Taǵdyr batyr etken tulǵa

Bul jaýyngerdiń ómir tarıhy týraly bertinde birneshe kitap jaryq kórdi. Atap aıtqanda, Pa­vel Aleksandrovskıı men Alek­seı Egorov ekeýi jazǵan «Par­tı­zan Frıs» atty 230 bettik týyn­dy 1971 jyly jaryq kórse, ataq­ty qalam­ger Borıs Polevoı 1942 jyly jazǵan «Partızan tovarısh Sh» atty shaǵyn baıa­ny avtordyń 1980 jyly jaryq kórgen «Samye pamıatnye: Istorıı moıh reportajeı» jınaǵyna engen eken.

Joǵarydaǵy derekterde «1942 jyl­dyń 1 aqpany kúni Smo­lensk oblysy Kýrganovo qala­shyǵyna jaqyn jerden keńes par­tızandary 26 jastaǵy German ás­keriniń kishi serjantyn qolǵa túsirdi» dep jazsa, kelesi bir derekte: «Fashıster narazy nemis jaýyngeri partızandarǵa qosylý úshin 1941 jyly qarasha aıynda Vermaht sapynan qashyp shyǵyp, boı tasalap júrgen bolatyn» delingen. Sońǵy derek shyndyqqa bir taban jaqyn. Qalaı desek te, bul azamat shynaıy nıetimen keńes ókimetin jaqsy kórgeni anyq. Oǵan sebep te bar.

Frıs Shmenkel 1916 jyly 14 aqpanda Germanııanyń Shtet­tın qalasynda týǵan eken. Bul qala soǵystan keıin Polshanyń quzyryna ótip, qazir «Shesın» degen atymen tanymal. Ákesi Ger­­­manııanyń kommýnıstik par­tııa­sy­nyń múshesi, sonymen qa­tar Tel­mannyń jaqtaýshysy bolypty. О́ki­nishtisi, ákesi 1932 jyly fa­shıs­terge qarsy qaq­ty­ǵysta qaza tap­qan. Bul oqıǵa jas Frıs­­tiń kóz­qa­­rasyn ózgert­ken. Áke­­­sin ól­tirgen fashısterdi jek kóretin jaǵdaıǵa jet­ken.

Ol 1938 jyly Vermaht áskeri sapyna shaqyrylǵanǵa deıin qala­daǵy shaǵyn kirpish zaýytyn­da jumys istegen. Fashıstik Ger­manııa áskerinde qyzmet etýden bas tartqan. Osy áreketi úshin eki­jyldyq «eńbekpen túzeý» ja­­zasyn júktegen. Bir qyzyǵy, soǵys bastalǵan tusta maıdanǵa ózi suranǵan. Ondaǵy maqsaty: shaıqas keńes áskeri qataryna ótip, fashısterge qarsy kúresý edi deıdi. 

Sóıtip, ol Vermahtyń 186-jaıaý ásker dıvızııasy sapynda soǵysyp júrip, jaqyn mańda keńes partızandarynyń jasaǵy bar degendi estıdi. Dereý solarǵa qo­sylýdy oılaıdy. Eń qıyny, orys­sha til bilmeıdi. Oǵan da qara­maı qashyp shyǵyp, Smolensk ob­lysy Iаrsevskıı aýdanynyń Pod­moshe kentine kelip, shetki úıdiń esigin qaǵady. Úıden shyqqan kek­se áıelge «Lenın! Stalın! Tel­man!» dep osy úsh sózben ishtegi zaryn tógedi. Ana áıel de kópti kórgen suńǵyla bolsa kerek, júzi jyly nemisti úıine kirgizip panalatady. Frıs bul jerde úsh aı boı tasalap, partızandardy kútedi. Aqyry olarǵa qosylady.

Biraq partızandar alǵa­shynda buǵan senbeıdi. Jatqan-tur­ǵanyn qatań baqylaıdy. Ýaqyt óte kele, adaldyǵyna kózi jetken partı­zandar oǵan qarý be­rip, qatarǵa qosady. Frıs 1942 jyly tamyz aıynda nemis ofıseriniń formasyn kıip, fashısterge qol­shoqpar bolyp júrgen jergilikti 11 sat­qyndy jal­ǵyz ózi aılamen qol­ǵa túsiredi. 1943 jyly taǵy da ne­mis ofı­se­riniń keıpine enip, fa­shıs­terdiń azyq-túlik art­qan kolonnasyn aldap ákelip, par­tızandardyń tuzaǵyna túsi­redi. Ashyqqan partızandar as-sýǵa kenelip jyrǵap qalady. Shmen­kel bul ádisti birneshe ret qoldanyp, fashısterdiń iri-iri áskerı qurylymdaryn qapy qaldyrady. Aılaly azamattyń aıryqsha áreketine rıza bolǵan partızandar oǵan Ivan Ivanovıch dep at qoıady.

Batyrdyń joǵarydaǵy áreket­terinen qulaǵdar bolǵan nemis jaǵy «Áskerı qylmysker, satqyn Frıs Shmenkeldi óltirgen adamǵa syılyq bar. Ol adam orys bolsa, oǵan 8 gektar jer tegin beremiz, al nemis sarbazy óltirse, oǵan eki myń marka tolyq eki aı demalys beremiz» dep jarııalaıdy.

Partızandar qyzyl áskermen qaý­ysh­qan tusta Shmenkeldi Más­­keýge shaqyryp, oǵan «Ja­ýyn­gerlik Qyzyl Tý» or­denimen marapattap, barlaý mek­tebinde arnaıy jattyǵýdan ótkizedi. 1943 jyl­dyń jeltoqsan aıynda qazirgi Be­la­rýs jerinde fashısterge qar­sy partızandyq joryq jasaý úshin qurylǵan arnaıy topqa komandır etip taǵaıyndaıdy.

Júktelgen mindetti atqara júrip, Frıs 1944 jyldyń qań­tar aıynda fa­shısterdiń qo­lyna túsedi. Oǵan sebep, jo­ǵa­rydaǵy ar­naıy toptyń ishinde nemisterdiń jansyzy baryn ań­ǵarmaı qalady. Bul satqyn tek Frısti ǵana emes, nebir myq­tylardy orǵa túsiredi.

Ábden yzasy ótken fashıster Frıs Shmenkeldi 1944 jyldyń 22 aqpany kúni atý jazasyna buıyrady. Oǵan 1964 jyly Ke­ńes Oda­ǵynyń Batyry ataǵy be­riledi. Qa­zirgi tańda Reseı Fe­de­ra­sııasynyń Nelıdovo jáne Belyı qalalarynda Frıs Shmenkel atynda kóshe bolsa, Mınsk qalasyndaǵy batyrdy atý­ǵa úkim shyǵarǵan ǵı­marat qa­byr­­­­ǵasynda eskerkish taqta or­natylǵan.

Eki Germanııa birikpeı tur­ǵanda Berlın qalasynda Frıs Shmen­kel atynda kóshe bar edi, keıin nemister tutas Germanııa qura­­myna qosylǵan soń bul kó­she­niń atyn «Rheinsteinstraße» («Gaýh­ar kóshe») dep ózgertti.