«Bir zaýyt – bir qamal» bolsyn desek...

El Táýelsizdigi ekonomıkanyń myqtylyǵymen ǵana myǵym ekeni málim. Al ekonomıkanyń qýatty bolýy eldegi ár múmkindikti tıimdi paıdalanyp, óndirilgen ónimderdi tolyq óńdep óz qajetińe jarata bilýde. Odan qalsa, álem naryǵyna shyǵaryp puldaı bilý ekeni belgili. Sonda ǵana ekonomıkalyq táýelsizdik nyǵaıyp, el irgesi bekı túspek. Búgingi maqalamyzǵa Atatúriktiń «Bir zaýyt – bir qamal» degen qanatty sózin taqyryp etip alýymyzdyń mánisi de osynda. Qazaqstannyń turaqty ekonomıkalyq ósýi men keleshek maqsaty dúnıejúzilik naryqqa erkin enip, múddeles eldermen ekonomıkalyq turǵyda yqpaldasý eke­ni aıan. Osy maqsatqa jetý úshin arnaıy baǵdarlamalar túzilip, iri joba­lar­dy iske de asyryp jatyr. Úde­meli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýdyń 2010-2014 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy daıyndalyp, eldi ındýstrııalandyrý sharasy qolǵa alyndy. Nátıje jaman emes. Desek te, maqsatty baǵdarlamany júzege asyrý isinde shalaǵaılyqtar da bar. Sony baıqaǵan el Úkimeti baǵdarlamanyń ekinshi besjyldyǵyn daıyndaýda oryn alǵan kemshilikterdi jibermeýge baryn salýda. Ásirese, jeńil ónerkásipti ósirip, órletýge yntaly bolyp otyr. Baǵdarlamanyń negizgi mindetteriniń biri, shıkizatty tolyq óńdep, syrtqy naryqtarǵa baǵyttalatyn múmkindigi mol, sapasy joǵary ónim óndirý bolyp tur. Sonyń esebinen jeńil ónerkásip ónimderine degen ishki naryqtyń qajettiligin qanaǵattandyrý da oıda bar. Osy maqsat tolyǵymen júzege asyrylsa eńbekke qabiletti halyqty jumyspen qamtamasyz etý máselesi ózdiginen sheshiledi eken. Qazirgi ýaqytta respýblıkada 1,5 myńnan astam jeńil ónerkásip kásiporyndary jumys isteıdi. Onyń 90 paıyzdan astamyn shaǵyn jáne orta kásiporyndar quraıdy. Olardyń basym kópshiliginde qyzmet tutqasyn názik jandylar ustaǵan. Naqty málimetterge júginsek, salada 12 myńnan astam adam eńbek etip júr. Al 800 myńnan astam shaǵyn jáne orta kásiporyndarda 2,4 mln. adam eńbek etedi. Atalǵan sektorda óndiris kólemi sońǵy 4 jylda 1,6 mlrd. teńgeden 8,3 mlrd. teńgege deıin ósipti. Ony Indýstrııa jáne jańa tehnologııalar mınıstrliginiń О́nerkásip komıtetiniń tóraǵasy Baqtybaı Qasymbekov aıtty. Qazaqstannyń jeńil ónerkásibinde shyǵarylatyn ónimderdiń 51 paıyzyn toqyma buıymdary, 42 paıyzyn kıim óndirisi, 7 paıyzyn bylǵary men soǵan qatysty ónimder quraıdy. О́tken­ge kóz salsaq, 2008-2013 jyldar araly­ǵyn­da jeńil ónerkásip salasynda eksport­talatyn baǵaly ónimderdiń baǵasy 2,4 esege ósip, 39,3 mln. AQSh dollarynan 95 mln. AQSh dollaryna deıin jetken. Toqyma salasyndaǵy negizgi shıkizat kózi maqta men jún. Qazirgi ýaqytta elimizde shamamen 100 myń tonna maqta talshyǵy óndirilip, onyń 95 paıyzy eksporttalady. Osylaısha, maqta talshyǵynyń 95 paıyzy shıkizat kúıinde shetel asyp, otandyq toqyma kásiporyndaryna tek 5 paıyzy ǵana, ıaǵnı jylyna 5 myń tonnasy ǵana qalady eken. Negizi elimizde óndiriletin maqtanyń 30 paıyzyn otandyq kásiporyndar ıgerip, óńdeı alady. Alaıda, basqarý jumysyndaǵy uqypsyz menedjmenttiń saldarynan «Textiles.KZ» kompanııalar tobynyń taraqtyq jáne kardtyq jipter óndiretin «Iýteks» AQ jáne «Melanj» AQ kásiporyndary 2010 jyldan beri qańtarylyp, toqtap tur. Endi olardy qaıta iske qosý sharalary qarastyrylyp otyr. Arnaıy joba da jasalyp qoıǵan. Ol Qazaqstan Damý banki men «QDB-Lızıng» qoldaýymen iske asyrylyp jatyr. Jobanyń quny 5,4 mlrd. teńge boldy. Qazir Ońtústik Qazaqstan oblysynyń toqyma klasteri kásiporyndaryn aınalym qarajatymen qamtamasyz etý úshin nesıe bólý jumysy júrgizilýde. Atalǵan kásiporyndar tolyq qýatynda iske qosylǵanda toqyma kásiporyndarynyń maqta-mata jipterine degen muqtajdyǵyn tolyqtaı qamtamasyz etip, jańadan 500 jumys orny ashylady. Áıtkenmen de, qazirgi kúnde de aýyzdy qur shóppen súrtpegen durys. Sebebi, álemdik ekonomıkalyq daǵdarys kezeńderine qaramastan, úzdiksiz jumys isteı bilgen kásiporyn da bar. Ol maqta-mata jipteri men mata óndiretin SouthTextiline.kz kompanııasy. Onyń 2013 jylǵy júktemesi 65 paıyzdy quraǵan. Budan kóretinimiz, otandyq kásiporyndarda keıir basshylar jumysyn durys josparlaı bilse, endigi bireýleri memleketke qol jaıyp, kómek kútip otyr. Desek te, aǵymdaǵy jyly Indýstrııalandyrý kartasy sheńberinde kilemder men kilem buıymdaryn shyǵaratyn «Bal Tekstıl» fabrıkasy iske qosyldy. Onyń jyldyq qýaty 2,3 mln. sharshy metr kilemdi quraıtyn bolady. Údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn júzege asyrý bastalǵaly beri jeńil ónerkásip salasynda 15 kásiporyn iske qosylǵan. Buıyrtsa, osy jyldyń sońyna deıin taǵy 4 kásiporyndy paıdalanýǵa berý josparlanyp otyr. Onyń bári qazirgi zamanǵy joǵary tehnologııaly óndiristik jabdyqtary bar kásiporyndar. Jún toqyma talshyqtarynyń ishindegi eń qymbaty ekeni málim. Elimizde jún óndirý 2000-2013 jyldar aralyǵynda 14,7 myń tonnaǵa artyp, 37,6 myń tonnany qurapty. Respýblıkada júndi bastapqy óńdeıtin, jalpy qýaty 30 myń tonnadan asatyn 15 kásiporyn jumys isteıtin kórinedi. Jyl saıyn 40 myń tonna jún qyrqylady. Onyń 15 myń tonnasy bııazy, qalǵany jartylaı bııazy jún. О́kinishtisi, otandyq sala kásiporyndary osy azǵana júnniń 70 paıyzyn ǵana ıgerip otyr. Búginde osy olqylyqtyń ornyn toltyrý sharalary qarastyrylyp jatyr. Áıtpese, qazirgi ýaqytta elimizde jún jipter óndire­tin jalǵyz kásiporyn – «Qostanaı jip ıirý-toqyma fabrıkasy» JShS ǵana. Ol jylyna 180 tonna bııazy jáne jartylaı bııazy jún óńdep, odan 60 tonna jip ıiredi. Negizi elimizde júnnen ıirilgen jip­­ter­ge degen qajettilik 200 tonna­dan asa­dy eken. Qazirgi ýaqytta bar-jo­ǵy 5 paıyzǵa deıingi jýylǵan bııazy jáne jartylaı bııazy jún ǵana óń­de­­le­di. Osyǵan qaraǵanda, ekinshi ındýs­trııa­landyrý baǵdarlamasynyń aıasynda respýblıkanyń barlyq óńir­lerinde jip ıirý-toqyma fabrıkalaryn salý máselesin qarastyrý qajet bolar. Teri ılep, bylǵary jasaý halqymyz­dyń ejelgi kásibi bolǵany aıan. Baba­larymyz bylǵarydan kıim, aıaq kıim jáne túrli turmystyq buıymdar jasap shyǵaratyn. Bul zattyń bási men baǵasy qazirgi zamanda da joǵary bolyp tur. Osy kezde elimizde jyl saıyn 10 mln. teri, onyń ishinde 2,5 mln. iri qara men 7,5 mln. usaq maldyń terisi jınalady eken. Qolda bar kásiporyndardyń 175 mln. sharshy desımetrge deıin teri óńdeý múmkindikteri bolsa da, dál osy kezde tek 100 mln. sharshy desımetrge deıin teri óńdelip jatyr. Jınalǵan terilerdiń jalpy kólemin taǵy da shotqa salyp kórsek, respýblıkanyń qoldanystaǵy kásiporyndary tolyqtaı jumys istegen kúnniń ózinde, barlyq jınalǵan teriniń 10 paıyzyna deıin ǵana óńdeýge qaýqarly. Tipti, óńdeý úlesi osynshalyqty az ǵana bolsa da, kásiporyndar shıkizatpen qamtamasyz etilmeı otyr. Bylǵary shıkizatynyń 90 paıyzy Qyrǵyz eline asyp, odan ári Qytaıǵa eksporttalady. Osy keleńsizdiktiń aldyn oraý maqsatynda, osy ýaqytta terilerdiń respýblıkadan tys shyǵarylýyna ýaqytsha tyıym salý máselesi kóteri­lip, memlekettik organdarmen birle­sip pysyqtalýda. Mysaly, bir odaq aıasyndaǵy Belarýs memleketine óńdel­megen teri shyǵarýǵa tolyqtaı tyıym salyndy. Terilerdi jınaý jáne olardy óńdeý teńgerimine júrgi­zilgen taldaýlarǵa zer salsaq, terilerdi eksporttaýǵa tyıym salynǵan jaǵdaıda, respýblıkada jalpy qýaty 900 mln. desımetrge deıin teri óńdeıtin kásiporyndar salýǵa múmkindik týady. Olardan túsetin qyrýar paıda men jańadan ashylatyn júzdegen jumys oryndary elimizdiń ekonomıkalyq táýelsizdigin qazirgiden de nyǵaıta túsedi. Shyndyǵyna qarasaq, Qazaqstan jeńil ónerkásiptiń barlyq sektorlaryn laıyqty damytý úshin jaqsy naryqtyq múmkindikter aýqymyna ıe. Alaıda, bul múmkindikter tolyqtaı paıdalanylmaı otyr. Jyl saıyn ımport artyp keledi. Import eksporttan 10 ese asyp túsedi. Qazirgi ýaqytta tigin jáne toqyma salasyndaǵy kásiporyndar zııatkerlik jabdyqtardy qoldanyp júr. Desek te, salany tutastaı alǵanda, ázirshe olardy paıdalaný jetkilikti túrde damı qoıǵan joq. Qazirgi óndiriste qarqyndy damyp kele jatqan aqparattyq-kom­mýnıkasııalyq tehnologııalar salasyn­daǵy ınnovasııalarmen ózara almasý máselesi básekege qabilettilikke qol jetkizý úshin asa qajetti shart jáne ol turaqty túrde ınvestısııalar salýdy qajet etedi, dedi B.Qasymbekov. Onyń aıtýyna qaraǵanda, qazir údemeli ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵ­darlamasy boıynsha engiziletin tehnologııalardyń ınnovasııalyǵyna, ǵylymdy qajet etýine mán beriletin ekinshi besjyldyqtyń baǵdarlamasy ázirlenýde. Ǵylym ekonomıkanyń salalaryn damytýdyń bolashaǵyn aıqyndaýy tıis. Buıyrtsa, salada jumys isteıtin ǵalymdar, jeńil ónerkásip tehnologııalary jáne sala buıymdaryn qurastyrý mamandyqtary boıynsha oqyp jatqan stýdentter bul maqsatty júzege asyra alatyny kámil. Mine, solar bolashaqta atalǵan salany damytý baǵyttaryn aıqyndaıtyn bolady. Nátıjesinde zamanaýı zaýyt-fabrıka­lar boı kóterip, el ekonomıka­synyń táýel­sizdigine tirek bolyp, bir-bir berik qamalǵa aınalady. Nurbaı ELMURATOV, «Egemen Qazaqstan».