Kez kelgen nárseniń qadiri joqtyǵynda bilinetini belgili. Muny qoǵamnyń basty baılyǵy – adamǵa qatysty da qarastyryp kórýge bolady. Iаǵnı «temir ózekti pende joq, ólmes adam elde joq» degendeı, qapyda kóz jazyp qalǵan adammen birge qanshama nesibesi birge ketedi, orny oısyrap qalady. Sóz basynda keltirgen kapıtal uǵymyna salyp qarasaq, joǵaltqan adammen birge onyń otbasyna, aınalasyna tıgizetin paıdasy da joǵalatyny ras. Osydan kelip bizdiń qoǵamda adam quny qanshalyqty baǵalanyp júr degen oı týady. Mundaıda eńbek jaǵdaıynda jazym bolyp, qaza tapqandarǵa beriletin áleýmettik tólemder, qyzmettik boryshyn atqarý kezinde qaza tapqan beıbit kúnniń batyrlaryna beriletin ataq, olardyń otbasyna beriletin baspanalar eske túsedi. Biraq munyń barlyǵy adam qunynyń ólshemi bola almaıtynyn bilip turamyz.
Adam quny degendi burynnan kele jatqan qazaqy túsinikpen aıtsaq, erdiń quny ispettes deýge de bolady. О́ıtkeni ol zamanda úıdiń negizgi asyraýshysy, tabys ákeletin áýletiniń tiregi er azamattar boldy. Qazirgi kezde de osy qalyptan qatty alystaı qoımaǵan shyǵarmyz. Sebebi zaman ózgerip, eńbekke aralasatyn aıymdar kóbeıe túskenimen, báribir er azamattardyń úlesi basym. Qalaı degenmen, erdiń quny degenimiz eńbek adamynyń quny degendi bildirip tur. Iаǵnı erdiń qunyn daýlaǵanda, onyń ómir súrýi múmkin jasynyń uzaqtyǵyna qaraı tabatyn tabysy da eskerilgen. Al endi burynǵy qazaq qoǵamynda erdiń quny qansha edi degenge shamaly toqtalyp ótsek.
Etnograf Zeınolla Sániktiń «Qazaqtyń ulttyq ólshemderi» eńbeginde qun zańynyń ólshemderi bylaı berilgen: «Erdiń quny – 100 qara, kózdiń quny erdiń jarym basymen teń delinip, 50 qara boıynsha kesilgen. Tóreniń quny úsh erdiń qunymen barabar delinip, 300 qara eseptelgen». Handardyń zamanynda bul ólshem arnaıy zańmen de, sharıǵatpen de bekitilgen. Iаǵnı qunykerdiń beretin 100 jylqysy – qaza tapqan erdiń tiri bolǵanda aınalasyna keltirýi múmkin paıdasynyń ólshemi ári ótemi.
Birde dostarmen osy taqyrypta ortaǵa pikir salysqanymyzda, erdiń qunynyń qazirgi ólshemi qandaı bolýy kerek degen saýalǵa jaýap izdep kórdik. Bul saýaldyń jaýaby, aınalyp kelgende, qazaqtyń baıaǵy ólshemine kelip tireldi. Tarqatyp aıtsaq, buryn erdiń quny bolǵan 100 jylqy búgin de baǵasyn joǵalta qoımaǵan eken. Iаǵnı qazirgi zamanda bir jylqynyń baǵasyn kem degende 500 myń teńgege baǵalasaq, 100 jylqyń 50 mln teńge bolady. Al osy 50 mln teńgeni asa aqylgóısip, eshqandaı bızneske salmaı-aq, qur depozıtke quıyp qoıǵannyń ózinde aı saıyn ár banktiń paıyzyna qaraı ortasha eseppen 600-700 myń teńge kiris kirgizedi eken. Bul – bir azamattyń, ıaǵnı eńbek adamynyń táp-táýir aılyq tabysy ispettes. Osynaý paıymǵa qarap, erdiń quny 100 jylqy dep baıaǵyda-aq bekitip qoıǵan qazaqtyń danalyǵyna taǵy da qaıran qaldyq.
Keıinnen bul oıymyzdy «Habar 24» arnasynyń «Kerek derek» baǵdarlamasynda keltirilgen málimetter odan saıyn nyqtaı tústi. Aıtalyq, ótken ǵasyrdyń 60-jyldary áleýmettanýshylar amerıkalyq nemese brıtandyq aýyr júk kóligin júrgizetinder óz ómiriniń qunyn ózderi ómir baqı jumys istep tabatyn aqshasynan 6 ese artyq baǵalaıtynyn anyqtaǵan. Mamandar osy derekterge súıene otyryp, Lıýksembýrg turǵynynyń ómiri – 5 mln dollar, AQSh azamatynyń ómiri – 2,6 mln dollar, Ulybrıtanııa azamatyniki – 2,3 mln dollar, Portýgalııa azamatyniki – 1 mln dollar, Reseı azamatyniki – 195 myń dollar, al Qazaqstan azamatynyń ómiri 136 myń dollar turatynyn eseptep shyǵarǵan. Osy 136 myń dollardy teńgege shaqqanda, 61 mln teńgeden asa soma shyǵady. Iаǵnı bul ólshemdi de joǵarydaǵy bizdiń eseppen úılesip tur deýge bolady. Al munyń túbi sonaý zamandaǵy «erdiń quny – 100 jylqy» degen qazaqtyń paıymynda jatyr.
Alaıda búginde bizdiń qoǵamda erdiń quny osy ólshemge sáıkes baǵalanyp jatyr ma degen qumbyl oı qylań beredi. Qarapaıym mysal keltirsek, elimizde asyraýshysynan aıyrylǵan otbasynyń árbir eńbekke jaramsyz múshesiniń sanyna qaraı eń tómengi kúnkóris deńgeıinde áleýmettik járdemaqy tólenedi. Biraq bul biz joǵaryda eseptep kórgen ólshemniń besten bir bóligine de mańaılamaıdy. Sondaı-aq qyzmet barysynda baqılyq bolǵan beıbit kúnniń batyrlarynyń otbasyna baspana beriledi. Degenmen ájeptáýir quny bar baspana da bizdiń túsinigimizdegi erdiń qunymen barabar bola almaıdy eken.
Sóz sońyn Sherhan Murtazanyń sózimen túıindesek, «Adam quny adal eńbekpen óspek. Bizdiń basty baqytymyz – táýelsizdik adam qunymen ólshenedi. Osyny umytpaǵan utady».
