Qazaq memlekettiligi jáne onyń tarıhy qaı zamanda da zertteýshilerdiń nazarynan tys qalǵan emes. Keshegi Reseı ımperııasy tusynda atalǵan másele orys tarıhynyń aıasynda, onyń quramdas bóligi retinde qarastyryldy. Sáıkesinshe alasapyran zamandaǵy qazaqtardyń tarıhy burmalanyp, Reseıdiń Azııany otarlaý jolyndaǵy saıasaty búrkemelendi. 1832 jyly jarııalanǵan eńbeginde-aq A.I.Levshın qazaqtardyń XVII ǵasyrdyń sońynda batysynda Edil qalmaqtary, soltústiginde bashqurttar men Sibir kazak-orystarynyń, shyǵysta onyń qaýipti jaýy jońǵarlardyń shapqynshylyǵyna ushyraǵanyn jaza kele, «qazaqtar tek qana Uly Petrden kómek kúte alatyndyǵyn alǵa tartyp», tarıhı jaǵdaıda qazaqtardyń bolashaq taǵdyryn alyp el Reseımen baılanystyrǵan-dy. Mundaı saıasat keıingi orys zertteýshileri L.Meıer, A.I.Dobrosmyslov eńbekterinde de jalǵasyn tapty. Keńestik zamanda osy saıasat aıtarlyqtaı ózgeriske ushyrady deý qıyn. О́ıtkeni, Alash zııalylary kótergen qazaq memlekettiligi, ony saqtaý jolyndaǵy ult azattyq qozǵalystar ótken ǵasyrlardaǵy tarıhı tulǵalarymyzdyń qoǵamdyq-saıası qyzmetteri máseleleri keńestik júıe talabymen ólshene bastady. 1949 jyly qazaq memlekettiligi máselesiniń mańyzdylyǵyn eskergen E.Bekmahanov ózin synaýshylarǵa ómirin qaterge tige batyl jaýap bergen bolatyn. Elimizdiń táýelsizdigi ǵana halqymyzdyń negizgi memlekettilik máselesine tarıhı shyndyq turǵysynan qaraýǵa múmkindik berdi. Bul baǵytta qazaq tarıhshylary H.Ábjanov, Z.Qınaıat, B.Káribaevtyń pikirleri qundy.
Sonymen, Qazaq memleketi óz bastaýyn ulan-baıtaq Eýrazııa aralyǵyn erkin jaılaǵan túrkitildes halyqtardyń erkimen, taǵdyr ortaqtyǵymen, rýhanı birligimen, aýmaly tókpeli zamanda urpaqtar úılesimdiligimen dúnıege keldi. Memleket eshqashan negizi, tamyry joq jerde paıda bolmaıtynyn eskersek, Qazaq memleketi saq, ǵundardyń zańdy murageri túrkitildes halyqtar qurǵan qaǵanattar, qypshaqtar ıeligi, Aqordanyń jalǵasy boldy. Ol Qazaq ataýymen alǵash ret paıda bolǵan memlekettiń qurylýyna yqpalyn tıgizdi. 1465-1466 jyldary qurylǵan Qazaq memleketi – uzaq jylǵy tabıǵı damýdyń zańdy nátıjesi. Tarıhshy Zardyhan Qınaıatuly: «Al Qazaq memleketi, qazaq ulty – Joshy ulysynyń áskerı sol qanaty, Aqorda dáýirinde «Alash eli», bıleýshisi Orys han – «Alash han» atandy. «Alash» ataýy – qazaq ataýynyń tikeleı balamasy. Bul men ashqan jańalyq emes, ony Qadyrǵalı Jalaıyrı, Shoqan Ýálıhanov, Máshhúr Júsip Kópeev áldeqashan aıtyp ketken. Bul týraly parsy, mońǵol, orys derekterinde jetkilikti materıaldar bar. Biraq Qazaq handyǵy qazaq memlekettiliginiń bastaýy da, sońǵysy da emes. Saq, Úısin dáýirinen bastap, búginge deıin ósip-ónip kelgen dınamıkalyq qubylys», – dep túıindegen-di. Sonymen, qazaq memleketi qaınar bastaýyn – búgingi Qazaqstan terrıtorııasyn sonaý kóne zamannan kóship qonyp, turaqty mekenge aınaldyrǵan taıpalardan, olar quraǵan memleketterden alady.
Memleketimiz túrli tarıhı jaǵdaılarǵa qaramastan, bizdińshe, óziniń birtutastyǵyn 1780 jyly qazaq hany Abylaı qaıtys bolǵanǵa deıin tolyq saqtady. Abylaıdan keıin ǵana Reseı otarlaý josparyn batyl júrgizýge kiristi. Orys áskerleri ashyqtan-ashyq Kishi júzdi oırandady, handyq basqarý júıesin joıýǵa batyl kiristi. Orta júz hany Ýálıdiń sońyna ásker saldy. Munyń ózi «bodandyq» qysymynyń jańa kezeńiniń bastalǵanyn anyq dáleldedi. Onyń arty ashyqtan-ashyq Nuraly hannyń Ýfa qalasyna, Arynǵazy hannyń Kalýga qalasyna jer aýdarylýyna, Syrym, Isataı, Mahambet batyrlardyń, Kenesary hannyń, Naýryzbaı sultannyń ólimine ulasty. Sońy Qazaq memleketiniń orys ımperııasynyń quramyna zorlap enýine ákeldi. Soǵan qaramastan, halqymyzdyń boıyndaǵy azattyq rýhyn, jarqyn bolashaqqa umtylysyn eshkim óshire almady.
Bizdińshe, áý bastan Qazaq memleketi dala demokratııasynyń úlgisimen quryldy. Ol saıası-ekonomıkalyq egemendikti saqtaǵan qazaq rýlary, olar qurǵan rýlar federasııasy, odan ári taıpalyq konfederasııalar odaǵymen erekshelendi. Konfederasııalar odaǵy – Uly, Orta, Kishi júzden quralǵan Halyq keńesine, Quryltaıǵa toǵysty. Halyq keńesinde ult máselesi, tutas eldikti saqtaý, jaıylym máseleleri talqylandy. XVIII ǵasyrdaǵy qazaqtar jaıymen jaqsy tanys P.Rychkov: «Qazaq rýlary emin-erkin kóship júredi, bastary syrttan joıqyn qaýip tóngende nemese oljaǵa attanǵanda ǵana qosylady», – deıdi. Qazaq tarıhynda Táýke han zamanyndaǵy Saıram mańyndaǵy Mártóbe, Kúltóbe, 1710 jylǵy Aral teńizi mańyndaǵy Qaraqum, 1729-1730 jylǵy Ordabasy jıyndary týraly málimetter saqtalǵan. Halyq keńesinde el senimin aqtaıtyn handyq basqarý júıesiniń tiregi, onyń basshysy Aǵa han kópshilik daýyspen saılandy. Bul arada 1767 jyly 14 jeltoqsanda Abylaı hannyń Omby ákimshiligine joldaǵan hatyndaǵy qazaqty basqarǵan Aǵa handar týraly «meniń ata-babalarym Baraq han, Jánibek han, Jádik han, Shyǵaı han, Esim han, Jáńgir han, Táýke han, Bolat han, Qaıyp han, Ábilqaıyr han, Ábilmámbet han, olardan soń endi men Abylaı hanmyn», degen joldardy atap ótýge tıispiz. Árıne, tizimde qazaq handyǵynyń qurylý, qalyptasý kezeńindegi Kereı, Qasym, Táýekel handar atalmaǵanymen olardyń qazaq tarıhyndaǵy sińirgen eńbekteri tarıhı derekterde tolyqqandy hattalǵan. Biz úshin osy derektiń mańyzdysy alǵash ret Aǵa handardyń retimen kórsetilýi jáne onyń Abylaı atynan jazylýy der edik. Tarıhymyzda Aǵa handarmen qatar olarǵa baǵynǵan kishi handar da bolǵan. Bir ǵana XVIII ǵasyrdaǵy aty tarıhta qalǵan Uly júzdegi Jolbarys, Orta júzdegi Sámeke, Kóshek, Kishi júzdegi Nuraly, Batyr, Qaıyp jáne ózge de handar, sóz joq, Aǵa handarǵa baǵynǵan. Bul arada keıbir ǵalymdar jazǵandaı, qazaq tarıhyndaǵy Uly, Orta jáne Kishi júzder «úsheýi úsh memleket bolǵan» emes [Násenov B. Qazaqta júz bolmaǵan // Násenov B. XVIII tom-XXXIII kitap. Ábilqaıyr han (III taraýy). Máskeý muraǵattary sóıleıdi. Sankt-Peterbýrgtiń kitaphanasy saıraıdy. –Almaty-Novosıbırsk, 2011. -11 b.]. Iá, bolýy da múmkin emes. XVIII ǵasyrda qazaq halqy birligi men ishki tutastyǵy arqyly ǵana antalaǵan kórshileri – Reseı baǵyttaǵan qalmaq, bashqurt, orys-kazaktardan, jońǵardan, parsydan, qytaıdan, ońtústiktegi handyqtardan aman qaldy. Qytaı muraǵatynan tabylǵan 1762 jylǵy Qaıyp, Batyr, Nuraly handar hatyn jarııalap saralaǵan Baqyt Ejenhanuly: «Bıleýshilerdiń danyshpandyǵy men patrıottyǵyna tıisti baǵasyn berýimiz kerek. Olardyń dıplomatııalyq joldaý hattary «biz, qazaq bıleýshileri óz bastaýymyzdy Shyńǵys hannan alamyz»; «qazaq halqy úsh júzge bólingenine qaramastan, biz barlyq qýanysh pen qıyndyqty birge bólisemiz» degen jalǵyz ǵana joǵary ıdeıamen sýǵarylǵan edi. Handar men sultandar óz kúshteriniń bir ǵana nársede – Qazaq eliniń birliginde ekenin óte jaqsy túsindi», – degen pikirler bizdiń memlekettik túsinigimizdi sózsiz keńeıte túsedi. Bul arada Aǵa handarǵa laıyqty baǵasyn beretin ýaqyt jetkendigin atap ótemiz. Aǵa handardyń ózi kishi handarmen, rý, taıpalardy basqarǵan bı, sultandarmen, memlekettik qurylymdaǵy batyr, jasaýyl, tóleńgittermen, musylman dinı ókilderimen tyǵyz qarym-qatynasta bolǵan. Bıleýshilerdiń ózi elden bólektene almady, halqyna táýeldi edi.
Endigi úlken másele Qazaq memleketiniń syrtqy saıasattaǵy kóp vektorly ustanymy. Búgingi táýelsiz elimizdiń kóp vektorly saıasaty, bizdińshe, óz bastaýyn ótken tarıhtan alady. Oǵan qazaq halqynyń Eýrazııanyń ortasynda ornalasyp, álemdik memleketter – Reseı men Qytaı tárizdi iri memlekettermen kórshiles bolýymyz áser etti. Sonaý XVII-XVIII ǵasyrlarda Qazaq memleketi saıası turaqtylyqty saqtaý maqsatynda Reseı men Qytaıdan basqa ózimen kórshiles Iran, Aýǵanstan ımperııalarymen de baılanys ornatty. О́z shekarasyn qorǵaý, keńeıtý maqsatynda jan berip, jan alysty. Qazaqtardyń kóp vektorly saıasatynyń bir kórinisi retinde 1731 jylǵy qazaq-orys kelissózderin ataýǵa bolady. Ábilqaıyr hannyń osy bir saıasatyn Reseımen jasalǵan ýaqytsha kelisim retinde qaraǵan durys. Reseıde saqtalǵan hannyń hatyn tarıhshy A.Isın 2001 jyly Abaı jýrnalynyń №2 sanynda «Ábilqaıyr hannyń hatyn qalaı oqyǵan durys?» ataýymen qaıtadan aýdaryp, jańa mátinde usynǵanymen, tarıhshylar arasynda elenbeı, ǵylymı aınalysqa keńirek enbeı qaldy. Sondyqtan Ábilqaıyr han, onyń janyndaǵy tarıhı tulǵalar atynan jazylǵan túpnusqa hattardy qazaqstandyq mamandarǵa arnaıy aýdartýdy qolǵa alǵan jón. О́ıtkeni, hannyń keıingi barlyq áreketteri orys saıasatkerleri tyqpalaǵan «bodandyq» qamytynan múldem alshaq ekenin dáleldeıdi. Ábilqaıyr hannyń Reseıge qaratyp: «Meni qan maıdanda jaýlap alǵan joqsyń, «orys bodandyǵyn» óz erkimmen qabyldadym, Túrkistanǵa kóship ketsem, orys úkimeti meni qaıtara almaıdy», – dep jar salýy [Esmaǵambetov K. Alǵy sóz. Ábilqaıyr han: Ańyz ben aqıqat // Ábilqaıyr han. Jınaq. Qurastyrǵan K.Esmaǵambetov. – Almaty: «Arys», 2004. -16 b.], Edil qalmaqtary, Jaıyq kazak-orystarymen soǵystary, bashqurttardy ózine qosýǵa jáne olarǵa qazaqtan han saılaýǵa kúsh salýy, Iran shahy Nádirmen 1742-1746 jyldardaǵy ózara elshi almasýlary, 1746 jyly Nádirge «orystar jaǵynan qysastyqqa ushyraǵan shaqta panalaý úshin Besqala qalashyǵyn berýdi» surap hat jazýy, osy aralyqtaǵy Jońǵar memleketimen qudandaly bolý saıasaty, ony jalǵastyrǵan Ábilmámbet, Abylaı handardyń Reseımen baılanysty úzbeı Qytaımen, Aýǵanstanmen elshilik almasýlary, ózara tıimdi saýda-sattyqty damytýy qazaqtyń Aǵa handarynyń táýelsiz saıasatyn aıqyndaıdy. Aǵa handar Ábilmámbet, Abylaıdyń kóp vektorly syrtqy saıasatyn júzhandary tolyqtaı qoldady deýimizge bolady. Abylaıdyń 1757 jyly Qytaı generaldaryna: «Men Orta júzdiń hanymyn. Kishi júz ben Uly júzdi de meniń týmalas baýyrlarym bıleıdi», – degen pikiriniń ózi ishki tutastyqty bildiredi [100 qujat. (Qazaq handyǵy men Chıń ımperııasy arasyndaǵy qarym-qatynasqa baılanysty qujattar). – Almaty: «Sanat», 1998. -176 b.]. Olaı bolsa ótken tarıhymyzdy jazýǵa erekshe yqpal jasaǵan 1731 jylǵy Ábilqaıyr han bastaǵan, keıin ony Ábilmámbet, Abylaı handar jalǵastyrǵan qazaq-orys kelissózder tarıhyn otarlaýshy Reseı kózqarasymen emes, jańasha ulttyq paıymmen saralaıtyn ýaqyt jetti. Kezinde orys tarıhshysy, akademık N.I.Veselovskıı Qazaqstannyń Reseıge qosylýy tarıhyn zertteı kele: «Kóshpendilerdiń kelisim týraly túsinikteriniń bizdiń túsinigimizden áldeqaıda aıyrmashylyǵy bar. Olar úshin bodandyq degenimiz, eshkimdi belgili bir memleketke eshteńege mindettemeıtin, sondaı-aq qazaqtardyń paıdasyna sheshilgen saýda-sattyqtyń bir kelisimi sııaqty áser etti» [Ýnkovskıı I. Posolstvo k Zıýngarskomý hýn-taıchjı Sevan Rabtaný kapıtana ot artıllerıı Ivana Ýnkovskogo ı pýtevoı jýrnal ego za 1722-1724 gody. Dokýmenty, ızdanıe s predıslovıem ı prımechanıem N.I.Veselovskogo. -SPb. 1887. -S.4] dese, al akademık V.V.Bartold: «Orta Azııa bıleýshileri «bodandyqty» kúshtiniń álsizge qamqorlyq jasaýy dep eseptedi. Olar ony tek qana tıimdi mámile retinde qabyldap, sol kezeńde moıyndaryna eshqandaı da mindetkerlikti alǵan joq», – degen qorytyndy jasaǵan [Bartold V.V. Sochınenııa IH t. -C. 405]. Orys ǵalymdary pikirlerin E.Bekmahanov qazaq eliniń Reseıge baǵynyshtylyǵyn aǵanyń inige qamqorlyǵy ispettes deı kele, «Reseı patshasy Anna Ioanovnanyń irgetasynda «bodan bolý» («poddanstvo») degen termın qoldanylǵan. XVIII ǵasyrdyń birinshi shıreginde bul sózdiń maǵynasy qazirgiden bólek. Ol kezde «poddanstvo» degen sózdi qamqorlyq dep túsingen, ıaǵnı bul sózdi ózine qaratyp alý nemese otarlaý dep túsinbeý kerek», – dep oryndy eskertken-di [Bekmahanov E.B. Sobranıe sochınenıı v semı tomah. Tom 3. (Prısoedınenıe Kazahstana k Rossıı). Pavlodar: TOO NPF «EKO», 2005. –S. 189]. Tarıh qazaqtardyń bolashaǵy úshin qansha qymbatqa tússe de, Reseımen osylaısha kelisimge kelgenin, ol arqyly soltústik pen batysymyzdaǵy jaıylymdardy ıelengenimizdi, Azııada iri ımperııaǵa aınalǵan parsy shahy Nádirmen elshi almasqanymyzdy, Jońǵarııany jer betinen joıǵan Qytaıdyń da tilin taba bilgenimizdi, oǵan qarsy Aýǵan shahy Ahmadty da paıdalanyp, musylmandar odaǵyn qurǵanymyzdy, osyndaı batyl sheshimder arqyly ımperııalar arasynda ózimizdi aman-esen saqtap qalǵanymyzdy da biledi. Osynsha mańyzdy oqıǵalardyń barlyǵy XVIII ǵasyrdyń nebári 50 jylyn qamtydy. Jeńisi men jeńilisi qatar júrgen, babalarymyzdyń tún uıqysyn tórt bólgen tar jol taıǵaq keshý jyldarynyń naqty nátıjesi 1991 jyly álemdik qaýymdastyqqa engen Táýelsiz Qazaqstan Respýblıkasy boldy deı alamyz.
Qazaq memlekettiligin saqtaý barysyndaǵy halqymyzdyń birtýar tulǵalarynyń qoǵamdyq-saıası qyzmetterin muraǵatta bar qujattarmen shynaıy zerdeleý de – kezek kúttirmeıtin másele. Olardyń biriniń erligin ekinshisine tańyp, odan qalsa muraǵat derekterin burmalap, tarıhı oqıǵalardyń ýaqytyn ári-beri jyljytý, tulǵalardy qoldan ulyqtaý, jergilikti jerlerden úlken, kishi batyrlardy qoldan jasaý búgingi jaǵdaıymyzda tarıh ǵylymyna abyroı ákelmeıdi. Bul arada el aldynda jarqyraı kóringen muraǵat qujattarynda attary máńgige hattalǵan Aǵa handar Táýke han, Qaıyp han, Ábilqaıyr han, Ábilmámbet han, Abylaı handy, 1710 jyly Qaraqumda dańqy shyqqan, 1742 jyly túrikmender qolynan qaza tabatyn Tabyn Bókenbaı batyrdy, sál keıin Ábilqaıyr han janynan tabylatyn Shaqshaq Bógenbaıdy, Qanjyǵaly Bógenbaıdy, Shaqshaq Jánibek pen sultan Jánibekti, Baraq sultandy, Qarakereı Qabanbaı batyrdy, ataqty bıler Tóle bı, Qazybek bı, Áıteke bılerdi jáne ózge de tulǵalardyń ómiri men qyzmetin zertteýde qazaqshylyq, baýyrmaldyq emes, tarıhı shynaıy obektıvtik kózqaras qajet. Tulǵalar tarıhyn jaza salý nemese naqty dálelsiz iri zertteýlerge qosa salý óskeleń urpaqty shatastyrady jáne tarıh ǵylymynyń qadirin ketiredi. Mundaı sátsiz tájirıbeler zardaby búginde ashyq baıqalýda. Máselen, búginge deıin Áıteke bıdiń ómiri men qyzmeti tolyqqandy zerttelmedi, uly hanymyz Abylaıdyń 1780 jyly qaıtys bolǵany dáleldense de, baspasóz quraldary oqyrmandy áli de 1781 jyly dep shatastyrýda, jaryq kórgen ensıklopedııalarda tulǵalarymyzdyń ómir súrgen jyldary da ártúrli jazylýda.
Tulǵalar arasyndaǵy qarym-qatynastarda memlekettik múddeniń basym bolǵanyn jazatyn ýaqyt keldi. Otandy qorǵaý máselelerinde olardyń birlese qımyldaǵanyn basa kórsetýimiz qajet. Oǵan muraǵattyq qujattar da jeterlik. Máselen, 1759-1764 jyldary aralyǵyndaǵy Qytaı ekspasııasyn toqtatý úshin jasalǵan qazaq-aýǵan baılanysyndaǵy Aǵa han Ábilmámbet pen Abylaı hannyń Nuraly hanmen, keıin 1772 jyly qyrkúıek aıynda Nuraly hannyń Aǵa han Abylaıǵa Qabylan sultanyn jiberip, qazaq dalasyndaǵy qalmaq, túrikmen tutqyndaryn Reseıdegi qamaýdaǵy qazaqtarmen almastyrý máselesin talqylaýy ishki birlikti dáleldeıdi. 1762 jylǵy Qytaı patshasyna joldaǵan hatynda Kishi júz hany Nuraly: «Qazaqtarda úsh júz jáne olardy basqaratyn úsh han bar. Biz Ábilpeıiz sultan arqyly onyń jáne Ábilmámbet, Abylaı handardyń Sizdermen ózara senimge qurylǵan qarym-qatynasyn estidik. Biz, Nuraly han, Eráli, Dosaly, Qaraǵaı (Ábilqaıyr hannyń balasy. Zertteýshiler ony Qarataı dep atap júr – Á.M.) sultandar Kishi júzdi basqaramyz. Biz úsh júzge bólinsek te jaýǵa qarsy soǵysta bolsyn, beıbit ómirde bolsyn árqashan da birgemiz. Sondyqtan biz de, ózge júzderdeı Sizdermen qarym-qatynasymyzdy bekitkimiz keledi», – dep elshilerin jibergen [Ejenhanýly B. Zapıskı sıanlýnskogo chınovnıka // Kazahstanskaıa pravda. -17 maıa.-2013]. Qytaı derekterimen tanys shyǵystanýshy K.Hafızovanyń «Abylaı han Baraq sultan Ábilqaıyr handy óltirgennen keıin de arazdasýshy toptar arasyndaǵy senimdi qarym-qatynasyn saqtaı bildi. Ol Sındiktermen bolǵan kelissózder barysynda Nuraly hannyń bedelin ósirdi jáne ony únemi Qytaı baǵytyndaǵy qadamdarymen aqparattandyryp otyrdy. Abylaı han ishki saıası tepe-teńdikti jáne kórshiles alyp derjavalar arasyndaǵy syrtqy saıası baılanysty saqtaı bildi», – degen qorytyndysy tarıhymyzdyń betterine jańa tujyrymdar jasaýǵa múmkindik beredi [Hafızova K. Posolskıe svıazı Abylaıa s Sınskoı ımperıeı // Mysl. -2013. -№11 Noıabr. –S.35].
Qoryta kelgende, tarıh ǵylymy aldynda elimizdiń baı shejiresi men tarıhyn álemdik deńgeıde qarastyrý kúrdeli mindeti tur. Jahandaný zamanynda Elbasy kótergen Máńgilik El ıdeıasynyń túbinde ult birligi men babalar amanaty, kórshiles shet eldermen beıbit ómir súrý, ótkennen sabaq alar qatparly tarıhymyz jatyr. Ony tolyqqandy óskeleń urpaqqa shynaıy jetkizý tarıhshy qaýymynyń basty mindeti bolmaq.
Ábilseıit MUQTAR,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.
ORAL.
A.Dúzelhanovtyń sýreti.
