EKSPO – Búkilálemdik ámbebap jetistikter kórmesi. Búkilálemdik ámbebap kórmeler tarıhy 1851 jyly London qalasynda ótkizilgen «Barlyq halyqtardyń ónerkásiptik eńbekteriniń uly kórmesinen» bastaý alady. Bir sát zeıin salyp, oılanyp kóreıikshi, barlyq halyqtardyń eńbekteri jetistikteriniń uly kórmesi! Iаǵnı, endi úsh jyldan keıin egemen elimizdiń elordasy – Astana qalasynda adamzat aqyl-oıynyń qazirgi kúnge deıingi qol jetkizgen jetistikteriniń ozyq úlgileri pash etiletin bolady.
HHI ǵasyrdyń órkenıet bıigine batyl qanat qaqqan táýelsiz Qazaqstannyń 2012 jylǵy basqa jetistikterin bylaı qoıǵanda, álemniń aldyńǵy qatarly 161 memleketi múshe bolyp tabylatyn Halyqaralyq kórmeler bıýrosynyń alaman báıgesinde qara úzdirip, Búkilálemdik mamandandyrylǵan kórme ótkizý qurmetin jeńip alýy tórt qubylasy túgel damyǵan elderdiń de mańdaıyna buıyra bermeıtin baqyt edi. Bul jeńis – egemen elimizdiń erkindik alǵannan bergi jyldar ishindegi salıqaly saıasatyn, «Qazaqstan fenomeni» atanǵan ekonomıkalyq jetistikterin moıyndaý, tórtkúl dúnıeniń tolǵaqty túıinderin talqylaıtyn jahandyq ortalyqqa aınalǵan Astananyń ashyqtyǵynyń jeńisi. Iá, Batys pen Shyǵys órkenıetin jalǵastyratyn altyn kópir atanǵan Astananyń aıtýly estafetasy endi Dúnıejúzilik kórmeler alańy – EKSPO-2017-ge ulaspaq.
Dúnıejúzilik sharalar turǵysyndaǵy ózindik mańyzy jaǵynan bul kórme osy ýaqytqa deıin Astana qalasynda ótkizilgen jahandyq oqıǵalardyń eshqaısysynan artyq bolmasa, kem emes. Bul týraly Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev: «О́ziniń aýqymy jóninen ol Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forým, al týrısterdi tartý jaǵynan Olımpııa oıyndary nemese fýtboldan ótetin álem chempıonatymen bara-bar shara bolyp tabylady. Onyń ústine bul – Qazaqstan ekonomıkasynyń bolashaq damýyna úlken septigin tıgizetin, dúnıejúzilik tájirıbelerdi Qazaqstanǵa alyp keletin, elimizge ınvestısııany eselep tartýǵa yqpal etetin shara», dep atap kórsetken bolatyn.
Sońǵy 16 jyldan beri Qazaqstan Halyqaralyq kórmeler bıýrosynyń turaqty múshesi bolýmen qatar, osy dúnıejúzilik bedeldi uıym ótkizetin is-sharalarǵa da belsendi qatysyp keledi. 2008 jyly Ispanııa Koroldiginiń Saragosa qalasynda «Sý jáne turaqty damý» aıdarymen EKSPO-2008 kórmesi ótken bolatyn. Oǵan qatysýshy álemniń 104 memleketi pavılondarynyń arasynda Qazaqstan Respýblıkasynyń pavılony «S» dárejesi boıynsha qola júldeni jeńip alǵan edi. Osy «EKSPO-2008, Saragosa» Halyqaralyq kórmesiniń ashylý saltanatyna qatysqan Elbasy sol jyly alǵash ret Qazaqstanda Búkilálemdik kórme ótkizý ıdeıasyn jarııa etken-di.
Elbasynyń bul bastamasy tórt jylda aqıqatqa aınalyp, 2012 jyly Halyqaralyq kórmeler bıýrosynyń (HKB) shtab páteri ornalasqan Parıj qalasynda osy bir bedeldi halyqaralyq uıymǵa múshe 161 memlekettiń 100-den astamy daýys berip, Qazaqstan elordasy – Astana qalasy 2017 jylǵy Búkilálemdik kórmesin ótkizetin ortalyq qurmetin jeńip aldy. Sodan beri elimizde Memleket basshysy «Ulttyq joba» dep ataǵan osy bir jahandyq sharany ótkizýge ázirlik jumystary bastalǵan edi. Bıylǵy jylǵy 11 maýsymda Parıjde HKB Bas assambleıasynyń 155-shi sessııasy ótip, qalyptasqan dástúr boıynsha osy sessııada «Astana EKSPO-2017» Búkilálemdik kórmesin resmı túrde taný jáne HKB uıymynyń týyn 2017 jyly osy álemdik sharany ótkizetin el – Qazaqstanǵa saltanatty túrde tapsyrý sharasy bolyp ótti. Sóıtip, Astanadaǵy bolashaq kórme qalashyǵy qurylys alańynda Halyqaralyq kórmeler týy jelbiredi. Elordamyzda Búkilálemdik jetistikter kórmesi qalashyǵynyń qurylysy zańdy túrde bastaý aldy.
Qala kúni merekesi qarsańynda Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev elordadaǵy «Astana EKSPO-2017» kórme kesheniniń qurylysymen tanysyp, osy ǵasyr qurylysyn salý mindeti senip tapsyrylǵan merdigerlik qurylys uıymdarynyń basshylaryna erekshe jaýapkershilik jáne keleli mindetter júktedi. «Bul – álemdik aýqymdaǵy iri shara. Búkil álemge óz múmkindikterimizdi kórsetý úshin sizderge, merdigerlerge onyń daıyndyǵyna qatysýǵa senim bildirildi. Sizder óz qabiletterińizdi ózge nysandarda dáleldedińizder. Otandyq kompanııalar, sondaı-aq, bizdiń elimizde jumys isteıtin sheteldik merdigerler buǵan deıin eshqashan uıatqa qaldyrǵan emes, qazir de bárin ýaqytynda jáne sapaly atqarýǵa tıis», dep atap kórsetti osy kezdesýde Prezıdent.
Sonymen, egemen elimiz úmitin úkilegen ǵasyr qurylysyn salý mindeti «Sembol Uluslararasi» (basqarma tóraǵasynyń orynbasary Fettah Tamedjı), Mabetex (prezıdenti Afrım Pakkolı) kompanııalaryna, BI-Group (holdıngtiń basshysy Aıdyn Rahymbaev) holdıngine, «SK Bazıs» JShS-na (bas dırektory Aleksandr Belovıch), AstanaGroup (kompanııa prezıdenti Nurlan Smaǵulov) kompanııasyna júktelip otyr. Osy kezdesýde Memleket basshysynyń aldynda esep bergen «Astana EKSPO-2017» UK» AQ basshysy Talǵat Ermegııaevtiń aıtýynsha, kórme pavılondarynyń negizgi qurylymdaryn salý 2015 jyldyń qazan aıynda aıaqtalyp, odan ári pavılondar ishindegi árleý jumystary bastalmaq. Ortalyq kórme pavılonyn árleý jumystaryn 2016 jyldyń jeltoqsan aıynda aıaqtaý kózdelip otyr. Keler jyldyń qazan aıynda halyqaralyq pavılondardyń negizgi qurylymdarynyń qurylysy aıaqtalmaq. EKSPO qalashyǵynyń «nóldik kezeńin» merdigerlik qurylys uıymdary belgilengen kesteden erte bitirýdi josparlap otyr.
Ulttyq kompanııa basshysynyń málimetinshe, Halyqaralyq kórmeler bıýrosynyń talabyna sáıkes, Qazaqstan kórmeni uıymdastyrýshy el retinde halyqaralyq qatysýshylardyń turǵylyqty jerlerin qamtamasyz etetin bolady. Qonaqtarǵa 1300 páter qarastyrylǵan. Jalpy, qurylys jumystaryna 300 tehnıka men 700 qurylysshy jumyldyrylǵan. Keshenniń jalpy aýdany –173,4 gektar. Al kórme aımaǵy – 148,5 gektar. Kórme aımaǵy qurylysynyń negizgi nysandary – Qazaqstannyń Ulttyq pavılony, halyqaralyq, taqyryptyq jáne korporatıvtik pavılondar, sondaı-aq, saýda jáne oıyn-saýyq ǵımarattary bolmaq.
Astana EKSPO-2017 kórmesiniń basty urany – «Bolashaqtyń energııasy» búginde bul búkil adamzatty tolǵandyryp otyrǵan kókeıkesti másele ekendigi daýsyz. Dúnıejúzilik kórmeler shejiresin saralaıtyn bolsaq, sol zamannyń ozyq jetistikterin pash etken bul kórmelerdiń basty urany – adamzatty tolǵandyryp otyrǵan kókeıkesti máselelerdi sheshý bolyp tabylady. Máselen, 1851-1900 jyldar aralyǵyndaǵy kórmeler HIH ǵasyrda ekonomıka men saýdanyń buryn-sońdy bolmaǵan ósý tolqynynda týyndaǵan óndiristik jańalyqtardy jarııa etti. Al 1900-1939 jyldar aralyǵyndaǵy Dúnıejúzilik kórmeler sıpaty «Daǵdarystan – bolashaqty kórýge deıin» uranymen ótti. 1914 jylǵy birinshi dúnıejúzilik soǵys, orys tóńkerisi, 1929 jyly bastalǵan uly kúızelis, totalıtarlyq júıelerdiń ornyǵýy, demokratııaǵa degen senimniń joǵalýy, jappaı qarýlanýǵa umtylý – osynyń bári úlken soǵys qarsańyndaǵy daýyldyń saldary edi. Mine, osyndaı jaǵdaıda dúnıejúzilik kórme álemdi qursaýlaǵan kúızelisten qorǵanyp, jańa tehnologııalardy ómirge ákeletin jasyl aralǵa aınaldy. 1958-1970 jyldar aralyǵyndaǵy Dúnıejúzilik kórmeler «Beıbit ýaqyt jáne jańǵyrý» uranymen ótti. Adamzat ekinshi dúnıejúzilik soǵystan qatty kúızelispen shyǵyp, ekonomıkalyq jáne rýhanı jańǵyrý qajettigin barynsha sezindi. Adamzat shynaıy ekonomıkalyq jetistikterge umtyldy. Ǵarysh dáýiri bastaldy. Sóıtip, dúnıejúzilik kórmeler burynǵydan da ártaraptanǵan sıpat aldy. 1974-1998 jyldardaǵy Dúnıejúzilik kórmeler urany «Jańa tehnologııalar dáýiri» sıpatymen ótti. 2000-2010 jyldar aralyǵyndaǵy kórmeler «Erteńgi kún búginnen de jaqsy bolýy kerek» uranyn kún tártibine shyǵardy.
Endi 2017 jyly elordamyzda ótetin Halyqaralyq mamandandyrylǵan kórmesiniń basty urany – «Bolashaqtyń energııasy» bolyp otyr. Jumyr jerdi mekendeıtin 7 mıllıardtan astam adamzat planetamyzda energetıkalyq tapshylyqtyń kúnnen-kúnge beleń alyp bara jatqanyn, barǵan saıyn suranysy artqan ekonomıka úshin energııa óndirýdiń ekologııany tyǵyryqqa tiregenin ashyq moıyndap, urpaq bolashaǵy balama qýat kózderine tikeleı baılanysty bolatynyn kún tártibine barynsha batyl qoıyp otyr. Endeshe, «Astana EKSPO-2017» aıasynda adamzat erteńiniń negizin aıqyndaıtyn energetıkalyq qýat kózderiniń bolashaǵy sheshilmek.
Qazaqstannyń balama energııa kózderi boıynsha áleýeti zor. Eksporttyq zertteýler negizinen alǵanda, elimizdiń quramyna gıdroenergııa, jer jáne kún energııasy kiretin resýrstyq áleýeti 1 trıllıon kVt/saǵat mólsherine teń dep jobalanýda. Qazir elimizde óndiriletin elektr qýatynyń kóleminde «jasyl energııanyń» úlesi az. Sondyqtan Memleket basshysy Qazaqstandy ındýstrııalandyrý strategııasynda «jasyl energııaǵa» sara jol ashyp otyr. Elimizde sońǵy derekter boıynsha «jasyl energııa» qýatyn 2000 MVt-ǵa jetkizý jónindegi birneshe ınvestısııalyq jobalardy júzege asyrý jumysy qolǵa alyndy. Kúni keshe, Astana kúni merekesi qarsańynda Memleket basshysynyń qatysýymen ótken telekópirde Ereımentaý qalasynyń mańynda ónerkásiptik jel parkiniń qurylysy paıdalanýǵa berildi. Elbasy bul jobaǵa oń baǵasyn berip, ınnovasııalyq sátti qadamnyń mańyzy orasan ekendigin atap ótti. «45 megavatt degen Kókshetaý men Petropavl qalalarynda turǵan elektr stansalarymen birdeı. Sondyqtan Astananyń irgesindegi Ereımentaýda salynyp jatqan tuńǵysh jel energııa stansasy qutty bolsyn!», dedi Nursultan Nazarbaev. Elimizde tuńǵysh ret qolǵa alynǵan jel energııasy stansasynyń qurylysyn «Samuryq-Energo» AQ júrgizýde. Aldaǵy ýaqytta onyń qýatyn 300 megavattqa jetkizý kózdelingen. Munyń ózi 80 myń páter jel qýatymen óndirilgen elektrmen qamtamasyz etiledi degen sóz. Búgingi kúni jel elektr stansasynyń 85 metrlik 3 munarasy men aýmaǵy 93,2 metrlik rotorlary boı kótergen. «Alyp qanattar» jeldiń jyldamdyǵy sekýndyna 3 metr bolsa boldy, jumys isteı beredi.
О́rkenıet órine umtylǵan adamzattyń aqyl-oıy álemge barlyq ulttar jetistigin pash etetin uly kórmeni berdi. Búkilálemdik jetistikter kórmesi óziniń 160 jyldan astam tarıhynda órkenıet shejiresine altyn áriptermen jazylǵan sáýlet óneriniń jaýharlaryn qaldyrdy. EKSPO muralary – Londondaǵy Hrýstal saraıy; Parıjdegi Eıfel munarasy; Parıjdegi Aleksandr III kópiri; Lıon vokzaly; Venadaǵy Rotonda – álemdegi eń úlken kúmbez astyndaǵy pavılon; Melbýrndegi patshalyq kórme pavılony naq osyndaı máńgilik óner eskertkishteri bolyp tabylady. Astanada ótetin EKSPO-2017 Búkilálemdik mamandandyrylǵan kórme qalashyǵynda da álem ǵajaıyptarynyń sanatyna qosylatyn EKSPO murasy – kórme sımvoly nysanynyń boı kóteretinine senemiz.
Astanada 2017 jyly EKSPO kórmesin ótkizý elordanyń, jalpy búkil elimizdiń ekonomıkalyq jáne ınfraqurylymdyq damýyna jańa serpin beredi. 2017 jyl Qazaqstannyń bas qalasy – Astana úshin aıryqsha aıtýly jyl bolmaq. Bul jyly Astana qalasynyń 20 jyldyq múshel toıy atalyp ótiledi. Arqa tósindegi arý qala tórtkúl dúnıe kóz tigetin jahandyq oqıǵa alańyna aınalady. Iаǵnı, 2017 jyldyń 10 maýsymy men 10 qyrkúıegi aralyǵynda kórmege álemniń 100 eli men 10 halyqaralyq uıymnan 5 mıllıonǵa tarta týrıst kelmek. Bul Qazaqstannyń halyqaralyq sahnadaǵy bedelin burynǵydan da arttyryp, Astananyń ataǵyn taǵy da jahanǵa jarııa etedi. Uzaǵynan bolǵaı!
Jylqybaı JAǴYPARULY,
«Egemen Qazaqstan».
