О́ńir basshysy Qanat Bozymbaev bastaǵan oblys delegasııasy shekaralas aımaqtar arasyndaǵy yntymaqtastyqty damytý maqsatynda Reseıdiń Altaı ólkesinde bolyp qaıtty. Gýbernator Aleksandr Karlınmen kezdesip, kelisimderge qol qoıyldy. Delegasııa músheleri Barnaýlda uıymdastyrylǵan óndiristik kórmeni aralady. Jalpy, bul sapar ǵana emes, oblystyń shekaralas otyrǵan kórshiles óńirleriniń saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyq baılanystary buǵan deıin de úzilgen emes.
Bul baılanystar sońǵy on jyl ishinde ártúrli salalarda jalǵasyn taýyp keledi. Oblystaǵy Ertis, Jelezın, Ýspen, Sharbaqty aýdandary Reseıdiń Omby, Altaı ólkesi, Qulyndy dalasy, Slavgorod, Baıǵamut, Kereı aýyldary Novosibirdiń aýdandarymen jaqyn ornalasqan, aralaryn eki-úsh saǵattyq jol ǵana bólip tur. Orman órti shyǵa qalsa, eki eldiń ormanshylary tilsiz jaýmen birlese kúresedi.
– Bıyl jaz shyǵa Altaı ólkesin sý basqanda pavlodarlyqtar kómek qolyn sozyp, kıim-keshek, azyq-túlik jiberdi. Sizderge rahmet, – dep Aleksandr Karlın alǵysyn bildirdi.
2012 jyly oblys ortalyǵynda eki el basshylarynyń qatysýymen ótken IH forýmda Pavlodar oblysy Tatarstan, Bashqurtstan, Altaı ólkesi, Omby, Novosibir jáne Tomsk oblystarymen, Belarýstiń Mınsk oblysymen yntymaqtastyq týraly memorandýmdarǵa qol qoıǵan bolatyn. Búginde onyń nátıjesin ımport pen eksport úlesiniń artýynan-aq baıqaýǵa bolady. Oblys ákiminiń orynbasary Dúısenbaı Turǵanovtyń aıtýynsha, jalpy, bizdiń oblystyń syrtqy saýdasynda Reseı men Belarýstiń úlesi 60 paıyzdan asady.
Byltyrǵy taýar aınalymy 2,8 mlrd. dollardy qurapty. Bıylǵy jyldyń birinshi toqsanynyń qorytyndysy boıynsha 146 mıllıon dollardyń saýdasy jasalǵan eken. Jáne de oblystyń Reseı, Belarýs elderimen aradaǵy ımport kólemi eksporttan áldeqaıda tómen. Iаǵnı, bizdiń ónimder bul elderge kóptep shyǵarylady degen sóz. Reseıden oblysymyzǵa mashına jasaý, hımııa, metallýrgııa, qurylys, ónerkásip salalaryna qajetti ónimder jetkiziledi. Sondaı-aq, azyq-túlik pen halyqtyq tutyný taýarlary ımporttalady.
Al bizdiń oblystan alıýmınıı, glınozem, elektr energııasy jáne kómir eksporttalady. Sońǵy úsh jylda Reseıge tasymaldanatyn elektr energııasynyń kólemi artyp otyr. Byltyr oblys ortalyǵyndaǵy «Mashına jasaý zaýyty» Reseıge 2,7 mıllıon dollardyń 9 júk kótergish kranyn eksportqa jiberse, «Neftehım LTD» kásiporny 30 myń tonna polıpropılen men metıl-tret-býtıl efırin jetkizdi. Sonymen birge, «Munaı-hımııa zaýyty» AQ jyl saıyn Batys Sibir munaıynyń 5 mıllıon tonnasyn qaıta óńdeıdi. Búginde zaýytta jańǵyrtý jumystary júrgizilýde.
Oblys ortalyǵyndaǵy «Rýbıkom», «Akoba», «Smak» kásiporyndary shujyq jáne et ónimderin jetkizse, «Kemmı» seriktestigi makaron ónimderin eksporttaıdy. Sońǵy úsh jylda Ekaterınbýrg, Omby, Novosibir oblystarynda «Mashına jasaý zaýytynyń», «Format Mach Company-Sıbır» jáne «Svarko» kásiporyndarynyń ókildikteri ashylǵan, endi Máskeýde «Romat» farmasevtıkalyq kompanııasynyń jáne «Svet» seriktestiginiń ókildikterin ashý josparlanýda.
Omby men Novosibir óńirlerinde «Azımýt» jıhaz fabrıkasynyń jáne «Gofrotara» kásipornynyń ókildigi qurylady. Bul «Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq» aıasynda saýda-sattyqty odan ári arttyrýǵa, ıntegrasııalyq baılanystardy nyǵaıtýǵa múmkindik bermek. Mysaly, belarýstik «Mogılevlıftmash» kásiporny men pavlodarlyq «Ertis-Lıft» seriktestigi arasyndaǵy baılanys arqyly pavlodarlyq kompanııa 100 lıft qurastyryp shyǵardy. Al, «Qazaqstan elektrolız zaýyty» AQ Belarýs naryǵyna jyl saıyn 6 myń tonna alıýmınıı eksporttaıdy. Munyń otandyq ónimderimizdiń basqa elderde tanymal bolýyna, eksport úlesiniń artýyna úles qosatyny sózsiz.
Reseı arqyly Ekibastuzdan Belarýske elektr energııasyn jetkizýge jol da ashylady. О́ıtkeni, Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs elderi 2016 jylǵa qaraı biryńǵaı energetıkalyq naryq qurýdy qolǵa almaq. 2015 jyly Ekibastuz GRES-1 stansasy Belarýske 2,6 mlrd. kVt/saǵat elektr energııasyn jetkizedi degen de jospar-jobalar bar. Búginde ekijaqty kelissózder júrgizilýde. О́kinishke qaraı, Reseı tarapynan suranystyń azaıýyna baılanysty kómir eksportynyń kórsetkishi tómendedi.
Jalpy, bizdiń oblysta reseılik jáne belarýstik mamandardyń qatysýymen 118 kásiporyn jumys jasaıdy. Mysaly, Ekaterınbýrgtiń «Rýsskaıa mednaıa kompanııasy» Baıanaýyldyń Maıqaıyń kentindegi «Maıqaıyńaltyn» kásipornyn basqaryp otyr. Iаǵnı, Maıqaıyńnan Chelıabi oblysyna, «Karabashmed» zaýytyna mys jáne quramynda altyny bar konsentrattar jetkiziledi.
Oblysta 2009 jyly shetel ınvestısııasy 8,5 mlrd. teńge bolsa, 2013 jyly 41 mlrd. teńgeden asty. Negizgi kapıtalda reseılik jáne belarýstik ınvestısııalardyń úlesi basym. Temirjol, mashına jasaý salalarynda Novosibir zaýytymen, Nıjnetagıl metallýrgııa, Magnıtogor metız-kalıbr kombınattarymen iskerlik baılanystar ornatylýda.
Oblys ortalyǵyndaǵy «Pavlodar» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵynda hımııa, munaı-hımııa jáne tústi metallýrgııa salalary boıynsha jańa óndirister ashylsa, bul – reseılikter úshin ınvestısııa salýǵa qosymsha múmkindik degen sóz. Ekinshiden, Ertis ózeni arqyly júk tasymalynyń kólemin arttyrý óńir ekonomıkasyna qajet. Buryndary Ertis ózeni arqyly jylyna 2-3 mıllıon tonna júk tasymaldanypty, keıin múlde azaıyp, 2008 jyly nebári 17 myń tonna ǵana bolyp qalǵan. Sý joly arqyly ózen qumy, qıyrshyq tas tárizdi qurylystyq zattar tasymaldanady. Júk tasymaldaýǵa kedergi keltiretini – ózenniń keıbir tustaryndaǵy taıazdyq. Qazaqstan Úkimeti jyl saıyn 80-100 mıllıon teńge kóleminde qarjy bólip, Ertis ózenin tazartyp keledi. Al Reseıdiń Omby qalasynyń shekaralas aýmaqtary tusynda mundaı jumystar júrgizilmegendikten, endi bul másele memleketaralyq deńgeıde qaraýdy qajet etip otyr.
– Ertis ózenin saýda joly retinde paıdalaný ekonomıkalyq turǵydan tıimdi. Osy tıimdilikti paıdalaný kerek, – deıdi Dúısenbaı Turǵanov.
Bul kúnderi bizdiń óńirde ındýstrııalandyrý kartasy boıynsha jańa munaı jáne hımııa, farmasevtıka, metallýrgııa, mashına jasaý kásiporyndary salynýda. Osy maqsatta Reseı, Belarýsten, ózge de memleketterden mamandar kelmekshi.
Pavlodar óndiristi óńir retinde Altaı ólkesine qońyr kómir, qara metaldan jasalǵan ónimder jiberedi, al bizdiń oblysqa Altaı jerinen koks pen jartylaı koks, aǵash materıaldar, temirjol shpaldary jáne basqa da ónimder men qural-jabdyqtar, sondaı-aq, pnevmatıkalyq rezeńke shınalar eksporttalady. Aýyl sharýashylyǵyna qatysty aıtatyn bolsaq, kórshi óńirler asyl tuqymdy mal jáne ónerkásiptik, ósimdik sharýashylyǵy, orman, aǵash, baǵbandyq sala boıynsha jaqsy baılanys jasap keledi. О́tken jyly oblys sharýashylyqtaryna Altaı ólkesinen asyl tuqymdy «Dalalyq kúreń sıyrdan» 248 bas jetkizildi. Oblystyń Sharbaqty aýdanyndaǵy «Pobeda» JShS, Ýspen aýdanyndaǵy «Galıskoe» JShS zamanaýı joǵary ónimdi aýyl sharýashylyǵy tehnıkalaryn, mal azyǵyna qosymsha dárýmender, mal sharýashylyǵyna qajetti materıaldar satyp alý jóninde Barnaýl qalasyndaǵy kásiporyndarmen kelisim jasasqan. Jalpy, bizdiń Aqsý ferroqorytpa zaýyty, «Bogatyr Kómir» JShS, «Qazaqstan alıýmınııi» AQ, «EEK» AQ, «AES Maıkóbe» JShS, «Qazenergokabel» AQ, «Rýbıkom» JShS, «Pavlodartuz» JShS sııaqty kásiporyndarymyz reseılik kórshi óńirlermen syrtqy ekonomıkalyq baılanystyń negizgi tirekteri sanalady.
Bul jolǵy kórshi oblystar arasyndaǵy kezdesýler Altaı ólkesiniń ákimshiligi men Pavlodar oblysynyń ákimdigi arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq, ǵylymı-tehnıkalyq jáne mádenı yntymaqtastyq týraly 2012 jylǵy 19 qyrkúıekte qol qoıylǵan kelisimder aıasynda júzege asyryldy. Iаǵnı, shekara boıynda kórshiles otyrǵan eki oblys aldaǵy ýaqyttarda ónerkásip, aýyl sharýashylyǵy, densaýlyq saqtaý jáne gýmanıtarlyq damý, qorshaǵan ortany qorǵaý jónindegi yntymaqtastyqqa birlesip qol jetkizbekshi. Atap aıtqanda, «Qazenergokabel» AQ pen «Alleon» TD» AAQ alıýmınıı sozba symyn jetkizý jóninde quny 300 mıllıon teńgeniń, «Stalmontaj» JShS men «Altaıtal» kompanııasy talıı satyp alý jóninde 25 mıllıon teńgeniń ózara kelisimderin jasasty.
Sonymen birge, «Galıskoe» JShS men «Anıtım» kompanııasy topyraqty óńdeıtin aýylsharýashylyq tehnıkasyn, «Pobeda» JShS men «Kırov» kolhozy» asyl tuqymdy iri qara mal tólderin satyp almaqshy.
Sóıtip, oblys basshylyǵy Altaı ólkesine sapary barysynda jalpy quny 580 mıllıon teńge turatyn ekijaqty 12 memorandým men kelisimderge qol qoıdy. Sondaı-aq, oblys delegasııasy ejelden Altaı ólkesinde turatyn qandastarymyzben kezdesip, Barnaýldaǵy memlekettik pedagogıkalyq akademııa janynan ashylǵan «Qazaq tili men mádenıeti» ortalyǵynda boldy.
Farıda BYQAI,
«Egemen Qazaqstan».
Pavlodar oblysy.
