Bir ókinishtisi, sol jaǵymsyz sebepterdiń paıda bolýyna kimder kináli ekenin de bilesiz. Biraq olardyń sonysyn joıýy múmkin emes ekenin ishteı túısinesiz de, álgi sebepter siz úshin alynbas qamaldaı bolyp qala beredi. Sodan kórinip turǵan túıtkilge amalsyzdan qolyńyzdy bir siltep jónińizge júre beresiz. Sodan tórkindi sebepter myzǵymastaı turady, odan týyndaǵan saldarlarmen aıqasyp kún ótkizýge májbúrsiz. Sebepterden bastaý-qýat alǵan saldarlar qatary seldiremes, máńgilik taýsylmas jaýyńdaı bolyp dushpandyǵyn jasap, jan alqymyńnan alyp jarǵa tireıdi. «Tiri adam tirshiligin jasaıdy», «ólmegenge – óli balyq» uranyń bolyp, keýdeńde janyń bolǵan soń ilgeri qaraı ilbı basyp kete barasyń. Sharshańqy, mazasyz, keıde bulqynyp, minez kórsetkisi kelip tyrashtanatyn ishki álemińdi eshkimge bildirmeýge tyrysýdyń álegi de sizge ońaı júk emes.
Osy biz sóz etip otyrǵan tórkindi sebebi bar ahýal-jaǵdaılardyń birin az-kem sóz etelik. Bul bilim berý salasyna qatysty.
Perzenti 11-synypqa ótken kóptegen ata-ananyń mıyn ashytyp, sary ýaıymǵa salatyn bir másele bar. Ol – joǵary oqý ornynyń tabaldyryǵyn erkin attaýǵa múmkindik beretin memlekettik grantty utyp alý. Bul jeńiske qol jetkizý qamyn kóptegen ata-ana qyrkúıek bastalǵannan oılap, mazasy qashady. Mazany alatyn ol ne deısiz ǵoı, aıtaıyq – balasy dáris alyp júrgen mekteptegi bilim berý sapasynyń tómendigi. Belgili jaıt, árıne. Sebebi de belgili. Ony bilgende qaıtesiń, óıtkeni ol – joıylmaıtyn, alynbas qamaldaı sebep.
Atalǵan máseleni sheshýdi erterek qolǵa alǵandar balasyn á degennen tańdaýly lıseıler men gımnazııalarǵa oqýǵa berip kóńilderin tynyshtandyrady. Al mundaı múmkindikke ekiniń biriniń qoly jete bermesi belgili. Ásirese, shalǵaı jatqan aýyldarda turatyn otbasylarda álgindeı artyqshylyqqa ıe bolý bir arman...
Aýyldardy bylaı qoıǵanda irili-usaqty qalalardyń ózinde jalpy orta bilim beretin mektepterdiń bilim berý sapasyna ata-analardyń kóbisiniń kóńili tolmaıtyn qazirgi zamanda aýyldaǵy aǵaıynnyń osy máseledegi muńyn salmaqtaýdyń ózi qıyn.
Jalpy, orta bilim beretin mektepterdegi bilim berý sapasynyń tómendiginen sonda oqıtyn balalaryn qaltasynan qyp-qyzyl aqsha shyǵaryp qosymsha oqytý ortalyqtaryna jetektep aparý úrdisiniń búkil elimiz boıynsha mańdaıy jarqyrap tur. Repetıtorlyq ortalyqtar búginde asyǵy alshysynan túsip, elimizdegi tabysty qurylymdardyń biri bolyp otyr. Ony qyzǵanbaısyń, tek bul jaıttyń memleket qazynasynan qarjylandyrylatyn mektepterdiń qyzmet kórsetý sapasynyń tómen deńgeıin kórsetetinin oılap dyzaqtaısyń.
Jaraıdy, qaladaǵylar bul máselede óıtip-búıtip amaldaıdy, al aýyldaǵylar qaıtpek? Bir túıtkildiń ushy osynda jatyr.
Qaladaǵy nemese qoly uzyn aǵaıynynyń áreketi kimdi tynysh jatqyzsyn? Shalǵaıdaǵy aýylda turyp jatsań da sen de áreketke kóshesiń. Qaladan repetıtorlyq ortalyq izdeısiń, ońaı tabasyń, balańdy soǵan senip tapsyrasyń, osy úshin qyrýar aqsha tóleısiń. Bul túsinikti. Al sol bala ózi oqıtyn mektepke kúndelikti sabaqqa barýy kerek qoı. Qala men aýylynyń arasynda ushyp baryp kelip turatyn qus emes. Endi qaıttik? Sodan kelip mektep dırektoryna qıylyp ótinish aıtady: «qaladaǵy jaqsy bir ortalyqqa aparyp UBT-ǵa daıyndasam dep edim, soǵan ruqsat berseńiz». О́zi basqaryp otyrǵan mekteptiń bilim berý sapasy ata-anany qanaǵattandyrmaıtynyna uıalyp-qyzarýdyń ornyna dırektor mańyzdanyp, salmaǵyn arttyryp uzaq yńyranyp otyryp kelisimin beredi: «Jaraıdy, sabaqqa kelip júr dep belgiletemin, alyp kete ber». Dırektordyń ishi qý: ózi basqaryp otyrǵan mektepke tirkelip turǵan bala erteń ata-anasynyń qoldaýymen qaladaǵy ortalyqta UBT-dan joǵary ball jınap, JOO-nyń birine oqýǵa túsip jatsa, mekteptiń, aınalyp kelgende óziniń abyroıy. Erteń joǵary jaqqa, el aldynda esep bergende bizdiń mektepten pálen bala UBT-dan joǵary ball alyp, JOO-ǵa tústi dep aıtqanda seniń balań da sol eseptiń ishinde júredi. Mine, solaı.
Aıta berseń sóz kóp. Sheshilip jatqan ne bar? Tutas mektep tur. Memleketten qarjylandyrylady. Onda úlken ujym eńbek etip jatyr. Biraq ata-ana balasyn olardyń qaraýynan sýyryp alyp daıyndyq ortalyqtaryna júginip júr. Túsinbeısiń. Osyndaıda jalpy bilim beretin orta mektepter halyqtyń bir bóligin bıýdjet esebinen beriletin tabysynan aıyrmaý jáne jumyssyzdyq máselesin yryqtandyrý úshin turǵan mekemeler tárizdi kórinedi.
