Kollajdy jasaǵan Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
Resmı derekterge qaraǵanda, 1937 jyldan 1953 jylǵa deıin jumys istegen lagerde ár jyldary 18 myńǵa jýyq áıel «jazasyn» ótep, aýyr eńbekke jegilgen. Búginde olardyń ishinen kózi tiri eshkim qalǵan joq. Eń sońǵy tutqyn Anna Endanova 2014 jyly Reseıdiń Astrahan qalasynda qaıtys boldy. Degenmen «ALJIR»-diń sýyq baraktaryn panalap, Aqmolanyń yzǵarly jelin bastan keshken tiri kýágerler bul ómirde áli de bar. Olar lagerde tutqyn retinde otyrmasa da, osynda anasymen birge ere kelgen nemese osy jerde ómir esigin ashqan sábıler. Solardyń biri – búginde Mınsk qalasynda turatyn 86 jastaǵy Maııa Klıashtornaıa.
Ol – «Belarýstiń Esenıni» atanǵan belgili aqyn Todor Klıashtornyıdyń qyzy. Ákesi aqyndyq ónerimen qatar, respýblıkalyq gazet-jýrnaldar men radıolarda jumys istegen tanymal jýrnalıst edi. Ultynyń joǵyn joqtap, muńyn muńdaǵan kózi ashyq, kókiregi oıaý azamattaryn qurtý – KSRO bıligine kelgen bolshevıkterdiń eń basty maqsaty bolǵany málim. Olardyń qandy sheńgeline bolashaǵynan úmit kúttirgen Todor da ilindi. 1937 jyldyń 30 qazanynda belorýs halqynyń 50-den asa mádenıet jáne ǵylym qaıratkerimen birge bir túnde atylǵanda, ol bar bolǵany 34 jasta edi.
Onyń artynda jubaıy Iаnına Germanovıch pen kámeletke tolmaǵan úsh qyzy qaldy. «Jalǵan dúnıe bir aınaldyrsa, shyr aınaldyrady» demekshi, kóp ótpeı qanypezer júıe aqynnyń otbasyna da aýyz salady. Dál osy ýaqytta Qazaqstanda «Qarlagtyń» arnaıy bólimshesi retinde «26-núkte» degen resmı ataýmen jańa lager ashylyp, ol jerge «halyq jaýlarynyń» áıelderin vagon-vagonmen áketip jatqan bolatyn. Halyq arasynda «ALJIR» atanyp ketken osy qasiretti qapasqa Iаnına Germanovıch te qolyndaǵy 4 aılyq sábıi – Maııamen birge aıdalyp kete bardy. Jubaıy ustalǵannan keıin ol balalaryna zııany tıer dep úlken eki qyzynyń tekterin týystarynyń atyna aýystyryp úlgergen edi. Sonyń arqasynda Todıana jáne Vesnalına esimdi qyzdary qýdalaýdan aman qaldy.
Maqalamyzdyń keıipkeri – Maııa Klıashtornaıa osylaısha ómir esigin qazaq jerindegi lagerde ashty desek te bolady. Anasy buryn kórmek túgil estimegen qazaq dalasyna alǵash taban tiregende, qolynda shaqalaq qyzy men azynaǵan júk vagonynda ony orap ákelgen eski jaıalyǵy ǵana bar edi. Bul jaıalyqty bekerge tilge tıek etip otyrǵan joqpyz, onyń da keıingi «taǵdyryn» maqalamyzdyń sońynda aıtamyz.
Tikenek symnyń ar jaǵynda ótken kúnder Maııa ájeıdiń emis-emis esinde. Lager ornalasqan jerdegi Jalańash kóli jaǵasynda qamys shaýyp, olardy býyp-túıip jınaýmen aınalysqan anasynyń eteginen ustap ósken sábı bul qapasta 3 jasqa deıin boldy. Tártip boıynsha baldyrǵandardy 3 jasqa tolǵannan keıin lagerde qaldyrýǵa ruqsat joq. Odan keıin balalar úıine jiberilýi kerek. Sol kezde tili de áli tolyq shyqpaǵan sábı bolsa da, anasymen qoshtasqan kúni onyń esinde jaqsy saqtalyp qalypty. Iаnına Germanovıch qasyndaǵy jan degende jalǵyzynan aıyrylar kúni bir japyraq sábıin qushaǵyna basyp: «Maııa, esińde saqta, sen jalǵyz emessiń. Seniń Todıana jáne Vesnalına atty baýyrlaryń bar. Umytpa. О́skesin olardy izdep tap. Seniń tegiń – Klıashtornaıa. Sen Todor Klıashtornyı degen aqynnyń qyzysyń», dep qulaǵyna quıady. Qazirgi Qaraǵandy oblysyndaǵy Dolınkada ornalasqan Osakarovka balalar úıine ketken qyzynyń qolyna: «Seni osynda orap ákelgenim» dep Mınskiden ala kelgen eski jaıalyqty da ustatyp jiberedi.
Maııa balalar úıine Turar Rysqulovtyń qyzdary Ázıza jáne Rıdamen birge ótkiziledi. Bul 1940 jyl bolatyn. El ishi asharshylyqtyń zardabynan áli tolyq arylmaǵan, onyń ústine qýǵyn-súrgin zobalańy qyrǵıdaı tıip, eldi tıtyqtatqan, soǵys qarsańyndaǵy qıyn shaqtar edi. Balalar úıinde de bularǵa jasalǵan jaǵdaı syn kótermeıtin. Olar eshqashan toıyp tamaq jep kórmedi. Rıda Rysqulova men Maııa Klıashtornaıanyń kereýetteri qatar ornalasqan edi. Ekeýi túnde oıanǵan saıyn bir-birin tiri me, álde óli me dep únemi tekserip júredi eken.
Osakarov balalar úıinde Maııa Klıashtornaıa 10 jasqa deıin turdy. Sol ýaqytta Belarýstegi eki ápkesi de boıjetip, ár jerge hat jazyp, sińlilerin izdeı bastaǵan edi. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, bolshevıkterdiń maqsaty – orystan basqa ulttardy ótken tarıhynan ajyratý, ulttyq salt-sanasynan qol úzdirý bolsa, sonyń bir joly – zııaly qaýym ókilderi men olardyń balalarynyń arasyndaǵy baılanysty da úzý edi. Sol sebepten bolsa kerek, «halyq jaýlarynyń» balalaryna týystarynan kelgen hattardy bermeıtin. Osakarov balalar úıinde de joǵarydan túsken tapsyrma buljytpaı oryndalyp, Maııaǵa jazylǵan eki ápkesiniń hattary onyń qolyna tımedi. Mekeme qyzmetkerleri balalarǵa kelgen hattardy terezeni jabýǵa paıdalanatyn.
Bir kúni Maııa oınap júrip terezege japsyrylǵan qaǵazdan óziniń aty-jónin kórip qalady. Jaqyndap baryp oqyp qarasa, anasy qoshtasar kezde aıtyp ketken eki ápkesiniń ózin izdep jazǵan haty eken. Sol kezde ol óziniń shynymen jalǵyz emestigin, artynan joqtaıtyn baýyrlary baryn anyq sezinedi. Hatta jazylǵan mekenjaı boıynsha ol da ápkelerine jaýap jazyp, aqyry kóp jyl kóz jazyp qalǵan baýyrlar bir-birimen qaýyshady. Belorýssııadan izdep kelgen eki ápkesi Maııany týǵan jerine alyp ketedi. Bul 1950 jyl bolatyn.
Muqaǵalı Maqataevtyń «Bizder – jetimdermiz» degen óleńi bar edi ǵoı. Sondaǵy:
«Urylar da emespiz, qarylar da!
Qarǵys tańba bizderden arylar ma?!
Jylynamyz bir aýyz jaqsy sózge,
Qarǵys aıaz bizderdi qaryǵanda» degen jyr joldary jalǵan jalamen atylǵan bozdaqtardyń jazyqsyz japa shekken urpaqtaryna qaratyp aıtylǵandaı. Kishkentaıynan áke men anadan qol úzip, tiri jetim atanǵany azdaı, balalar úıinen shyqqasyn da Maııaǵa «halyq jaýynyń qyzy» degen qarǵys tańbanyń jabysyp júrýi bólek áńgime.
Mıllıondaǵan jannyń qanyn moınyna júktegen HH ǵasyr tajaly – Stalın ólgennen keıin 1953 jyly «ALJIR» lageri de jabylǵany belgili. Áıelderden «Lagerde otyrǵany jaıynda eshkimge tis jarmaý» týraly qolhat alynyp, bári bostandyqqa shyqqanymen, Maııanyń anasy Iаnına Germanovıch qujatynda «halyq jaýy» degen mór bolǵandyqtan óz eline qaıta almaı, 1955 jylǵa deıin Qazaqstanda júrgen. Sol jyly «Aljır» lageri buzylyp, baraktarynyń bári jermen-jeksen etilgennen keıin Iаnına Germanovıch te tolyqtaı aqtalyp, týǵan jeri – Belorýssııaǵa taban tireıdi. Osylaısha, qanshama ýaqyt qasiret shekken ana 20 jyldan keıin qyzdarymen aqyry qaıta tabysty.
Sol kezden bastap bul otbasy músheleri eshqashan bir-birinen ajyraǵan emes. О́mirlerine óshpes iz qaldyrǵan qıyn-qystaý kúnder artta qalsa da, Maııa Klıashtornaıa bir nárseni esh ýaqytta esinen shyǵarmady. Ol – lagerde jáne balalar úıinde jegen qara nan. Kóbine ash júretin sol bala kúnderi áli esinde, oqta-tekte bir tilim nan berilse, onyń ár qıqymyn tastamaı terip jeıtin. Sodan da shyǵar, ol qara nandy erekshe qadirlep, qasterlep ósti. Keıin toqshylyq zaman kelse de, qol sómkesine bir tilim nan salyp júretin. Tipti ózi bir esteliginde aıtqandaı, basy aýyrsa da, dáriniń ornyna nandy ıiskep jazylyp ketedi eken.
2007 jyly Qazaqstannyń Aqmola oblysynda, burynǵy lager ornalasqan jerde «ALJIR» mýzeı-memorıal kesheni ashylǵanyn estigen Maııa Klıashtornaıa baqytsyz balalyq kúnderi ótken orynǵa bir kelip, jazyqsyz japa shekken qýǵyn-súrgin qurbandaryna taǵzym etýge bel baılaǵan. Densaýlyǵynyń syr bergenine qaramastan, qyzy Tamaramen birge 2011 jyly, ıaǵnı 74 jyldan keıin sol qasiret ornyna qaıtadan taban tiredi. Ol ózine ekinshi ómir syılaǵan qazaq jerin, tarshylyq kezde tiri alyp qalǵan qazaqtyń qara nanyn umytqan emes. Belarýs elinen Qazaqstanǵa kelgende de qurmet retinde ózimen birge nan jáne kezinde anasy bergen kóne jaıalyqty ákelip, mýzeıge syıǵa tartty. Klıashtornyılar otbasynda uzaq jyl saqtalǵan bul jádiger qazirgi kúni «ALJIR» murajaıynda eksponat retinde tur.
Aıtpaqshy, Maııa Klıashtornaıanyń týǵan kúni – 31 mamyr. 2017 jyly ol nemeresin ertip Qazaqstanǵa ekinshi ret kelip ketti. 31 mamyrda «Aljır» mýzeı-memorıal kesheninde ótken is-sharaǵa qatysty. «Qazaqstanda 31 mamyrda qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alady. Meniń ómirge kelgen kúnimniń osy ataýly kúnmen sáıkes kelýiniń astarynda da bir syr bolsa kerek», deıdi ol keıingi bir suhbatynda. Sol jyly óziniń 80 jasyn Qazaqstanda qarsy alǵan qart ana qazirgi kúni Mınsk qalasynda balalary men nemereleriniń ortasynda baqytty ǵumyr keship jatyr. Burynǵylar «Qudaı, aqyrymdy bere gór!» dep tileýshi edi. О́miri óksikpen bastalǵanymen, búginde qarttyqtyń qyzyǵyn kórip otyrǵan Maııa ájeıge qarap, Jaratqan tileýin bergen eken degen oıǵa toqtadyq...
