Urpaqty ulttyq tárbıege qalaı baýlımyz?

– Keıingi ýaqytta mektep oqý­shy­laryna qatysty jan túrshi­ger­lik oqıǵalar kóbeıip ketti. Bul mektep­tegi jáne otbasyndaǵy ulttyq tár­bıeniń osaldyǵy ma? Biz qaı jerden kemshilik jiberdik?

Turar ShÁKEN:

– Búgingi qoǵamdy «Keshegimiz qandaı edi, búgingimiz qandaı, erteńimiz qandaı bolmaq?» degen saýal oılandyrýy kerek. Ana retinde osy úsh saýal maǵan maza bermeıdi. «El bolamyn de­seń, be­si­giń­di túze» deıtin edik, qa­zir­­gi kúni besi­gimiz qaıda qaldy? Be­si­gi­mizdiń kıesin ketirip, urpaǵymyz adasyp júr.

Bala kezimde úlkender meıirimsizdik tanytqandarǵa qatysty «Tasqa jelin­dep, muzǵa buzaýladym ba?» degen aýyr sózdi aıtýshy edi. Búginde osyndaı tasba­ýyr, qatygez balalar týraly jıi estıtin boldyq. Qoǵamdy qatygezdik jaılap barady. Bireýler bul taqyrypty haıp etip jatsa, endi basqalary «Maǵan qatysy joq, meniń otbasymda mundaı joq» dep otyra beredi.

«Balalardyń qatygezdigi» ta­qyryby «kúıip» tur. Bul bir kúnde paıda bolǵan másele emes. Bul – qoǵamdaǵy jara­nyń ábden ýshyqqan derti, irińdep jatqan kesel. Urpaq tárbıesine qatysty máseledegi nemquraılylyqtyń saldary. Máseleniń osyndaı ahýalǵa deıin jetýine bılik te, qoǵam da, ata-ana da, mektep te, muǵalim de kináli. Endi jyldar boıy «qısaıyp ósken» taldy qalaı túzeımiz dep esimiz shyǵyp jatyr.

Mektepterge dáris oqyp, qoǵamdyq jumysqa aralasqaly urpaq tárbıesinde ketip jatqan kemshilikti osydan on shaq­ty jyl buryn baıqaǵanmyn. Sol kez­de-aq dabyl qaǵa bastadyq. Biraq bilim salasyna bir mınıstr kelip, bir ózgeris engizip, ekinshisi, úshinshisi, áıteýir bilim salasy «eksperıment alańyna», al balalar «tájirıbe qoıandaryna» aınalyp, tárbıe máselesi ysyrylyp qaldy. Tek bilim, bilim dep júrdik. Endi kelip «Qatygez, meıirimsiz, úlkenge qurmeti joq, tárbıeden jurdaı urpaq qaıdan keldi?» dep dabyl qaǵyp jatyrmyz.

Qazaq qoǵamyndaǵy otbasylyq qun­dylyqtardyń ólshemi «uıat bolady», «jaman bolady», «obal bolady» degen adamgershilik kodeks bolǵan. Osy us­t­a­nymnan aýytqymaı, arly, namysty, rýhy bıik urpaq tárbıelegen. Ata­ly sózge toqtap, úlkenge qurmet, kishi­ge izet kórsetken. Búginde sol da­nysh­­pan babalar amanatyna qııanat jasa­dyq. Urpaǵymyzdyń tamyryna óz qoly­myzben balta shaptyq.

Otyz jyl boıy túrli «kúresetin» orta­lyqtar ashtyq. Jemqorlyqpen kúrestik, zorlyq-zombylyqpen kúrestik, sýısıdpen kúrestik. Nátıjesi qandaı? Statıs­tıka azaıdy ma? Joq, jyldan-jylǵa kóbeıip barady. Al ár sannyń artynda ur­paq taǵdyry turǵanyn umyt­tyq. Jaqynda bir shákirtim: «О́z elimizde júrip ulttyq qundylyqtar men ana tili máse­lesin kóterýden asqan sorlylyq bar ma, ol onsyz da solaı bolýǵa tıis nárse ǵoı?», dep aıtady. Shynynda da, jas býyn ókiliniń aıtyp turǵany júrekke aýyr tıetin sóz. Qarap otyrsam, «táýelsizdik aldyq, egemen el bol­dyq» dep qýanyp júrsek, sol jyldar ishinde qazaqty tamyrynan aıyrý, tili men dilinen ajyratý, ultsyzdaný saıa­saty júrgizilgen sııaqty. Qazaqtyń ulttyq qundylyǵynan, ulttyq tárbıesinen artyq ne kerek? Urpaq tárbıesi búkil qoǵamdy, memleketti oılantýy tıis.

Aqtoty KEMALOVA:

– Tárbıe oqytýmen tyǵyz baı­la­nysty. Bilim alý tanymdyq, shyǵar­­mashylyq múmkindikterdi arttyrady, adaldyq, tabandylyq jáne ózine qoıyla­tyn talapshyldyq qasıetteriniń qalypta­sýyna sebep bolý arqyly tárbıe deńgeıiniń artýyna yqpal etedi. Qazaq aǵartýshylary Abaı Qunanbaıuly, Ah­met Baıtursynuly, Mirjaqyp Dýla­t­­uly, Maǵjan Jumabaev balaǵa sóz emes, ata-anasynyń jáne onyń aınalasyndaǵy adamdardyń is-áreketteri áser etedi dep tujyrymdaǵan. Osyǵan oraı bala tárbıesinde otbasyndaǵy ahýal, otbasy músheleriniń ózara qarym-qatynasy, ata-ana boıyndaǵy adamı qasıetter men ómirlik ustanymdardyń mańyzy zor.

Bilim alýshylardyń fızıkalyq, psıhologııalyq, áleýmettik ál-aýqatyn qamtamasyz etýde otbasy tárbıe ınstıtýty retinde mańyzdy ról at­qarady. Elimizdiń bilim berý uıym­darynda tárbıe jumysy mynadaı negizgi baǵyt­tar boıynsha júzege asyrylady: rýhanı-tanymdyq tárbıe, ulttyq tárbıe, ot­basylyq tárbıe, eldik patrıotızm men azamattyqqa tárbıeleý, quqyqtyq tárbıe, eńbek, ekonomıkalyq jáne ekologııalyq tárbıe, kópmádenıetti jáne kórkem-estetıkalyq tárbıe, zııat­kerlik tárbıe, aqparattyq mádenıetti tárbıeleý, dene tárbıesi, salaýatty ómir saltyn qalyptastyrý, t.b.

Otbasylyq qundylyqtar men ulttyq tárbıe máseleleri orta bilim berý uıym­da­rynyń tárbıe jumysy josparyna jáne pánderdiń oqý baǵdarlamasy mazmunyna engizilgen.

О́skeleń urpaqty tárbıeleý – qo­ǵam­nyń, pedagogter men ata-analar qaýymdastyǵynyń basty maqsaty. Otanǵa degen súıispenshilikti darytýǵa, ata-baba dástúrleri men ádet-ǵuryp­taryn qurmetteýge tárbıeleý – mem­lekettiń basty mindeti. О́skeleń urpaq­ty tárbıeleý otbasynan basta­lady. Ot­basy jalpyadamzattyq qundy­lyq­tardy, ba­la­nyń boıynda qorsha­ǵan qoǵam týraly turaqty áserdi qalyp­tas­tyrady. Sondyqtan otbasy bilim be­rý uıymynyń áleýmettik áriptesine aına­lady.

Jańa urpaqty tárbıeleýge qatysty máselelerdi júıeleý úshin úzdiksiz bilim berý júıesinde tárbıeleýdiń tu­jy­­rymdamalyq negizderi ázirlenedi. «Is-shara ótkizý» tásilinen «tárbıe maq­saty men jobalyq tásil arqyly ár­bir deńgeıdegi tárbıe jumysy» tási­line kóshý júzege asady. Oqytý men tár­bıeleýge qatysty qundylyqqa ba­ǵyt­­­talǵan tásil mektep klımatynda, máde­nıette, minez-qulyqta jáne barlyq qyz­met­kerdiń kózqarasynda kórinetin orta bilim júıesiniń ajyramas bóligi bolady.

Qundylyqqa baǵdarlanǵan tásildi engizý synyp menedjmenti, áleýmettik-emosıonaldyq oqytý boıynsha zamanaýı pedagogıkalyq tehnologııalardy bilim berý uıymdarynda tárbıe úderisin sapaly oqý-ádistemelik súıemeldeýdi, pedagogterdi daıarlaý jáne qaıta daıar­laý baǵdarlamalarynyń mazmunyna qundylyqtardy sińirýdi talap etedi.

Balalardaǵy ulttyq qundylyqtar­dyń qalyptasýy erekshe mańyzǵa ıe. Sondyqtan olardy tárbıeleý ulttyq qundylyqtar negizinde júzege asyrylýy kerek. Negizgi ulttyq qundy­lyqtar – adamnyń rýhanı-adamgershilik damýy men tárbıesiniń irgetasy.

Samat JUMADIL:

– Balalar men jasóspirimder ara­syndaǵy quqyq buzýshylyq pen keleń­siz jaǵdaıdyń keıingi kezde kóbeıip ketkeni ókinishti. Tárbıedegi jiberilgen kemshilikti naqty myna máseleden dep aıtý qıyn. Sol jerdegi jaǵdaıdy, áleýmettik qatynasty saraptap qarap, bálkim mynadaı kem­shilik ketken dep kórsetýge bolar. Ta­ǵy bir eskeretin nárse: tárbıedegi kem­shilikti uzaq jyl­dyń «jemisi» dep qa­raý ádiletti dep oılaımyn. Al jalpy tár­bıe – mekteptegi, otbasyndaǵy, sol bala ómir súretin áleýmettik ortanyń tezi­nen ótip, somdalyp shyǵatyny anyq. Abaı atamyz: «Adam balasyn zaman ósi­redi, kimde-kim jaman bolsa, onyń za­man­dasynyń bári vınovat», dep 37-qa­ra sózinde aıtqanyndaı, barlyǵymyz da jaýaptymyz. Kemshilikti birjaqty ne mektepke, ne otbasyna ysyryp qoı­ǵanǵa kelispeımin. Al mektepterde, otbasynda ulttyq tárbıege basymdyq berý jaǵdaıdy jaqsartady dep oılaımyn. Osy baǵytta «Ákeler mektebi», «Ájeler mektebi», ulttyq sport, qol­óner úıirmeleriniń jumystardy ákim­dikterdiń «Qoǵamdyq damý» bólim­deri arqyly qarjylandyrylýy kerek degen usynysymdy aıta ketkim keledi. «Biz qaı jerden kemshilik jiber­dik?» degen suraqqa meniń jaýabym: birinshiden, otbasyndaǵy tárbıeden dep aıta alamyn. О́zimniń jumys táji­rıbemde osyǵan naqty kózim jetti. Otbasyndaǵy kıkiljiń, urys-keristiń bolýy, shynaıy súıispenshilik pen yntymaqtyń joqtyǵy, ata-ananyń ja­man ádetterge úıir bolýy, bala tárbıe­leýdegi bilimsizdigi sekildi máseleler ba­lanyń tárbıesine tikeleı yqpal etedi. Ekinshi kezekte, mekteptegi oqý men tárbıe jumystarynyń durys uıym­das­tyrylmaýy deýge bolady. Mun­da mek­tep ujymynyń tártipti, bilimdi jáne básekege qabiletti tulǵa tár­bıe­leý maqsatyna bar ynta-jigeri­men bir ki­si­deı jumylýy mańyzdy. Úshin­shi­den, ortanyń áleýmettik jaǵdaıy men má­de­nıetiniń tómendigi dep oılaımyn. Tur­mys jaǵdaıynyń tómendigi nemese asa dúnıeqorlyq, sybaılas jemqorlyq, eresekterdiń zııandy ádetterge áýestigi sııaqty faktorlardyń keri áseri bolatyny anyq.

Maral ESEKEShOVA:

– Keıingi kezderi mektep oqýshyla­ryna qatysty jan túrshigerlik oqıǵalar «býllıng», «kıberbýllıng» dep atalyp júr. Býllıng (qorqytý) – bul qorlaý, bir adamnyń ekinshi bir adamdy ne top­ty agressıvti túrde qýdalaýy. Býl­lıng uıatsyz ázilder men qorlaýdan bas­­­tap uryp-soǵýǵa deıin barady. Onyń negizgi maqsaty – jábirlenýshini qorqy­tý, ózine baǵyndyrý. Qorqytý – ár­daıym fızıkalyq shabýyl ǵana emes, psıhologııalyq zorlyq-zombylyq túrin­de de jıi kezdesedi. Mysaly, qaýe­set pen ósek taratý, aýyzsha qorlaý, boıkot jarııalaý. Osy keleńsiz jaǵdaılar aqpa­rattyq tehnologııalarda kórinis tapsa, kıberbýllıgke aınalady.

Oqýshylar nege agressıvti jan túr­­shigerlik býllıng, kıberbýllıng sııaq­­ty áreketterge barady, agressııa, qaty­gezdik qaıdan shyǵady? Bul eresekter dúnıetanymynyń durys baǵytty ustan­baýynan týyndap otyr. Bir jaǵy­nan, otbasyndaǵy jáne mekteptegi ult­tyq tárbıeniń osaldyǵy. О́ıtkeni ár halyqtyń ulttyq tárbıesi ǵasyrlar synynan ótip qalyptasady.

Erjan MYRZABAEV:

– Bul otbasy men mekteptegi ult­tyq tárbıeniń osaldyǵy dep oılaımyn. О́ıtkeni mektep pen ata-ana ba­la tárbıesi máselesine tolyqqandy kóńil bólip otyrǵan joq. Qazir ata-ana balalaryn eshkimnen kem qylmaı ósi­remin dep júgirip júrse, mektep tek oqýshyǵa bilim berýmen ǵana álek. Al balaǵa eń keregi – meıirim, kóńil, súıispenshilik qana emes, onyń bos ýaqytyn durys uıymdastyryp, múm­kindik bolsa, ýaqytty balamen birge ótkizip, tárbıeleý. Osyny eki jaq ta ańǵarmaıdy. Bir qaraǵanda bári tamasha kórinedi. Balalar ádemi kıinip, uıaly telefon ustaıdy. Bilimdi, sabaqtary da jaqsy. Túrli olımpıadalardan júldeli oryn alyp jatyr. Biraq mekteptegi býllıng, zorlyq-zombylyq esh toqtar emes. Shyndyǵynda, tárbıege jetkilikti dárejede kóńil bólmeı otyrmyz.

– Mektepte tárbıe isi qalaı júrgi­ziledi? Mınıstrlik deńgeıinde beki­tilgen ereje, standarttar bar ma? Bul rette neni eskerýimiz kerek?

Aqtoty KEMALOVA:

 – Orta bilim deńgeıinde bilim alý­shylardy tárbıeleý isi pándik maz­mun jáne tárbıe jumysy arqyly jú­zege asyrylady. Tárbıe isiniń nátıjeliligi uıymnyń mıssııasyna jáne muǵalimniń pedagogıkalyq she­berligine, bilim alý­shylardyń jeke erek­shelikterin bilýine, ujymnyń tár­bıelik mindetine baılanysty. Bul rette balanyń tolyqqan­dy damýyna  mekteptegi tárbıe úderisine ata-analardyń qatysýy, oqýǵa qolaıly jaǵdaı men orta qurý qajet.

Bilim berý uıymdaryndaǵy tár­bıe jumysy qaıta qarastyrylyp, tár­bıe jumysynyń tujyrymdamasy ázir­lendi. Tujyrymdamada balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýde ata-analardyń jaýapkershiligin arttyrý qajettiligi kórsetilgen. Mektep pen ata-analardyń ózara is-qımylynyń jańa formaty qarastyryldy. Tujyrymdama barlyq mektepter men kolledjderde ulttyq, otbasylyq qundylyqtardy damytýǵa, balalardy tárbıeleýde otba­synyń rólin arttyrýǵa baǵyttalǵan.

Sonymen qatar bilim berý uıym­da­rynda óskeleń urpaqqa ıdeolo­gııalyq tárbıe berý boıynsha jumys­ júrgiziledi. О́skeleń urpaqqa ıdeo­logııalyq tárbıe berý sheńberinde «Bilim-ınnovasııa» lıseı-ınternat­tary men Nazarbaev zııatkerlik mek­tepterindegi bilim alýshylardy tár­bıeleý jáne oqytý júıesiniń tájirıbesin engizý jalǵasady.

Samat JUMADIL:

– Mekteptegi tárbıe jumystary negizinen Y.Altynsarın atyndaǵy Ult­tyq bilim akademııasynyń orta bi­lim berý uıymdaryndaǵy oqý-tár­bıe úderisin uıymdastyrý týraly ádis­te­melik nusqaý hatyna sáıkes júr­gizi­ledi. Nusqaý hat boıynsha «Oqýǵa qush­­tar mektep», «Mektep parlamenti», «Debat qozǵalysy», «Balalar jáne teatr» sııaqty jobalarǵa basymdyq be­ril­gen. Synyp saǵattary, tárbıelik shara­lar qundylyqtarǵa baǵdarlanǵan. Mun­daı sharalardy ótkizýdiń maqsaty – balanyń synı oılaýyn damytý. Synı oılaı biletin tulǵa ınternetke, qumar oıyndaryna táýeldi bolmaıdy, zııandy ádetterden aýlaq bolady. Al Oqý-aǵartý mınıstrliginiń 2022 jylǵy 25 tamyzdaǵy «Orta bilim berý uıymdaryndaǵy psıhologııalyq qyzmettiń jumys isteý qaǵıdalaryn bekitý týraly» №377 buıryǵy boıyn­sha, mektepterde psıhologııalyq qyz­met jumys isteıdi. Psıhologııalyq qyzmettiń negizgi mindeti bilim berýdegi qıyndyqtardy anyqtaýǵa jáne dıagnos­tıkalaýǵa, keńes berýge, bilim berý or­ta­sy jaǵdaıynda psıho­logııa­lyq-pe­da­gogıkalyq súıemel­deý men qoldaý kórsetýge baǵyt­talǵan. Munda psıho­log mamandar, dırektordyń tárbıe jónin­degi orynbasary, synyp jetek­shisi, ata-ana, áleýmettik pedagog, pán muǵa­limderi birlese jumys júrgizedi. Qıyn jaǵdaıdaǵy ár bilim alýshy úshin keıs­ter ashyp, josparly qoldaý jumys­taryn ótkizedi.

Keıingi ýaqytta tárbıeni bilimnen bólip qarap júrmiz. Bul durys emes. Lev Tolstoıdyń «Bilim berýdiń qaı túri bolsyn – tárbıe» degen sózinde shyndyq jatyr. Bilim men tárbıe – egiz. Olar qustyń qos qanatyndaı, ajyratýǵa kelmeıdi. Ár pedagog óz sabaǵyn ótkizip turǵanda oqýshyǵa bilimmen qatar jaqsy tárbıelik daǵdylardy qalyptastyrýy kerek. Sondyqtan da mektepte balanyń tárbıesin tek dırektordyń tárbıe isi jónindegi orynbasarynan, synyp jetekshisinen, pedagog-psıhologten, tálimger nemese áleýmettik pedagog sııaqty bes-alty adamnan talap etý durys pa? Bul rette osy másele eskerilse dep oılaımyn.

Turar ShÁKEN:

– Burynǵy Bilim jáne ǵylym mı­nıstrliginiń №472 buıryǵyna sáıkes, «Rýhanı jańǵyrý» tujyrymdamalyq negizderi degen tárbıe boıynsha 7 ba­­ǵyt bar. Onyń ishine patrıottyq, de­ne tárbıesi, rýhanı, otbasylyq qun­dy­lyqtar, zııatkerlik baǵyt kiredi. «Qun­dylyqqa baǵyttalǵan bilim» degen joba aıasynda jumys istep jatqan mektepter de bar. Biraq bilim ordalarynda urpaq tárbıesi óz deńgeıinde júrgizilmeı otyr. О́ıtkeni balalar 45 mınýt oqıdy. Tárbıege jaýapty eki-úsh adamnyń ýaqyty jetpeıdi. Synyp jetekshileri pán boıynsha sabaqtaryn ǵana beredi. Olardyń balamen aınaly­sýǵa bos ýaqyty bola bermeıdi. Eger el erteńine alań­dasaq, bilim salasy­na ulttyq tárbıe­ge negizdelgen ult­tyq joba bolýy kerek dep oılaımyn. «Árbir ulttyń balasy óz ulty úshin qyz­met qylatyn bolǵandyqtan, tár­bıe­shi balany sol ulttyń tár­bıesi­men tárbıe qylýǵa mindetti» dep Maǵ­jan aıtqandaı, balalarymyzǵa ult tárbıesin bere alsaq, qoǵamda bolyp jatqan jantúrshigerlik oqıǵalar oryn almas edi.

Maral ESEKEShOVA:

– Elimiz egemendik alǵannan keıin bilim berý salasynda tárbıe men ulttyq tárbıege qatysty sansyz normatıvtik qujat qabyldandy. Máselen, 1993 jyly «Tálim-tárbıe tujyrymdamasy», 1996 jyly «Qazaqstan Respýblıkasynyń etnomádenı bilim berý tujyrym­da­ma­­sy», sondaı-aq keıingi jyldary Y.Altynsarın atyndaǵy Ulttyq bi­lim akademııasy usynǵan «Bilim alýshy­lardy tárbıeleýde qundylyqqa baǵyt­talǵan tásildi júzege asyrý baǵdar­lamasyn» aıtýǵa bolady. 2012 jyldan beri «Otbasy hrestomatııasy» jobasy usynyp jatqan kitaptar men dárister, kezdesýlerdiń ózi bir tóbe.

Mekteptegi tárbıe isinde biryńǵaı ıntellektini damytýǵa baǵyttalǵan jumystarǵa nazar aýdarylady. Al tár­­bıe máselesi kóbinese ekinshi oryn­daǵy qosalqy jaǵdaıda júrgiziledi. Son­dyq­tan da ǵulama Ábý Nasyr ál Farabı: «Adamǵa eń birinshi bilim emes, tárbıe kerek. Tárbıesiz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy, ol keleshekte onyń ómirine qaýip ákeledi» degen eken. Ol dep tárbıege erekshe kóńil bólý kerektigin túsindirdi.

Bul rette mynany eskerýimiz qa­jet. Birinshiden, ata-ana, muǵalimder qaýymy qazirgi kúnniń balalarynyń psı­hologııalyq erekshelikterin ja­lyqpaı zerttep oqyp, tanýy kerek. Osy maqsatta kýrstardan ótý, óz beti­men jáne ujymmen pedagogıka klas­sıkteriniń eńbekterin qaıtalap oqý, dárister tyńdaý qajet. Ekinshiden, bala­nyń jantúrshigerlik oqıǵalarǵa barýy qundylyqtan bos qalǵan ish­ki qarama-qaıshylyqtardyń ornyn toltyrý ekendigin moıyndaǵan abzal. Sondyqtan otbasynda, mektepte balanyń bos ýaqytyn durys uıym­dastyryp, qun­dylyqtarǵa toly shyǵar­malardy balalarmen birlesip kóp oqý, taldaý, kınofılmder kórip, or­taq áńgime aıtý taǵy basqa ıgi dúnıe­lerdi qoldaný kerek.

– «Muǵalim – bala – ata-ana» úshtigi arasyndaǵy baılanys qanshalyqty jolǵa qoıylǵan? Ony qalaı jaqsar­ta alamyz?

Erjan MYRZABAEV:

– Jalpy mektepterde osy úshtik arasyndaǵy baılanys óte tómen. Alaı­da keıbir bilim ordalary osy máse­lege erekshe nazar aýdaryp, jaqsy nátı­jege qol jetkizip otyr. Sonyń ishinde «Bilim-ınnovasııa» lıseılerin aıtýǵa bolady. Muny solardyń birqatar semınar, trennıg taǵy basqa is-sharalaryna qatysqanda anyq baıqap júrmin. Áleý­mettik jeliden de kóremin. Bul lıseıde ata-anamen tyǵyz baılanys birinshi orynǵa qoıylǵan. Sonyń nátıjesinde balalardyń bilimi men tárbıesinde aıtarlyqtaı jetistikke qol jetkizgen. Osy modeldi jalpy mek­tepterge tara­týǵa bolady. Qazir muny biren-saran ǵana bilim uıalary iske asyryp jatyr. Biraq júıeli qolǵa alǵandar az. Birinshiden, kóbi ony qalaı jáne qashan isteý kerek ekenin bilmeıdi. Máselen, synyp jetekshisiniń 18-20 saǵat sabaǵy bar deıik. Odan keıin mektepte qaǵazbastylyq áli tyıylǵan joq. Muǵalimniń sodan da qoly bosamaıdy. Sondaı-aq ár oqýshynyń kún saıyn sabaqqa qatysýyn qadaǵalaıdy. Osyndaı qaýyrt jumys arasynda synyp jetekshisi ata-anamen qalaı qarym-qatynas ornatady. Onyń kúnine 2-3 ata-anany shaqyryp sóılesýge, olarmen aptasyna nemese aıyna bir is-shara uıymdastyrýǵa ýaqyty men múmkindigi de joq. Sondyqtan ata-anamen júıeli jumys júrgizý úshin bıýdjetten qarjy qarastyrylsa dep oılaımyn. О́ıtkeni ata-analardy jınap, is-shara ótkizýge de qarjy kerek. Mysaly, mekteptiń ashanasynda nemese býfetinde ata-ana men muǵalim shaı iship otyryp, emen-jarqyn áńgimelesse, qandaı jarasymdy. Biraq ol tegin bolsa deımin.

Maral ESEKEShOVA:

– «Muǵalim – bala – ata-ana» úshtigi arasyndaǵy baılanys naýqandyq sıpatta deýge bolady. Maǵjan Juma­baevtyń: «Tárbıedegi maqsat – balany tárbıeshiniń dál ózindeı etip shyǵarý emes, keleshek óz zamanyna laıyq qylyp shyǵarý» dep aıtýy bala tárbıesindegi ata-ana, mektep, qoǵam aldynda úlken jaýapkershiliktiń turǵandyǵyn dálel­deıdi. Mektepterdegi ata-analar jına­ly­synyń, aptalyqtardyń formasy moraldyq turǵydan kónergen. Jańa formattaǵy shynaıy qatynas kerek. «Muǵalim – bala – ata-ana» úshtigi ara­syn­daǵy baılanysty jaqsartý úshin balany shynaıy jaqsy kórip, bola­shaǵyna alańdap, ony tyńdap, sóılesip, zertteýden jalyqpaý kerek.

Turar ShÁKEN:

– Búgingi ata-ana «óz balamdy qalaı tárbıeleımin?» dep dabyl qaǵyp júr. Tipti «uldy ul, qyzdy qyz» etip ósirý degen taqyryp ta ózekti. Shetten kelip jatqan jymysqy dúnıeler urpaq sanasyn ýlap, ultymyzdyń tamyryna balta shabý ústinde. Kózi ashyq, sanasy oıaý jandar «ne isteımiz?» dep júrsek, «jahandaný keldi, bolar dúnıe bolady» dep nemquraıdylyq tanytatyndar da bar.

Ras, mektepterge jıi baratyn adam retinde osyndaı tendensııa baryn jasyrý qıyn. Mektep ákimshiligi, ustaz­dar «Ata-analar jumysbasty, bala tárbıeleýge ýaqyty joq» dep jatady. Tipti aıynda-jylynda bolatyn ata-analar jınalysyna «ýaqytymyz joq» dep barmaıtyndar bar. Men qashanda mundaı ata-analarǵa «Siz balańyzdyń jınalysyna barýǵa 1 saǵat ýaqyt tap­pasańyz, erteń qartaıǵanda balańyz sizben sóılesýge 1 saǵat ýaqy­tyn qı­maıtyn bolady» deımin. Toı toı­laý­ǵa ýaqyt taýyp, al óz balasynyń tár­bıesine nemquraıdy qarasa, jınalysyna barmasa, bala tárbıesi keri ketpeı qaıtpek? Tárbıe otbasynan bastaý alady. Ata-ananyń mindeti – jaqsy, ónegeli urpaq tárbıeleý. О́ki­nishtisi, búginde «balasynyń qarnyn toıǵyzyp, kıimin bútindesem» boldy degen ustanymmen ómir súretin ata-analar da barshylyq. Bala óz beti­men ósetin aramshóp emes, ol – eldiń bola­shaq azamaty, memlekettiń adamı kapıtaly.

«Bala ber, bala berseń, sana ber, sana bermeseń, ala ber» dep ulaǵatty urpaq tárbıelegen ult edik. Búginde urpaǵymyzdyń kókirek kózine rýhanı baılyq quıa almaı, boıyna adamı qundylyqty sińire almaı otyrǵan, ózimiz – ata-analar, eresekter. Qandaı jaǵdaıda ata-ana bala tárbıesine jaýap­kershilikpen qarap, balaǵa otbasylyq qundylyqtardy sińirýi kerek. Bala tárbıesinde «muǵalim – bala – ata-ana» yntymaqtastyǵy óte mańyzdy.

Samat JUMADIL:

– «Muǵalim – bala – ata-ana» úshtigi – tárbıeniń tiregi. Bul rette toqsan saıyn ata-analar jınalysy, «ashyq esik» kúnderi, ata-analar­men kezdesýler ótkiziledi. Ata-analar arasyndaǵy baılanystyń bir qıynshylyǵy – osyn­­daı sharalarǵa olardyń keıbiri múldem kelmeıdi. Qazirgi ata-analar jına­lysynyń formaty ózgergen, trenıng túrinde nemese mádenı is-shara sıpa­tynda ótedi. Joǵaryda aıtqan­daı, psıhologııalyq qyzmet jumysy júr­gi­ziledi. Mektepke ata-analardyń kelmeý sebebi bala týraly syn-pikir aıtylady degen qor­qy­nysh dep oılaımyn. Biraq qazir bala týraly kópshiliktiń kózinshe syn-eskertpe aıtylmaıdy, pedagogıkalyq ádep saqtalady. Úshtiktiń úılesimin jaq­sartý úshin ata-ananyń mektep jınalysyna kelýin zańmen mindetteý kerek.

Aqtoty KEMALOVA:

– «Muǵalim – bala – ata-ana» úshtigi qaǵıdasy boıynsha mektep pen ata-ana­nyń tyǵyz qarym-qatynasyn jalpy, adamzattyq qundy­lyq­tarǵa negizdelgen bilim alýshylardy tárbıeleý men oqytý júıesin engizý jalǵasady. Osy sha­ralardyń nátıje­sinde árbir oqý­shy­nyń fızıka­lyq, psıhıkalyq, emosıo­naldyq,  adam­gershilik damýy­na baǵyttalǵan tár­bıe jumysynyń úıle­simdi júıesi qalyptasady.

Tárbıe jumysyn tıimdi uıymdas­tyrý maqsatynda synyp jetekshiligi týraly erejeni qaıta qaraý jáne synyp jetekshisiniń biliktilik sıpattamasyn ázirleý josparlanyp otyr. Elimizdiń qazirgi damý kezeńinde óskeleń urpaqty patrıotızmge tárbıeleýdiń qundylyq tásili mańyzdy. Elimizdiń aýmaqtyq tutastyǵy, memlekettik til jáne birlik qoǵamnyń sózsiz qundylyǵy bolyp qala beredi. О́skeleń urpaqtyń tárbıe úderisi óz bilimine, salaýatty ómir salty men kásibı tabysyna, týǵan jerine, aýylyna, qalasyna, óńirine, mádenıeti men tiline degen súıispenshilikke bas­ty nazar aýdaryp, ómirge degen durys kózqaras elementterin qalyptastyrýǵa baǵyttalady. Jastarda adaldyq, meıi­rim­dilik, ádildik, ózin-ózi damytý sııaq­ty dástúrli jalpyadamzattyq qun­dy­lyqtar basym bolýǵa tıis.

– Aldaǵy ýaqytta mundaı keleń­sizdikter qaıtalanbas úshin ne isteýimiz kerek? Qandaı qadamdar jasaǵan
abzal?

Maral ESEKEShOVA:

– Aldaǵy ýaqytta keleńsiz­dikter qaıtalanbas úshin otbasynda, bilim berý ortasynda psıhologııalyq jaıly orta qurý kerek. Balanyń úlgerimin emes, al­dymen tárbıesin oılaý qajet. Ár ata-­ana, ár pedagog buıryq, normatıvtik qu­jattardy kútpeı, osydan bastap ba­lanyń bos sóı­leý, bos otyrý, bos jú­rý ýaqytyn qundy­lyqtarmen toltyrýdy josparlaý kerek.

Turar ShÁKEN:

– Qoǵamda bolyp jatqan rýhanı daǵdarystyń, adam aıtýǵa aýyz barmaıtyn túrli azǵyndyqtyń aýyr saldary óskeleń urpaqtyń adamgershilik-ónegelik tárbıesine jiti nazar aýdarý­dy qajet etip otyr. Biz búgingi bala – er­teńgi el azamaty, adam kapıtaly ekenin bir sátte esten shyǵarmaýymyz kerek.

Otbasy ınstıtýtynyń mártebesin kóterýge jáne urpaq tárbıesi máselesi­ne basty nazar aýdaryp, otbasy qundy­lyqtaryn saqtaıtyn sharalar jasaıtyn kez jetti. Bala eshkimnen «meni dú­nıe­ge ákelińder» dep suraǵan joq. Áıel men erkek qosylǵannan keıin, ul-qyzy­nyń ómirine jaýapkershilikpen qa­raýǵa tıis. Tipti búginde Úkimetten ataý­ly áleýmettik kómek alamyn dep ajyrasatyndar kóbeıgen. Halqymyz baıaǵyda bir jamanshylyqty baıqasa, «yrymǵa jaman» dep jatýshy edi. Bul jaǵdaılardyń barlyǵy ulttyq tamyrymyzdan ajyrap, baýyr eti balasyn jeke múddesine paıdalanýǵa deıin jetken. Eń soraqysy da osy. Otbasynan osyndaı ótirikti kórip ósken urpaqtyń erteńi qandaı bolmaq? Ár ata-ana balaǵa ushqan uıasynda berilgen tálim-tárbıe men kórsetken úlgi-ónege onyń ómir boıǵy baǵyt-baǵdar beretin shamshyraǵy bolatynyn umytpaýy kerek.

Sondyqtan «Neke jáne otbasy» zańyn reformalap, bala tárbıesindegi ata-ana jaýapkershiligin arttyrý kerek. Bilim salasyna urpaqtyń rýhanı-ónege­lik tárbıesin maqsat tutqan, ult­tyq tárbıege negizdelgen joba bolýǵa tıis. Osy turǵyda memleketimizge ult­­­tyq ıdeo­logııa qajet. О́ıtkeni mem­le­ket ultty qalyptastyrmaıdy, ult mem­leketti qalyptastyrady. Joǵalt­qany­myzdy túgendep, janshylǵan ult­tyq rýhymyzdy tiriltip, ótkenimiz ben óshkenimizdi qaıta jaǵyp, qazaq­tyń ózine tán ulttyq bolmysyn qaıta­rýymyz kerek. Memleket qurýshy ult retinde qazaq ultynyń zamanaýı beınesin qalyptastyryp, qazaq otbasynyń ozyq modelin jasap, otbasy ınstıtýtynyń mártebesin kóter­sek, búgingi qoǵamnyń dertine aınalǵan ózekt­i máselelerdiń túıini sheshilip, óske­­leń urpaqqa, jastarǵa rýhanı-óne­ge­­lik tárbıe berileri sózsiz. Tipti el er­teńine alańdasaq, Otbasy jáne tár­bıe mınıstrligin nemese osy sekildi basqa bir quzyrly organ qurý kerek dep oılaımyn. Oǵan qarynnyń qamyn emes, ulttyń bolashaǵyn oılaıtyn, naǵyz janashyr, jaýapty mamandar tartylsa deımiz.

Sonymen qatar urpaq tárbıesin jal­ǵyz memlekettiń moınyna artyp qoımaı, qoǵam bolyp tárbıeleýdi qol­ǵa alýymyz kerek. Osy baǵyttaǵy úki­mettik emes uıym­dar bılik pen qo­ǵam arasyndaǵy «altyn kópirge» aına­lýǵa tıis. Urpaq tárbıesinde uran­shyldyqty qoıyp, sózden iske kirisetin kez jetti.

Taǵy aıtpaǵym, búginde Aqparat já­ne qoǵamdyq damý mınıstrligi arqy­ly úkimettik emes uıymdarǵa túrli baǵyt­taǵy granttar bólinedi. Solardyń ishinde «urpaqty ulttyq qundylyqtar negizinde tárbıeleý, salt-dástúrimizdi dárip­teý» baǵytynda jobalar jasalýǵa tıis.

Eger ulttyq qundylyqtarǵa negiz­del­gen otbasylyq ınstıtýttyń már­te­besin kótersek, irgetasy myqty shańy­­raqtardyń qurylýyna yqpal eter edik. Al otbasylar berik bolsa, urpa­ǵy­myzdyń tárbıesi túzelip, memle­keti­miz de órkendep, damıtyny anyq.

Samat JUMADIL:

– Mundaı keleńsizdik qaıtalanbas úshin aldymen, ata-ana jaýapkershiligin arttyrý kerek. Ata-analar balalarymen syrlasýy kerek, bala basyndaǵy qıynshylyqty, eń aldymen, anasyna ne ákesine aıtsa, máseleniń aldyn alýǵa bolady. Sonymen qatar qıyn balalarmen jumys isteýdiń ǵylymı ádistemeleri, jumys algorıtmderin jasaý, balanyń bos ýaqytyn durys josparlaý mańyzdy. Tárbıe salasynda joǵarydan kelgen sharalardyń leginen góri, mektepterdegi oqýshylardyń qajettiligine qaraı tárbıelik sharalar uıymdastyrylýǵa tıis. О́zin-ózi basqarý uıymdarynyń jumysyn jandandyryp, oqýshylardyń ómirge senimdiligin, belsendiligin arttyrý mańyzdy.

Aqtoty KEMALOVA:

– Joǵaryda kórsetilgen is-shara­lardy jan-jaqty, múddeli organdarmen birlesip jumys isteýimiz qajet. Sonda birlesken isten nátıje shyǵady.

Erjan MYRZABAEV:

– Bilim ordasynda qandaı da bir keleń­siz oqıǵa bolǵannan keıin, soǵan qatys­qandardy qatań jazalaý qajet. Bul óte mańyzdy. Sonda oqýshy bireý­ge álimjettik jasap, zorlyq-zomby­lyq kórsetýdiń sońy qylmystyq jaýap­kershilikke aparatynyn, áke-shesheniń jumysyna keri áseri tıe­tinin, qoǵam tarapynan qysym bolatynyn kórýi kerek. Sol kezde jetkinshek odan aıaq tartady. Árbir mu­ǵa­limniń sabaǵynda tárbıelik element­terdiń bolýyna nazar aýdarý qajet. Máselen, fızıka muǵalimi sabaǵynda óz pánin ǵana emes, sol arqyly bes mınýt ýaqyt bólip, tárbıelik máni bar nemese ulttyq qundylyqtarymyzǵa saı dúnıelerdi túsindirdi me, onyń tárbıe jospary qandaı, ol qaǵazda emes, is júzinde qanshalyqty iske asty, osynyń bárin saraptap, baǵalaý qajet. Sonymen birge ata-analar máselesin qolǵa alǵan jón. О́kinishke qaraı, bizde bul qaraýsyz qaldy. Qaı jaǵynan dep oılaısyz? Biz ata-anadan balańyzǵa kóńil bólip, onyń tárbıesimen aınalysyńyz, sóılesińiz, úıretińiz dep talap etemiz. Biraq keıbir ata-ananyń oǵan bilimi men biliktiligi jete me? Olar muǵalimder sekildi pedagogıkalyq joǵary oqý oryndarynda pedagogıka men psıhologııany oqyǵan joq. Bala psıho­logııasyn tolyq bilmeıdi. Osy turǵy­dan kelgende mektep deńgeıinde arnaıy otbasy akademııalary jumys istep, jalpy qoǵamǵa ata-ana bolýdyń jaýapkershiligin úıretýimiz kerek.

Dóńgelek ústeldi júrgizgen

Azamat ESENJOL,

«Egemen Qazaqstan»