Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev ótken jyly Túrkistan oblysyna barǵan saparynda Q.A.Iаsaýı kesenesiniń jaı-kúıimen tanysyp, eskertkishtiń saqtalýyn qatań baqylaýdy tapsyrdy. Nátıjesinde, ár salanyń bilikti mamandarynan quralǵan jumys toby tehnıkalyq jaǵdaıyn zerdelegen.
Kúni keshe Prezıdenttiń tapsyrmasyna sáıkes Memlekettik keńesshi Erlan Qarın IýNESKO jáne ISESKO isteri jónindegi ulttyq komıssııa sheńberinde Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesin saqtaý jáne onyń tehnıkalyq ahýaly jóninde keńes ótkizdi. Memlekettik organdar jáne sarapshylar qaýymdastyǵynyń ókilderimen birge keseneniń búgingi jaı-kúıimen tanysyp shyqty. Is-sharaǵa Túrkistan oblysy ákimdiginiń, Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń, IýNESKO jáne ISESKO isteri jónindegi ulttyq komıssııanyń ókilderi, arheologııa jáne tarıhı-mádenı muraǵa jatatyn eskertkishteri saqtaý baǵytyndaǵy mamandar qatysty.
Osy keńeste keseneni saqtaý jáne damytý boıynsha keshendi jospardyń oryndalýy, 2023 jylǵa josparlanǵan jumystardyń jobasy, IýNESKO-nyń Dúnıejúzilik mura komıtetiniń 45-sessııasyna daıyndyq máseleleri qaraldy. Memlekettik keńesshi eskertkishti durys saqtaý basty mindet ekenin atap ótti. Osyǵan oraı, memlekettik organdarǵa sarapshylar qaýymdastyǵymen tyǵyz áreket ete otyryp, keseneniń jaǵdaıyn únemi baqylaýda ustaý tapsyryldy.
Iá, keseneniń qabyrǵalardyń quzdanyp, tuzdanýyna qatysty alańdaýshylyq tanytqan tarıh ǵylymdarynyń doktory Muhtar Qoja ótken jyly jazda óz pikirin jarııa etken edi. «Ylǵal bolǵan soń, betine aǵaryp tuz shyǵady. Buryn ondaı nárse bolmaǵan. Bul alańdaýshylyq týdyrýy kerek. Tuz degen qabyrǵadan shyqqanda eskertkishke qıyn soǵady. Iаǵnı durys qaramaımyz, tasyn durys teksermegen. Jańa nárse paıda bolǵan kezde, aınalasyndaǵy ózgeristerden sebep izdeımiz ǵoı. Burynǵydaı kógaldandyrý, sýlandyrady degendeı jumystar áser etken bolýy kerek. Men bul máseleni biraz buryn talqylaý kezinde de, tas tóselip jatqanda da aıtqanmyn. Mınıstrlik metodıkalyq keńes ótkizetin, sonda sýlandyrýǵa bolmaıtynyn aıtyp júrdim. IýNESKO uıymymen kelisilip istelgen kúnniń ózinde, halyqaralyq uıym da keıde qatelesýi múmkin ǵoı. Kógaldandyrýǵa ruqsat bergende osyndaı bolady dep oılamaǵan shyǵar. Eń birinshiden, shyǵyp jatqan nárselerdiń paıda bolý sebebin taýyp, sheshý kerek. Áıtpese ylǵal joǵary kóterilip, qabyrǵadaǵy kirpish te úgitile beredi. Keseneniń ózine ǵana emes, aınalasyndaǵy ǵımarattarǵa da áser etip jatqany ras. Jalpy, ol – tarıhı oryn, sondyqtan tóńiregin ásire kógaldandyryp jiberý qısynsyz», degen edi tarıh ǵylymdarynyń doktory Muhtar Qoja aqparat quraldaryna bergen suhbatynda.
Ǵalym bosqa alańdaýshylyq tanytpapty. Búginde keseneniń negizgi esiginen kirer tusyndaǵy oń qaptalynyń irgesi tuzdanǵan. Osy ara jáne Taıqazan turǵan ortalyq Qazandyq bólmesiniń batys bóligi qyzyl lentamen qorshalǵan. Mýzeı-qoryq mamandary tóbeniń sylanǵan qabaty tuzdanyp, aq qabyrshaq túsip jatqan soń, kelýshilerge zııany tımesin dep qorshap qoıǵanyn aıtady. Bólmelerdiń kúmbez astynan áktelip, sylanǵan tustary, ásirese, qudyqhana, ashana bólmesiniń tóbesi jańbyr sýynan ylǵaldanyp, birneshe jerinen sylaǵy úgitilip túsken. Úlken Aqsaraı da, kishi Aqsaraı da, Kórhanada da osyndaı kórinister.
«Áziret Sultan» memlekettik tarıhı-mádenı mýzeı-qoryǵy mekemesi baspasóz qyzmetiniń habarlaýynsha, byltyr keseneniń jaǵdaıy tóńireginde áleýmettik jelilerde máseleler qozǵalǵandyqtan, 24-25 maýsym kúnderi Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qoldaýymen «Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń saqtalý jaǵdaıy» atty eki kúndik halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik semınar ótkizilgen. Elimizdiń jáne О́zbekstan men Ázerbaıjan memleketterinen kelgen ǵalymdar, mamandar keseneniń saqtalý jaǵdaıymen tanysyp, máselelerdi sheshý joldaryn jan-jaqty talqylady. Kesene kúmbezi men qabyrǵalaryndaǵy ylǵaldaný, tuzdanýǵa qatysty oı-pikirlerin ortaǵa salyp, naqty sebepterin anyqtaý úshin aýqymdy jáne jan-jaqty ǵylymı zertteý jumystaryn júrgizý qajettigin atap kórsetken. Sondaı-aq sheteldik mamandar Iаsaýı kesenesimen jasy shamalas Ázerbaıjan men О́zbekstandaǵy eskertkishtermen salystyrǵanda Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń qanaǵattanarlyq jaǵdaıda ekendigin aıtqan. Baspasóz qyzmeti habarlaǵandaı, sondaı-aq Prezıdent Ákimshiligi Basshysynyń orynbasary Aıda Balaevanyń tóraǵalyǵymen «Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń jaǵdaıyn baqylaý jáne zerdeleý jónindegi jumys toby» qurylǵan. Al qyrkúıekte A.Balaevanyń qatysýymen jumys tobynyń qorytyndy keńesi ótip, Iаsaýı kesenesine turaqty monıtorıng júrgizip, onyń saqtalýyna teris áser etetin jaǵdaılardyń aldyn alý úshin 2023 jyly keseneniń tehnıkalyq jaǵdaıyna keshendi túrde ǵylymı zertteý jumystaryn júrgizý týraly sheshim qabyldanǵan. Iаǵnı keseneniń jaǵdaıy – bıliktiń nazarynda.
Keseneniń tehnıkalyq jaı-kúıin zerttep, baqylap jáne qalpyna keltirý jumystaryna tikeleı jaýapty «Qazqaıtajańartý» RMK bas dırektory Isabek Nurmaǵambetov te búginde kóterilip otyrǵan máselelerdiń burynnan belgili jáne mamandardyń jiti nazarynda ekenin aıtady. Birqatar problemanyń baryn da joqqa shyǵarmaıdy. «Qazandyq bólmesiniń dekoratıvti kúmbeziniń fızıkalyq jaı-kúıi, keseneniń jylý-ylǵaldyq rejimi, sondaı-aq qabyrǵa qalaýynyń keıbir bólikteriniń, materıaldarynyń ylǵaldanýy jáne tuzdanýy sııaqty sheshilmegen máseleleri bar, deıdi bas dırektor. – Qazir Memleket basshysynyń tapsyrmasyna sáıkes, keshendi josparlaý baǵdarlamasy ázirlenýde, oǵan otandyq jáne sheteldik ǵylymı ınstıtýttardyń túrli salalardaǵy sarapshylary shaqyrylǵan. Eskertkish dál qazir opyrylyp, qulaıyn dep turǵan joq. Al kóptegen talasty suraqtyń jaýaby keshendi ǵylymı zertteý jumystarynyń nátıjesimen sheshimin tabady».
Alaıda keseneniń jaı-kúıimen jaqsy tanys ǵalymdardyń aıtar óz pikiri bar. Mysaly, 40 jyldan astam ýaqyt jylý jáne temperatýralyq ólsheý ınjeneri bolyp jumys istegen Asan Myrzabek jaqsy laboratorııa ashý kerek dep esepteıdi. Zeınetker, jádiger janashyry Asan qarııa sheshimin kútken máseleniń búgin ǵana emes, jyldar boıy jalǵasyp kele jatqanyn aıtady. «Bir jyldary jumys istegen túrik fırmasy keseneniń negizin myqty etip ketti. Qabyrǵalary óte jaqsy, odan keler qaýip joq. Qaýiptiń eń qıyny – stalaktıtte, ıaǵnı úńgirlerdiń, kenishterdiń tóbesinde jáne joǵarǵy qabyrǵalarynda túziletin mıneraldyq tassúńgi tizilimderde. Ol ák quramdy bolady. Kúmbez ben stalaktıttiń ortasy ashyq. Biraq kúmbezden ótken aýanyń ylǵalyn stalaktıt gıps ózine aýadan tartyp alady. Jaýyn qatty bolǵanda aýada qatty qysym kóterilgen kezde ishi sýlanyp, ózinen ózi tartady. Biraq jel bolǵan ýaqytta ol óz ózinen keýip ketedi. Bul – tabıǵı jeldetkish. О́zin ózi keptirip turady. Kúmbezdiń ózin ózi uzaq jyldan beri saqtap kele jatqanynyń syry osynda, deıdi qarııa. – Irandyq restavratorlardyń sapaly, myqty jumys isteıtini týraly jıi estımin. Tipti, bir jyldary olar kesenege kelgende tildesken de edim. Eger keseneni tolyqqandy saqtap qalamyz dep janashyrlyqpen qarasaq, Iran sheberlerin shaqyryp, budan da sáýletti etýge bolady».
Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesiniń IýNESKO-nyń búkilálemdik muralar tizimine engenine bıyl 20 jyl tolýyna oraı jaqynda Túrkistanda «Álemdik mádenı muralardy qorǵaý, saqtaý jáne basqarý» atty halyqaralyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti. Aýqymdy is-sharaǵa otandyq jáne sheteldik, atap aıtqanda Túrkııa, Reseı, О́zbekstan, Ázerbaıjan, Qyrǵyzstan elderiniń tarıh, restavrasııa, sáýlet óneri, mádenıettaný salalary boıynsha maman-ǵalymdary, tarıhı-mádenı muralardy qorǵaý ókilderi, qoryq jáne tarıhı-ólketaný mýzeıleri men ǵylymı-zertteý uıymdarynyń qyzmetkerleri qatysty. Halyqaralyq jıynda álemdik mura obektilerindegi qalpyna keltirý jáne basqarý, oqý oryndarynda restavratorlardy daıarlaý, menedjment jospardy ázirleý jáne qoldaný, tarıhı-mádenı eskertkishterdi saqtaýǵa baǵyttalǵan ozyq tehnologııalardy qoldaný, dıagnostıkalyq-monıtorıngtik zertteýler, sońǵy zamanaýı sıfrlyq qurylǵylardy paıdalaný, elimizdegi tarıhı-mádenı muralardy qorǵaý týraly taqyryptar aıasynda talqylaýlar júrgizilip, ózekti máseleler saralandy.
Alash qaıratkeri, aǵartýshy Mirjaqyp Dýlatuly osydan 110 jyl buryn «Qazaq» gazetinde «Haziret Sultan» atty maqala jarııalap, tarıhı eskertkishti saqtap qalýdy tómendegideı pikirmen amanattaǵan edi: «Meshittiń tarıhy bir belgi bolyp máńgige qalýyn tileýshiler bolsa, ony túzetýdi arheologıcheskoe obshestvolardyń birine tapsyryp, qaıdan bolsa da jıylǵan aqshanyń jarty tıynyna qııanat bolmaıtyn jolmen jıylyp, ınjenerlerdi sol obshestvo ózi jaldap túzettirse ǵana maqsat oryndalar edi. Bolmasa, endi biraz jyldarda bes-alty júz jyl ǵumyr súrgen Qoja Ahmet Iаsaýı meshitiniń ornynda úıýli bir oba tompaıyp qalýy ǵajap emes».
TÚRKISTAN
