Aýǵan-Iran teketiresi

Aýǵanstan bıligine kelgen «Talıban» (Qazaqstanda tyıym salynǵan) ıslam­shyl­dyq qozǵalysynyń sodyrlary al­dy­­men 27 mamyrda Irannyń Zabol qa­la­synyń mańyndaǵy qaqtyǵysta oq ata bastaıdy. Bul qaqtyǵysty birinshi qaı eldiń, naqty kimniń bastaǵany ázirge belgisiz. IRNA aqparat agenttiginiń máli­me­tine súıensek, «Talıban» kúshteri Iran shekara beketin atqylaı bastaǵan. Polısııa bastyǵynyń orynbasary, general Qasem Rezaıdiń aıtýynsha, «Talıban» Iran­nyń ońtústik-shyǵysyndaǵy shekara beketinde halyqaralyq quqyqty múl­dem elemeı, kúsh kórsetken. Iran Islam Respýblıkasynyń áskeri bolsa beki­nis­ter­ge artıllerııadan qarsy soqqy jasady. Qaqtyǵys saldarynan Irannyń 2 shekarashysy qaza tapqan. Lańkestik qozǵalys ertesine tipti buıryq berilse, «Iran arandatýshy áreketterinen bas tartpasa», Tegerandy basyp alatynyn málimdedi. Sheteldik BAQ-tyń habarlaýynsha, «Iranǵa Amerıkanyń tisi batpaǵan shyǵar, biraq biz Iranmen AQSh-tan asqan tegeýrinmen kúresemiz. Eger bizdiń kóshbasshylar jıhad jarııalasa, onda Irandy tez jaýlap alamyz», deıdi «Talıban» qozǵalysy kóshbasshylarynyń biri Abdýlhamıd Horasanı.

Sıstan men Belýdjıstan provınsııa­larynda jumys isteıtin «HalVash» qu­qyq qorǵaý uıymy eki el shekarasynda bol­ǵan qaqtyǵysta Iran áskeri ar­tıl­lerııa, mınomet qoldanǵanyn má­limdedi. Al talıbandar amerıkalyq zeń­birekterden atqy­lap, AQSh áskerı­leri Aýǵanstannan shyǵarylǵan kezde NATO tastap ketken brondy tehnıkany paıdalanǵan.

Negizi eki tarap arasyndaǵy qaqtyǵys Aýǵanstan shekarasyndaǵy sýǵa talasýdan bastalǵan. «Reuters» agenttiginiń habarlaýynsha, sońǵy ýaqytta Aýǵanstan men Iran arasynda sýǵa qatysty daý órship barady. Tegeran Aýǵanstannyń jańa bı­ligi eki el arasynda sonaý 1973 jyly be­ki­tilgen kelisimdi buzyp, ortaq Gıl­mend ózeniniń Irannyń shóldi shyǵys aýdan­daryna baratyn aǵynyn shektep tas­taǵanyn aıtady. Qazir sol aımaqtardy qýańshylyq jaılaǵan. Al talıbandar muny moıyndamaı otyr.

Dese de, eki el shekarasynda bolǵan qaq­ty­­ǵysty kim bastaǵany belgi­siz, «Reu­ters» ony ırandyqtar bas­ta­ýy da ábden múm­kin dep jazady. О́ıt­keni «Talı­ban­nyń» syrtqy ister mınıstrliginiń ókili Abdýl Nafı Takor «Búgin Nımroz pro­vın­sııasynda ırandyq shekarashylar Aýǵanstan jaǵyna qaraı oq ata bas­tady. Sóıtip, jaýap reaksııaǵa tap boldy. Qazirgi kezde jaǵdaı baqylaýda tur. Islam ámirshiligi (Aýǵanstan) óz kórshilerimen soǵysýdy qalamaıdy», dep málimdedi. Al sarapshylar muny talıbandardyń saıasaty bolýy múmkin ekenin jasyrmaıdy. Sebebi talıbandar áý bastan soǵys, qarý ustaý, atysýdy sheber meńgergen halyq, olar Aýǵanstandy tizginine alǵanymen, ony qajetti deńgeıde basqara almaı otyrǵany belgili. Aýǵan halqyn qazir ashtyq jaılap, onsyz da áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıy tómen el odan saıyn álsireı tústi. Talı­bandar tek álem elderinen keletin gý­manıtarlyq kómekke senip otyrǵan sekildi. О́ıtkeni halyqtyń ál-aýqatyn kóterýdi emes, kerisinshe, qaqtyǵys jasap, odan zardap shegip, taǵy da ha­lyqaralyq kómek kútýi ábden múmkin.

Al shyndyǵyna kelgende, sýǵa talasatyndaı Aýǵanstan Iran sekildi bul tirshilik kózine zárý emes. Sońǵy 30 jylda Iran qatty qýańshylyqtyń zardabyn tartyp otyr. Sondyqtan olar ózderine tıesili sý kózinen aıdyń-kúnniń amanynda bas tarta salatyndaı jaǵdaıda emes. BUU Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymynyń málimdeýinshe, sońǵy on jylda eldegi ahýal nasharlaı túsken. Al Iran meteorologııalyq uıymy qurǵaqshylyq eldiń 97 paıyzyn jaılady dep habarlady.

Aýǵanstanda kerisinshe, ózen-kól kóp. Máselen, bir ǵana Kabýl ózeni Pákistan arqyly aǵyp ótip, Úndi muhıtyna quıady. El astanasy osy Kabýl óze­niniń jaǵa­syn­da ornalasqan. Negizi iri ózen­der­diń barlyǵy el ishindegi taý­lardan bastaý alady, sondyqtan Aýǵan­stan­­ǵa óz sýy molynan jetedi. Eldiń soltústik-shy­ǵy­syndaǵy Pa­mır taýlarynan bastalatyn Ámýdarııa ózeni de osy memlekettiń qu­zyrynda.

Eki el bólise almaı otyrǵan Gılmend – aýmaqtaǵy eń uzyn ózen. Onyń Kabýldyń batysynan bastalatyn aǵysy ońtústik-batysyndaǵy Iran shekarasyna deıin jetedi. Uzyndyǵy shamamen 1,4 myń sha­qy­rymǵa sozylyp jatqan ózenge negizi kórshi elderdiń barlyǵy kóz tigip otyr. Al Iran bolsa qazir talıbandarmen jaǵa jyr­tysyp ortaq ózendi bólisýge májbúr. Sarap­shylar sýǵa baılanysty eki el bir sheshimge kelmese, qaqtyǵystar jalǵa­sa­ty­nyn aıtady.