersin. О́zine qarsy bolsam da, aqyly men ajaryna qarsy emespin», – depti. Úsh attyń bireýin kórip turyp Jámeńke: «Mynaý naq sol óleńde aıtylatyn at eken» dep rızalyǵyn bildiripti. Mine, Orazbaıdyń tektiligi, jomarttyǵy.
Qazaq ǵylymynda kenjelep qalǵan salaǵa Abdýlmanap Medeýulynyń tyń izdenisteri men jazǵan eńbekteri sony serpin ákeldi. Sonyń nátıjesinde ol 1957 jyldan bastap Ortalyq Qazaqstan arheologııalyq ekspedısııasynda akademık Álkeı Marǵulannyń orynbasary bolyp qyzmet atqarady. 1958 jyly A.M.Orazbaev «Qola dáýirindegi Soltústik Qazaqstan» taqyrybynda arheolog-ǵalym M.P.Grıaznovtyń jetekshiligimen kandıdattyq dıssertasııasyn sátti qorǵaıdy. 1967 jyly ol «Ortalyq Qazaqstannyń ertedegi mádenıeti» atty monografııasy úshin Sh.Ýálıhanov atyndaǵy syılyqtyń laýreaty ataǵyn ıelendi. 1971 jyly shilde aıynda Tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtynan Qazaq KSR ǴA prezıdıýmynyń qaýlysymen S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń qaıtadan qurylǵan Arheologııa jáne etnografııa kafedrasynyń meńgerýshisi bolyp taǵaıyndalady. Ǵalym 1997 jyly ómirden ótken.
Áke kórgen uldyń ulty úshin istegen eńbekteri bul kúnderi tarıh betine jazylyp qaldy. Onyń qazaq ǵylymyna qosqan úlesi shań basqan arhıvterden emes, ǵylym úshin izdengen urpaqtyń sanasynan tabylsa eken deımiz.
