Shyn zııaly

Kúni búginge deıin qazaqtyń zııaly qaýymyn qalyptasyp boldy dep kesip aıtý qıyn. Jetpis jyl boıy san dúrkin otalyp, tuqym-tuıaǵymen qýǵynǵa túsken ulttyń kózi ashyq áleýmetshil qaıratkerleriniń artynda iz de qalǵan joq. Jetpis jyl boıy totalıtarlyq qoǵamnyń kórigimen sýarylyp, taptalyp shyqqan elıtanyń rýhanı bolmysynan kommýnıstik ıdeologııa qazaq mentalıtetine tán qadyr-qasıetti, minez-qulyqty qaqtap turyp syǵyp aldy. Kesheli-búgingi el aýzyna qaraıdy deı-tuǵyn zııalylardyń kópshiligi daýyldan keıingi toǵan betine shyqqan salyndy shómshek-sholaq belsendilerdiń uryq-sharqy degen jón shyǵar. Sonan soń da jan-dúnıesi qasań, ótkenniń nárin, jańanyń asylyn boıyna sińire almaǵan, qabileti men mindeti úılespeıtin, ıntellektige kedeı «pysyqtar» dúnıege keldi. Tańǵalatyn bir jaı – belgili memleket qaıratkeri, 1939 jyldan KOKP múshesi, Qazaq KSR saýda qyzmetiniń eńbek sińirgen qaıratkeri Quzyrǵalı Haırýllauly Haırýllınniń osylardan tabıǵaty bólek jan edi. Ol – osydan bir ǵasyrdan asa ýaqyt buryn Gýrev, búgingi Atyraý oblysy, Novobogat aýdany, Begaıdar aýy­lynda ómirge kelgen. Balalyq shaǵyn patshalyq zamanda ótkizip, estııar kezinde keńestiń qyzyl mektebinen tárbıe alsa da zaman eserligin boıyna darytpaı, qandaı qyzmet atqarmasyn bireýdi qorlamaı, bireýden ózin qor sanamaı, tákapparlyq pen kishipeıildiliktiń úzeńgisin teń basyp, adamgershiliktiń álippesin umytpaǵan azamat. Minez-qulqy bir qaraǵanda aldyńǵy urpaqtan úzilip qalǵan eskiniń kózi sııaqty tektilik bar, bir qaraǵanda zaman aǵysyn barometrdeı baıqaıtyn, orta, ýaqyt týraly pikir-saıasaty ishinde, isi men áreketine shań jýytpaıtyn taqýa sııaqty kórinetin. Dýmanda da, duǵada da, qyzyqta da, qııanat kórse de bir minez, sóıte tura betiniń nuryn, júziniń jaıdarlylyǵyn, kisilik kelbetin tozdyrmaǵan. Qatardaǵy esepshiden mınıstrdiń birinshi orynbasaryna deıin kóterilip, ómir-baqı saýda salasynda qyzmet atqarǵanda da dúnıeqońyzdyqpen artyq mal jınap, ústine artyq kıim japsyrmaǵan birtoǵa, biraq, toqpyn dep semirmeı, joqpyn dep telmirmeı, otbasynyń qarapaıym jıhazy men dastarqanyn da jurt úshin ustaıtyn jomarttyǵy jáne bar-dy. Resmı tulǵalarǵa jalbaqtaýy joq Q.Haı­­rýllın óner adamdaryn erekshe jan tartatyn. Jazý­shydan bastap massovkanyń artısterine deıin bir iltıfatpen qarap, turmys-tirshiliktiń ábiger-muqtajymen aldyna kelgenderdiń birde-biriniń meselin qaıtarǵan emes, bos ýaqytyn solardyń ortasynda ótkizip, bireýdi tyńdap, ózin tyńdata bilgen qadiri óz aldyna, ázil-ospaq pen oıyn-saýyqta utsa da, utylsa da lázzat alatyn Quzekeńmen partner bolýdyń ózi ǵanıbet edi. Kúndelikti is basynda bolsyn, tótenshe shara talap etetin qysyltaıań sátte bolsyn jaıbaraqat qalpynan aýmaıtyn erekshe sabyrly Quzekeń nendeı qıyn sharýany uransyz, ushqalaqsyz úndemeı otyryp-aq náshimen tyndyryp tastaıtyn da,  sonysyna maqtaý da, madaq ta tilemeı, naýqanshy, ot alyp qamysqa túsetin kúıgelekterden ózin bıik ustaıtyn. «...Alpysynshy jyldardyń basy edi, Almaty oblystyq partııa komıtetinde hatshy qyzmetinde júrgen kezim. Birinshi hatshy N.V.Dyhnov shaqyryp aldy da: «Ortalyq Komıtet Saýda mınıs­trliginiń apalań-topalańyn shyǵa­raıyn dep jatqan kórinedi, úsh orynbasardyń tańdaǵanyn Almaty qalalyq saýda basqarmasynyń bastyǵyna alyp qalyńdar, qal­ǵanyn oblystarǵa qýamyz», deıdi. Al, kimdi qalaımyz? Dyhnov maǵan shapaǵat salǵan bola otyryp, asa mádenıetti, ári yjdahatty, saýda isine sabaqty ınedeı júırik te isker Quzyrǵalı Haırýllındi atady. Saýda isimen aınalysyp kórmegen basym, birinshi hatshynyń kandıdatýrasyn qostadym, óıtkeni, bul salada Quzekeńnen basqa tanıtyn adamym da joq-ty. Nesin jasyraıyn, saýda qyzmetkeriniń qoǵamdyq statýsyn baǵalaýda mende jetisken kózqaras ol kezde bolǵan joq. Tipti, balalarym er jetip, Halyq sharýashylyǵy ınstıtýtyna túsemiz degende aıǵa shapshyǵanym bar. О́ıtkeni, meniń túsinigimde saýdager – «taza» tirshilikte ózin kórsete almaǵan, tvorchestvolyq talanttan maqurym, kerek deseń alyp-julyp jeýden basqa armany joq shala saýatty pysyq bop kórinetin. Quzekeńmen etene tanys bolý meniń bul kózqarasymdy túbegeıli ózgertip jiberdi, onyń kelbetinen men saý­da qyzmetkeriniń jańa obrazyn kórdim de dúkenniń jaımasynan jármeńkege, jıynnan kabınetke deıin mádenıet, ar-uıat ákelgen sanalynyń joǵary sapasyn tanydym. Sovet dáýiriniń jetpis jyly kúnde naýqanmen ótti desek te bolady. Sol ábi­gerdiń Quzekeńe sal­maq túsirmegen sáti bolǵan joq. Bir tańǵalatyny – joǵarydan búgin tapsyrma bolsa, erteńine sol is tap-tuınaqtaı ornynda turatyn, bir tapsyrmaǵa ekinshi dúrkin eshkim suraý salyp jatpaıtyn, onyń ústine aldaǵy saýda qyzmetiniń aýqymyn kúni buryn sheneýnikterdiń «aqyl-keńesinsiz-aq» jaıǵastyryp qoıatyn edi. Ol praktık edi. Arnaýly bilim bolmasa da ekonomıkalyq, saýda qarym-qatynasynyń problemalaryn bes saýsaǵyndaı sanap otyratyn da qalalyq, oblystyq partııa komıtetiniń bıýrolarynda, májilisterde sonyń shyǵar jolyn naqpa-naq sabaqtaǵanda men degen ekonomıster onyń bilimdarlyǵy men iskerligine qyzǵanyshpen qaraıtyn. Búkil el jaıma bazar, múttáıim saýdager bop ketken búgingi berekesiz tirlikti kórgende meniń kóz aldyma Quzekeń elesteıdi: jyly júzi, jymıyp kúlisi, daýys kótermeıtin jaıdary minezi, órkenıetti elge jup asqan mádenıet tektige ǵana tán eken-aý!» (Almaty energetıka jáne baılanys ınstıtýtynyń professory, burynǵy Almaty qalalyq, oblystyq partııa komıtetiniń hat­shysy Qanapııa Ahmetovtiń esteliginen). Qoǵamdyq, áleýmettik qyzmetke belsene aralasqan Q.Haırýllınniń bedeli óz ortasynda óte joǵary edi. Burynǵy Mınıstrler Keńe­si tóraǵasynyń orynbasary S.Jıenbaevtyń aıtýynsha, kezinde oblys-oblysqa shashyrap ketken orynbasarlardan óz ornyna qaıta kóterilip, abyroı-ataqqa ıe bolǵan jalǵyz Haırýllın ǵana. Q.Haırýllın qosymsha saý­da-óner­kásip palatasynyń tóraǵa­lyq qyzmetin atqaryp júrip, shetelderdegi halyqaralyq kór­­melerde Qazaqstannyń ha­lyq tutyny­myndaǵy kópshilik taýarlary men aýyr ónerkásip ónimderiniń kórmesin uıym­dastyryp, halyqaralyq uıym­dardan óte joǵary baǵa aldy. Keńes delegasııasynyń múshesi retinde Anglııada, Birikken Arab Ámirlikterinde, Lıvan, Italııa, Lıvııa, Fransııada bolyp qaıtty. Q.Haırýllın uıymdastyrǵan iri-iri saýda oryndary Búkilodaqtyq básekede san dúrkin báıge alyp, respýblıkamyzdyń saýda-sattyq saıasaty men mádenıetiniń bedelin kóterip, ishki-syrtqy qarym-qatynastyń damýyna kóp úles qosty. Saýda qyzmetkerlerin tár­bıeleýde de onyń eńbegi zor. Úkimet onyń adal qyzmetiniń belgisi retinde Eńbek Qyzyl Tý, «Qurmet Belgisi» ordenderimen, medaldarmen, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotalarymen jáne «Sentrosoıýz» gramotasymen marapattady. Quzyrǵalı Haırýllın eńbe­gimen de, erekshe minez, adal qyzmet,  adamgershiligimen de kórgendige úlgi, kópke janashyr óz zama­nynyń tulǵasy boldy. Qalıhan YSQAQ, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Memlekettik syılyqtyń laýreaty.   ALMATY.