Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Otamaly qazaqtyń óz ýaqyty, amal. Otamaly – qazaqtyń ózi, bilgenge. Avtor shyǵarmanyń basynda bylaı emeýrin etedi. «Ertede qazaq dalasyn borandar men ańyzaqtar, jut pen qasqyrlar, sosyn... azdaǵan qazaqtar jaılaıtyn». Sol azdaǵan qazaqtyń biri Otamaly eki keshtiń arasynda qojasyna kirip, eskertý jasaıdy. Buryn qazaq balasy tótennen bir nárse týmasa eki keshtiń arasynda kes-kestep júre bermegen. Kesh jamylyp áreketke kóshkendi sýyt júriske balaǵan. Jaratpaǵan. Otamaly osy saltty buzyp úıine kirip, bosaǵaǵa jaıǵasqanynan-aq bir sumdyqty ishi sezgen baı suraqtyń astyna alady. «Otamaly namazdygerde kelmeıtin...» dep bastaıdy. Qazaqtyń álgindeı salty óz aldyna, onyń ústine Otamaly beısaýat kelmeıtinin qosyńyz. Demek, áldebir jaısyzdyq ne keleńsizdik qulaq qyltıtty degen sóz.
«– Otamaly namazdygerde etigin jamaıtyn ıa qoıyn qaıyratyn. Qoılaryn túngi óriske alyp shyǵýǵa daıyndalatyn.
– Durys, baıeke. Namazdygerde Otamaly etigin jamaıdy, baıeke namazyn oqıdy, qarǵa uıasyna kiredi. Biraq búgin Otamaly etigin jamaǵan joq. Búgin keshke qaraı qarǵa uıasyna kirmeı, qınalyp biraz ushty... Otamalyǵa kıim kerek. Erteń kún sýyq bolady... Búgin tún sýyq bolady...
– Otamalynyń úıinde eshteńe joq. Otamalyǵa qalyń ton kerek.
– Otamalyǵa kóktem berildi.
– Otamalyǵa tamaq kerek.
– Otamalyǵa jyly tún berildi.
– Otamalyǵa baıpaqty etik kerek.
– Otamalyǵa býsanǵan jer berildi.
– Otamalyǵa jaqsy at kerek.
– Otamalyǵa eki aıaq, bir taıaq berildi».
Áńgime bastalǵanda-aq murtyn aqqa malyp shubat soraptap otyrǵan baıdyń myna jaýapty sózderi yza týdyrady. Qyryq jyl qoıyn baǵyp, bosaǵasynda júrgen qoıshysy kirgende kóńil aýdaryp, adam keldi-aý, ıt keldi-aý demeıdi, shubat ish deý bylaı tursyn. Otamaly qalyń kıim surasa, bul kóktemniń kelgenin, tamaq ornyna jyly tún berilgenin aıtyp mazaq qylady. Kóktem kıim, tún tamaq bolyp pa? Qaıta oqyp kórińizshi, tirshilik ataýlyǵa Táńiri, tabıǵat bergenniń bárin ózi syılap otyrǵandaı jaıbaraqattyq tanytady. Qoıyn baǵyp otyr, saýlyǵyn qozdatyp otyr. О́z aldyna úı de qylmaǵan qoıshysyn. Myna Japan baıǵa ǵana emes, onyń ákesinen beri eńbegi sińip, mańdaı terin tógip kele jatqan Otamaly emes pe? Abaısha aıtsaq, «eńbek bilmes baıdyń da joq oı orny». Munsha qatty, qytymyr baı bolar ma? Sonda ákesinen beri jalshylyqta júrgende basyna tıgeni jaman lashyq, onyń ózi ár jerinen jyrtylyp, juldyz sanaıtyn bolǵan. Úılendirip, jeke úı qylyp qoısa, qazaqtyń taǵy bir otbasy kógerip ketpes pe edi? Jalpy, qazaq degen sana bar ma osy bizde? Shyǵarmadaǵy myna baıdyń sózinen ol ańǵarylmaıdy. Kekesin men mazaqtan basqa.
Kórkem shyǵarmanyń bir qasıeti jalqynyń jalpyǵa, jalpynyń jalqyǵa kele beretini jáne ýaqyt talǵamaıdy. Otamaly qazaqtyń ózi dep tegin aıtpadyq o basta. Kúnniń qashan buzylyp, qashan ashylaryn qyryq jyl qoı baqqan kisi biledi. Týra sol sııaqty, «arqasyna er batqanyn ıesi emes, at biler». Ony elegen baı joq. Bilmeı aıtyp tursa bir sári. Bilip kelip otyrǵanyn baı onyń sýyt júrisinen-aq ańǵarady. Sóıtse de bilmegensıdi. Demek, bul qazaq qoǵamynda erteden bar ádet. Qazirge deıin qalmaǵan jaman ádet: elemeý, enjarlyq, kerenaýlyq, beıqamdyq. «Men qaýip etkennen aıtamyn» dep qazaq baspasózi men áleýmettik jelisinde der kezinde, tipti kúni buryn kóterilgen másele az emes. Elenbeıdi, elemeıdi. Murtyn zerenge malyp shubatyn soraptaǵan baıdyń keıpi de qazirgi qoǵamdy elestetedi. Eger aqylǵa salsa, kez kelgen bir keleńsizdik boı kótere bastasa, sonyń saldarymen jumys istep, aldyn alatyn qarsy kúsh paıda bolýy kerek qoı. Qyzaryp batyp bara jatqan kún tegin shapyrashtanbaıtynyn, qarǵalar uıalaryna qonbaı beker beımaza bolmaıtynyn sharýa basynda, qoıda júrgen Otamaly paıymdaıdy. Eldiń ishinde ne túrli sumdyqty kórip-bilip júrgen halyq ta sondaı. Keıde erteńgi borandy sezip qarǵalardaı shýlap qoıady. Erteń «kún sýyq bolady! Tún sýyq bolady! Qoılar yǵyp ketedi. Otamaly qoılardy óriske shyǵarmaıdy!» dep týlaǵan bolady. Biraq baı tizege basyp, ezýlep qoımaıdy. Shaınap tastaǵysy kep kózi shapyrashtanyp jaýap qatady. Jerine jetkizip aıtqan Otamaly baıdan túńilse de betine tik qarap «men aıtyp boldym?» dep taǵy jaýap kútip qarap otyrady. Sebebi tabıǵat tosyn minez tanytyp, boran soǵatyny, búgin-erteń qozdaýǵa shaq turǵan otar qyrylatyny anyq-ty. Kásibi adal, násibi kámil qoıshyda gáp joq. Sóıtse de, tosyla bergen baıyn qostap báıbishe ot alyp ketip, bylaısha aıtqanda, zárin tógedi. Áıel emes, bul jaýyrdy jaba toqýshy «úlkenderdiń» beıqamdyǵyn qoldap-qorǵaýshy qoǵamdyq qurylym dep tanyńyz. Bir-birin qostap shyqqan soń kóp qorqytpaı qoıa ma? Ash-aryq, kıim-kesheksiz Otamaly eriksiz qoıǵa ketedi. Nege ekeni belgisiz, shyǵyp bara jatyp, «qosh bol, oshaq» dep jyrtyq lashyǵymen qoshtasqan qoıshynyń aldaǵy kóresinin ishi birden sezedi. Avtor biraq ony siz ben biz oılaǵannan da aıanyshty ári shynaıy sýrettep beredi. Shyǵarmanyń sońyna deıin Otamaly ólmeı aýylǵa jetse, kún ashylsa eken dep otyrǵanmen, úmit aqtalmaıdy. Aldyndaǵy qoıymen bes kún, bes tún úskirik boranmen arpalysady. Keıingi kúni qoılar qozdap, jas tólimen qosa qyrylady. Aqyrynda ashtyqtan ózegi talyp, úsik shalyp ólýge aınalǵan Otamaly aqyl-esten aıyrylyp, sandyraqtap júrip basyn bir kóterse, óziniń oshaǵy men qazany ushyp kele jatyr eken deıdi. Qoshtasyp ketken qarasy sol edi ǵoı. Olar da ustatpaı óte shyǵady qasynan. Endi bir qarasa, ómirinde kórgen bir keremeti baıdyń úıine barypty: «Mine, ol baıdyń úıiniń esigin kóterip ashty da, kirip keldi. Úıde baı shubat iship otyr eken. Muny kórgende, baıdyń túsi ózgerip qoıa berdi. Otamaly úndegen joq. Qulaǵyna baıdyń keterde aıtqan: «Jaǵyńa jylan jumyrtqalasyn!» degen sózderi keledi. Baı dirildep barady. Kenet esik ashylyp, ishke aq tútek shapshydy. Sonyń bir sheti baıdyń murtyna tıip edi, ol lapyldap jana bastady. «Murt degen jaqsy janady eken ǵoı», dep oılap tur ol. Aqyrynda, baıdyń ornynda bir ýys kúl qaldy. Otamaly ań-tań bolyp bosaǵada tur», deıdi avtor.
Bul – Otamalynyń sandyraǵy emes, avtordyń qııaly da emes, anyq dúnıe der edik. Kim bolsa da bir ýys kúl bolmasa da, bir ýys topyraqqa aınalary kúmánsiz ǵoı. О́mirdiń ózi ólimge daıyndyq ekenin umytpasaq, munsha qııanatqa jol bermes edik. Otamalyny ólimge aıdaǵannan góri, óltirip almaýdy oılasaq etti...
