Qulpytas

– Janarmaı qoımasynyń kú­zetshisi belgi berip jatyr! Gaýbısanyń gılzasyna so­ǵyl­­ǵan qońyraý únin estip, dereý jertóleden shyqqan maǵan kú­­zette­ turǵan qaraýyldyń úni tar­ǵyl­danyp jetti. Men de onyń qasy­na kóterilip, dúrbi saldym. Qoıma­lardy jaǵalatyp qorshalǵan tiken symdardyń ortasynda turǵan sarbaz qolyn bulǵap tur. О́zine shaqyrady. Men dereý qaraýyldyń ornyna bas­qa adamdy qoıyp, kúzettegi Borıa­ny oǵan abaılap baryp kelýge júgirt­tim. – Ne deıdi? – Kim eken, ol? – Tynyshtyq pa, áıteýir? Ár jaqtan suraq qoıyla bastasa da júgirip kelgen Borıanyń jaýaby asyǵys emes. – Seniń jerlesiń, Anarbek degen jigit eken. Sý bersin dep aıtyp jiberdi. Anarbek, keliskenimiz boıynsha, úsh lıtrli bankidegi sýdy alǵasyn zastavanyń tóbesinen avtomat oǵyn «ysqyrtyp» jiberdi. Borıanyń aman-esen oralǵanyn men de oǵan osylaı jetkizdim. Bul «ysqyryqtyń» maǵynasy keń, rahmeti de, amandyǵy da, tipti ekeýmizdiń kórisip, muńdasýymyz da keıinirek osylaı júzege asatyn boldy. Budan keıin de Anarbek qaraýylǵa turǵanda osylaı «sálem» berip júrdi. Ekeýmizdiń jerlestigimiz, bir-birimizben bolǵan áńgimemiz Kalashnıkov avtomatynyń oqtary arqyly qashyqtan atqarylatyn. Jerlestigimiz degenimiz, ekeýmizdiń de Qazaqstannan ekendigimizde. Ol Jar­kenttiń Altyúı aýylynan. Al men Uıǵyr aýdanynyń Suń­qar eldi mekeninenmin. Ekeýmiz Aýǵan­stan­ǵa kelgende tanysqanbyz. Biraq bó­lim­derimiz bólek. Kóp kezdespeımiz. Kúnder ótip jatty. Birde aýlada júrgenimde qasyma kelgen ke­zekshi Tolık meni jerlesim syrtta shaqyryp jatqanyn jetkizdi. «Kombat qazir demalyp jatyr, baıqap qalmasyn», degendi qosyp qoıdy ol. Men tiken symdarmen qorshalyp jasalǵan darbazanyń janynda turǵan qazaq soldatyn kórip, óz kózime ózim senbeı qaldym. Kúnge kúıip aǵarǵan «afgankadaǵy» jigit bizdiń ishki bólimnen birden erekshelenip turdy. Anarbek ekeý­miz qushaqtasyp kóristik. Sonda onyń aıtqany, janar-jaǵarmaılardy kúzetetin bólimshege túskeni, ondaǵy jalǵyz qazaqstandyq ekeni boldy. San jaǵynan kópshilik kúshke ıe kav­kazdyqtarmen kúnde sózge kelip qala beredi eken. Tipti tóbelese berip, áb­den sharshaǵanyn da jasyrmady. Ekeýmiz árli-berli áńgimelesip tar­qastyq. Budan keıin bizdiń tóbemizden avtomat oqtarynyń ushýy azaıa bas­tady, tipti doǵaryldy. Men jerle­simdi kóre almadym. Áskerı joryq­ta júrgenin, Kabýlǵa ketkenin, ke­zekshi sarbazdardan estip qalyp júrdik. Bizdiki sııaqty bir polktyń bólimsheleri ár jerde bola beretin. Áskerden qaıtqanda Talǵat esimdi jerlesimnen Anarbektiń jaraqat alyp, Lenıngradta gospıtalda jat­qanyn estidim. Araǵa ýaqyt salyp serjant Anarbek Baıysbekovtiń qaza bol­ǵan­dyǵy týraly habar qabyrǵamdy qaıys­tyrdy. Áskerden qaıtqan soń jaýynger tanysymnyń eline bardym. О́z aýyly Altyúıdegi zıratta jerlenip, kezindegi kolhoz basqarmasy tarapynan basyna qulpytas ornatylypty. Balalyq shaǵyn ótkizgen kóshesi búginde onyń atymen atalady eken. Aýǵan soǵysynyń jaýyngeri Baıysbekov Anarbek atyndaǵy kóshede ata-anasynyń úıi ornalasqan. Odan sál áride aýyl zıraty. Kire beriske jaqyn Anarbektiń janynda ata-anasynyń esimderi jazylǵan qulpytastar tur. Aǵasy meni qarýlas dosymnyń basyna apardy. Quran baǵyshtadyq. Ol kisi Tashkent, Lenıngrad sosyn Máskeýdegi áskerı gospıtalderdiń dárigerleri onyń densaýlyǵy úshin aıanbaı kúreskenin aıtyp berdi. ...Ǵalamtorda túrli sebepter­men áskerı nagradalaryn ala al­ma­ǵandardyń tizimderi bar. Baıysbekov Anar­bek Qarjaýbaıulynyń da 1989 jyly 7 naýryzda «Erligi úshin» medalimen marapattalǵany jaıly aqparat jazylǵan. Keıbir tańbalardyń qate jazylǵanynan bolar múmkin, áskerı sheni qatardaǵy jaýynger dep jazylypty. Ol negizinde aǵa serjant bolǵan. Aty-jóniniń qate basylýy tehnıkalyq qatelikter bolýy múmkin. Sol medaldy batyrdyń týǵandary eger almaǵan bolsa, ony taptyryp alýǵa quqyly. Sebebi, ol naǵyz áskerı antyna adal boldy, áskerı boryshyn erlikpen atqardy. Marapat ıesin tabýǵa tıisti. R.S. Jarkentke barǵan kezekti saparym Naýryz meıramyna týra keldi. Ortalyq saıabaqta dúrkirep mereke toılanýda. Resmı kisiler tigilgen ár kıiz úıdiń dastarqanynan dám tatyp, baǵasyn berip ótip jatady mundaıda. Dál sol jerdegi sahnadan bir qadam árirekte ornalasqan Otan soǵysyna qatysqandardyń eskertkishiniń aınalasyna sypyrtqy da tımegen, shashylyp jatqan eski japyraqtar janǵa batady. Qaraýsyz qalǵan bir japyraq jer men merekelik saltanatqa ıe alańnyń arasyndaǵy alshaqtyqqa mán berile qoımaǵany ókindirdi. Búgingi beıbit kún úshin janyn qıǵan batyrlar bolmaǵanda mundaı mereke de toılanbas edi-aý deımin ǵoı. Áskerı qaqtyǵystar men aýǵan soǵysy qurbandaryna jeke-jeke jazylyp qoıylǵan mármár tastardyń ústine otyryp, chıpsi jep, shyryn ishken jastarda da merekelik kóńil-kúı. Anarbek Qarjaýbaıulyna da eskertkish tas qoıylypty. Bul Talǵat Tetkýsızov tóraǵalyǵyndaǵy Panfılov aýdandyq Aýǵan soǵysy ardagerleri eńbeginiń jemisi. Biraq nege ekeni belgisiz, Anarbektiń týǵan jyly «1969» emes, «1965» dep kórsetilipti. Qol oramalymmen Aýǵan jerinde elge jetýdi saǵyna ańsaǵan dosym Anarbektiń aty-jóni jazylǵan mármár tasty súrtip jatqanymdy kórgen keıbireý oryndarynan turyp yǵysa bastady. Oryndyqtyń bıiktigindeı belgiler budan keıin de otyrǵysh qyzmetin atqarmasa eken...  Minámjan ASIMOV, Aýǵan soǵysynyń ardageri.