Jazýshy janynyń «Jylymyǵy»

Shyǵarma sezimge qurylǵanymen, bas keıipker Janar taǵdyry arqyly adam­nyń asyl qasıetterin jegi qurttaı kemi­rip, aınalasyn túgelimen jaıpap kele jat­qan qoǵamı, rýhanı úlken dertke sharq uryp em izdeıdi. Osy arqyly oqyr­ma­nyn kóńil soqyrlyǵynan, rýhanı azǵyn­danýdan saqtandyrady. Zaǵıp boıjet­kenge Janar dep esim berýiniń ózi qalamger­diń sımvolmen, allegorııamen jiti jaqyn­dyǵyn tanytady. Iаǵnı Janar – kózi kórgen­­men, kóńil kózi biteý toǵyshar topqa sýret­kerdiń kórsetken ishki qarsylyǵy. «Kózdiń soqyrlyǵy eshteńe emes, Allam kóńil so­qyr­lyǵynan saqtasyn. Dúnıedegi eń qor­qy­nyshtysy – osy» dep túıin jasaıdy. Jáne adamgershilik jaıyndaǵy aıtpaq bolǵan, júrekterge jetkizgisi kelgen oıyn tabıǵattyń erekshe kezeńi jylymyqpen sheber baılanystyra sýretteıdi.

Jylymyq... Jylymyq kezinde jo­lyq­tyrǵan jany sulý Janar jáne V.Va­­sılev­tiń «Jylymyq» atalatyn sý­reti... Mine, osy úsh uǵymdy – sýret, jy­ly­­myq, soqyrlyqty tutastyra, utym­dy ushtastyra otyryp, avtor ómir shyndy­ǵy­nyń kórkem beınesin jasaıdy, ómir, adam, tirlik, sezim týraly oı tolǵaıdy jáne sol úsh uǵymdy áńgime yrǵaǵynyń bastaýy etip alady. Muny berýde sýret­ker negizgi mindetti «jylymyq» degen sóz­ge, sózge emes oıǵa júkteıdi. Bul jónin­de jazýshynyń ózi: «Men osy bir sý­ret­ti kórgen saıyn, tirshiliktiń mánin bu­ryn­ǵydan áldeqaıda tereń túsinip, adam ómiriniń shyn qýanyshyn, shyn qaıǵysyn jyrlaý, sıpattaý ekiniń biriniń qoly­nan kelmeıtindigine ılana túsetinmin. Bul sýretke uzaq únsiz qarap turyp, baqyt, kúlkitoqtyq degenniń barlyǵyn sanamnan sylyp tastap, ózim de bile bermeıtin máńgi sheksizdikke, máńgi tumandy saparǵa attanyp ketýdi kókser edim...» dese, jylymyq jaıyndaǵy oıyn: «Jylymyq...Qystaı qy­syrap jatqan qardyń kóbesi sógilip, jibı bastaǵan shaq jan-janýardyń eń bir azyp-tozǵan kúıiniń kóktemdi kókseter úmit jyrshysyna aınalatyn. Salqyn da sabyrly qabaqpen qarsy alatyn naýryzdyń keshi túnge ulasqanda dáýreniniń dám-tuzy taýsyla bastaǵan aqpannyń aqyrǵy aıǵaıyna, aqyrǵy kúrsinýine aınalatyn» dep tolǵaıdy. Osy arqyly adam, tabıǵat, óner arasyndaǵy tereń úndestikke ún qosady, túıin jasaıdy. Bul mysaldan biz jazýshy shyǵarmashylyǵynda keıde jekelegen sózdiń de abazastar, sóılemder atqarar mindetti atqaryp, solar kóterer júkti alyp shyǵatyndyǵyna kóz jetkizemiz.

Búgingi ǵylymı-tehnıkalyq órkenıet dáýi­rindegi rýhanı qundylyqtardyń ekin­shi orynǵa ysyrylyp, materıaldyq ıgilik­ter ústemdik qurǵan kezeńde Janar­daı ómirdi tereń túsinip, adamı taıazdaný men rýhanı quldyraýǵa tosqaýyl qoıatyn, oqyrman men kórermenin Jandy «táýbesine túsirgendeı», jańasha oılaý bıigine jeteleıtin keıipkerlerdiń sahnadan kórinýi – búgingi sahna men ekrandaǵy kezek kúttirmeıtin másele ekendigi sózsiz. О́lmeıtin shyǵarma qashan týady? Máńgilik ólmeıtin taqyryptardy arqaý etken shyǵarmanyń shyǵarmashylyq, sahnalyq ǵumyry uzaq bolady. Al ólmeıtin taqyryp degenimiz – adam! Adamnyń ishki sezim ıirimderi: mahabbaty men muńy, ǵashyqtyǵy men ǵadaýaty, qýanyshy men qaıǵysy, dostyǵy men dushpandyǵy, adaldyǵy men opasyzdyǵy, shynaıylyǵy men aıarlyǵy áńgime araqaýyna aınalǵan týyndynyń qaı zaman, qaı dáýirde de kórermeni bar. Birneshe myńjyldyqty artqa tastap, sahnadan áli til qatyp kele jatqan Eshıl, Sofokl, Evrıpıdterdiń, jarty ǵasyr ke­ıingini búgingi kúnmen úndestirip ketken Shekspır shyǵarmashylyǵy, kórermenimen sát saıyn saǵyndyryp kórisetin Áýezov pen Músirepov murasy oıymyzǵa aıǵaq bola alady. Bul sanattan, sózsiz, Oralhan Bókeı murasyn da jolyqtyramyz. О́ıtkeni jazýshy adam men tabıǵattyń tereń baılanysyn, buzylmas birligin panteıstik senim dárejesine deıin kótere otyryp, jyrlady. O.Bókeı shyǵarmalarynda keıipkerdiń jan kúızelisi, sezimi tabıǵat qubylystarymen egiz beınelenip, adam men tabıǵat arasy ajyramas birlikte toǵysady. Qalamger sheberhanasyna úńile otyryp, sýretker shyǵarmashylyǵynan ómirdi birtutas qu­bylys, kórinis retinde, adamdy sol uly jaratylystyń, tabıǵattyń bir bólshegi retinde qabyldaıtyn buljymas baǵytyn, dúnıetanymyn baıqaımyz. Adam men Tabıǵat-Ana uǵymyn romantıka-fılo­sofııalyq deńgeıge kótergen jazýshy, tek dereksiz álemniń sońynda ketpeı, óz dáýiriniń jastar psıhologııasy men minez-qulyq erekshelikterine dóp túsip, zamandas beınesin sátti somdaıdy. Aqıqatty astarmen jumbaqtaı jetkizýge tyrysqan umtylysy da sheber daralanady. Bókeev shyǵarmalarynyń qaı zamanda da ólmeıtin, óshpeıtin taǵdyr, suranys tabýynyń syry – onyń sımvolıkalyq astarynda jatyr dep tanımyz. О́z zamanynyń, qoǵamdyq-áleýmettik ortasynyń tynys-tirshiligin, zamandastarynyń kókeıkesti armandaryn realıstik te, beıneli turǵyda da batyl aıtady. Tili ótkir, tipti keıde sahnadan óktem ún qatady. Sol óktemdigimen qoǵamnyń bar dert-túıtkili syrtqa shyǵady. Kórerme­nin tereń oıdyń tuńǵıyǵyna jeteleıdi. Sýretkerdiń eshbir shyǵarmasy ýaqyt­qa, belgili bir naýqandyq kezeńge táýeldi emes, ólmeıtin máńgilik adamgershilik ta­qyrybyn arqaý etedi. Qansha urpaq aýys­sa da, ár býyn sol týyndynyń ón boıynan óz zamanynyń problemasyn kórip, qym-qýyt qaıshylyǵymen kezdesip, sol dáýirdiń demimen tynystaıdy. Sondyqtan da Oralhan Bókeı dramatýrgııasynyń syılar sahnalyq qýatynan kórermen qaı kezeń, qaı ýaqytta da jan dúnıe rahatyn taýyp, sodan rýhanı lázzat alyp keledi.