Jyl on eki aı boıy tynymsyz tirlikti qajet etetin mal sharýashylyǵy mol eńbek pen jaýapkershilikti unatady. Al qara jerdiń arqasy sógilip, kók shyǵa bastaǵanda malshylar qaýymynyń ıyǵyna túser salmaq ta eselene tústi. Atakásipti násip etken aǵaıyn shyǵynsyz tól alý úshin ýaqytyn da, kúsh-qaırattaryn da aıap jatqan joq.
Jalpy, atalǵan aýdanda usaq múıizdi qoı-eshkiniń sany 170 myń bolsa, onyń 90 300-i analyq basty quraıdy. Qazir, Shaǵan taýyndaǵy sharýalar mal tóldetý qamymen shapqylap júr. Kóksý aýdanyna qarasty Qabylısa aýyldyq okrýgindegi 76 sharýa qojalyǵynda bıylǵy tól úni kók aspandy terbep tur. О́zinen góri maldyń jaıyn kóbirek oılap, mal basyn kóbeıtý jolynda tynymsyz eńbektenip jatqan shopandardyń jumysy qaýyrt. Biz arnaıy saparmen barǵan «Saryoı» sharýa qojalyǵynda da Shopan-ata tóli sharýa baqqan azamattyń kóńilin ornyqtyrǵan.
«Bıylǵy qystyń kárin bilesizder. Qanshalyqty qıyn tıse de, kóktemge esendikpen jettik. Mal tóldetý maýsymynyń jalpy nátıjesi qystyń jaıly-jaısyzdyǵyna baılanysty bolady desek te, biz ár 100 saýlyqqa shaqqanda qozy esebi 90-nan aınalady dep boljaýdamyz», deıdi «Saryoı» sharýa qojalyǵynyń ıesi Erden Beısenov.
Sonaý 1996 jyly qurylǵan bul sharýa qojalyǵynyń búginde sharýasy shalqyp tur. Qystaý ornynda merınos qoıynyń 650 basy tóldep jatyr. Munyń syrtynda kári maldardy aýystyratyn 150 bas toqty-torpaq bar. Áıtse de qojalyq ıesi jaıylymnyń kólemine baılanysty asyl tuqymdy qoıdyń sanyn arttyrýdy kózdemeıtinin, osy esepti saqtaýdy maqsat tutqanyn jetkizdi.
Bul qojalyqtan tuqym alyp, qoıyn asyldandyrǵysy keletinder de barshylyq eken. Sonymen qatar tórt túliktiń iri qara, jylqy túrin de ósirip, baptaýda. Soǵan oraı qojalyq jyldyń tórt mezgilinde kókteý, jaılaý, kúzeý, qystaýǵa kóship, ata-baba ómir saltyn ustanyp keledi.
«Qojalyqqa tıesili 98 gektar egis alqabyna arpa ósirip, ony tek mal azyǵy retinde qambaǵa jınaımyz. Qyrdyń, betkeıdiń qaý shóbin shaýyp alamyz. Merınos qoıdyń eti tátti ári tyǵyz bolatyndyqtan suranys kóp. Sondyqtan qoıdyń bul túrin sanaly túrde ósirýdemiz», deıdi E.Beısenov.
Qazaqy jabynyń 350 basy tóskeıinde kisinegen qojalyqta 8 adam jumys isteıdi. Bári shaı-tuz ben kóje-qatyq esebinen tys 200 myń teńgeden astam jalaqy alady. Qyzmetkerlerge kerekti azyq-túlik, qural-jabdyqtar, arnaıy kıimder de daıyn. Maldyń da kúıi ońdy. Veterınarlyq dári-dármek pen jemshópten qysylys joq. Endigi mindet qoradan eretin qońyrdyń basyn kókke aman jetkizý. Ol úshin osyndaǵy jumysshylar bir sátte tynym kórmeı, eńbektenip jatyr.
Áriden tarqatsaq, «Qoı sheldi bolmaı, tóldi bolmaıdy» degen atalarymyzdyń sózi bar. Bul kezeńde qys boıy jaqsylap qaraǵannyń arqasynda tórt túlik mal qońdy bolady. Bul da maldyń tóldeýine eleýli áser etetini anyq. Bala kezimizde tań bozaryp atysymen maldy óriske qaraı aıdap shyǵyp, jaılaýdyń jaımashýaq kúnine kóńilimiz marqaıyp júretin. Barlyq qozy qyr basynda oınaqtap asyr salatyn. Mundaıda qozy men qoıdyń mańyraýynan qulaq tunatyn edi. Qoshaqandar quldyrańdap oınaı bastasa, qoılar jerden basyn almaı kók shópti jeı bastaıdy.
«Tóldeıtin mal belgili bolyp turady. Reńi buzylyp, qaıta-qaıta jata beredi. Sosyn biz ony otardan bólip alyp, erekshe kútimge alatynbyz. Tipti jańa týǵan qozylardy aýyzdandyryp, qoranyń jyly bolýyn qadaǵalap, erekshe kútim jasalǵan qozylar ósýge talpynys jasaıdy», deıdi mundaǵy shopandar.
Iá, mal tóldetý – malshy úshin eń qıyn da, jaýapty kezeń. Shopandar «qoıym egizden qozdasyn» dep tilese, saqmanshylar tún uıqysyn tórt bólip alynǵan tóldiń aman qalýy úshin jantalasady. Sebebi árbir tól – erteńgi kúnniń be-
rekesi.
Atakásippen berekesi kirgen taǵy bir sharýa ıesimen de dıdarlastyq. О́ńirde memleket tarapynan qaıtarymsyz kómek alyp, sharýasyn shalqytyp otyrǵan jandar jyl sanap kóbeıip keledi. Solardyń sanatynda Kóksý aýdanyna qarasty Kólbastaý aýylynyń turǵyny, «Uıymhan» jeke kásip ıesi О́mirbek Qazybekuly da bar. Ol 2016 jyly memleketten 1 mıllıon teńge qaıtarymsyz kómek alǵan. Atalǵan qarjyǵa sol kezde «alpi», «zanın» tuqymdy 9 bas eshki men 1 teke satyp alyp, kásibin bastaǵan. Búginde bul asyl tuqymdy eshkileriniń sany 130-dan asqan eken.
Negizinen «zanın» jáne «alpilik» tuqym súttiligimen erekshelenedi. Bir eshkiden orta eseppen 3-5 lıtr sút alynady eken. Bul jaıly «Uıymhan» jeke kásibiniń ıesi:
«Asyl tuqymdy eshkilerimizden alynatyn sútti el shıpa esebinde tutynady. Negizinen súttiń basym bóligin turaqty túrde aýdan ortalyǵyndaǵy «Arqabaev» jáne Taldyqorǵan qalasyndaǵy «JLC» sút zaýytyna ótkizemiz. Tabysymyz tirshiligimizdi jandandyrýǵa tolyǵymen jetip jatyr», deıdi ol.
Kásip ıesi aldaǵy ýaqytta qora-jaıyn keńeıtip, órisin molaıtyp alyp, eshkiniń tek «alpi» tuqymyn kóbeıtýdi kózdep otyr. Sútti eshkiniń naryqtaǵy baǵasy da qymbat kórinedi. Máselen, bir bas eshkiniń quny 350 myń teńge bolsa, laǵynyń ózi 100 teńge turady. Bul týraly áńgimelegen kásipker eń alǵash asyl tuqymdy eshkiniń paıdasy týraly gazetten oqyp bilipti. Ol jazbadan eshkiniń súti adam densaýlyǵyna myń da bir shıpa ári ana sútiniń ornyn basa alatyn sýsyn ekenin tanyǵan. Sol sátten bastap osy kásipke qulshynǵan. Aqyrynda memleket tarapynan qoldaý taýyp, búgingi kúnge jetip otyr.
Aıta keteıik, Kókbastaý men Aqtekshe aýyly kiretin Kablısa aýyldyq okrýginiń halqy negizinen mal sharýashylyǵymen aınalysady. Jalpy, atalǵan eldi mekenderde 204 tútin bar. Iri qarasynyń sany 5 myń, jylqy 3 myń bolsa, 18 myń qoıy órisiniń sánine aınalǵan.
Tórt túliktiń sútin turǵyndar aýdan jáne oblys ortalyqtaryndaǵy sút zaýyttaryna ótkizip, tirshiligin jandandyrýda. Suranys boıynsha qos aýyl halqy aptasyna 4 tonna sút óndiretin kórinedi. Onyń syrtynda súzbe, qurt, irimshik sekildi sút ónimderin de tabys kózine aınaldyrǵan.
Taýly aımaqta qar jyldaǵydan kóp túsip, mal azyǵy túgesilip, kókke áreń ilinse de halyq baıyrǵy tirshiliginen aınyǵan joq. Bıyl óńirde tórt túlikten 1 mln bas tól alý josparlanǵan. Atap aıtqanda, sharýalar 830 myńǵa jýyq qozy-laq, 200 myńdaı buzaý, 53 myń qulyn men 300-deı botamen mal basyn eselemek nıette. Tek jeke sharýalar jaıylym jerdiń tarshylyǵy mal sanyn kóbeıtýge kedergi keltirip otyrǵanyn aıtýda.
Jetisý oblysy
