Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
GÝLAG (Lagerlerdiń bas basqarmasy) júıesindegi 500-ge jýyq eńbekpen túzeý lageriniń 11-i bizdiń eldiń aýmaǵynda ornalasty. Olardyń qatarynda Qarlag, «ALJIR», Steplag, Kamyshlag, Keńgir, t.b. bar. Bulardyń bárinde áıelder otyrǵan arnaıy bólimder bolǵan. Sonymen birge qyzyl ımperııa aýmaǵynda kontıngenti tek áıelderden turatyn jalǵyz eńbekpen túzeý lageri bar edi. Ol – Qarlagtyń arnaıy bólimshesi, qazirgi Aqmola oblysynyń Aqmol aýyly mańynda ornalasqan «26-núkte». Halyq arasyndaǵy beıresmı ataýy – «ALJIR» (Otanyn satqandar áıelderiniń Aqmola lageri).
1937 jyly keńes odaǵynda jappaı qýǵyn-súrgin bastalǵanda «shash al dese, bas alatyn» qyzyl ımperııa jendetteri bul naýqandy qazaq jerinde óte qatygezdikpen asyra siltep oryndady. El tutqasyndaǵy kórnekti tulǵalardan bastap azdaǵan oqyǵan-toqyǵany, shamaly saýaty bar adamdar túgel jazaǵa iligip, kóbi atyldy, tiri qalǵany uzaq jylǵa sottalyp kete bardy. Degenmen keńestik bılik ony da mise tutpaı, endi olardyń áıelderin abaqtyǵa jabý týraly sheshim qabyldaıdy. Mine, «ALJIR»-diń tarıhy osylaı bastalǵan edi.
Bul lagerde 62 ult ókilinen quralǵan 18 myńnan asa áıel otyrǵan. Jalpy, GÝLAG lagerlerin uıymdastyrý arqyly keńestik bılik bir oqpen eki qoıandy atqan bolatyn. Birinshiden, el ishindegi bas kóterer kózi ashyq adamdardan qutylsa, ekinshiden, tutqynda otyrǵandardy tegin eńbek kúshi retinde aýyr jumystarǵa jekti. «ALJIR»-ge kelgen áıelderde Jalańash kóli jaǵasynda qamys shabýdan bastap soǵys kezinde sarbazdarǵa kıim tigýge deıingi túrli jumysty tegin atqardy.
Áıelderdiń osy qasiretti qapasqa kelý tarıhynyń ózinen bir fılm túsirýge bolady. Aıtýǵa da aýyr aıanyshty sátter kóz aldyńa keledi. Jubaılarynan tirideı aıyrylyp qan jutyp otyrǵan olarǵa NKVD qyzmetkerleri kelip, abaqtyda otyrǵan kúıeýlerimen kezdestiremiz dep aldap úılerinen alyp shyqqan eken. Sonda «kúıeýimdi kóretin boldym» dep qatty qýanǵan beıshara jandar balalaryn da tastap, eń ádemi kıimderin kıip, áshekeı buıymdaryn taǵyp sándenip shyqqan desedi. Tipti júk tasýǵa arnalǵan vagonǵa otyrǵanda da ózderiniń qaıda bara jatqandaryn bilmegen.
Búginde Aqmoldaǵy «ALJIR» mýzeı-memorıal kesheniniń aldynda sol júk vagondarynyń biri eksponat retinde tur. Bul jádiger mýzeı ashylǵannan keıin Atbasar stansasynan tabylypty. Adam túgil mal tasýǵa da jaramsyz osy otarbadaǵy uzaq jol ústinde ǵana áıelder ózderiniń Qazaqstandaǵy lagerge bara jatqandaryn biledi. Elinde kóp uzamaı kelemin dep qaldyryp ketken bala-shaǵasy bar. Sodan áıelder qoldaryna túsken qaǵazǵa saýsaqtaryn tistelep qanmen hat jazypty. Balalaryn jaqyndaryna amanattap, mekenjaılaryn jazyp, úshbý hattaryn vagonnyń ájethanasyndaǵy tesikten jol boıyna tastaı bergen.
Jol-jónekeı olarǵa tuzdalǵan balyqtan basqa eshteńe berilmegen. Shól qysqan kezde vagon qabyrǵalaryna qatqan muzdy jeıdi. Tańerteń uıqydan oıanǵanda shashtary temir qabyrǵadaǵy qyraýmen birge jabysyp qatyp qalady eken. Osydan-aq stalındik vagondaǵy jaǵdaıdyń qandaı bolǵanyn baǵamdaı berińiz. Saldarynan jolda kóp áıelder ashtyq pen sýyqtan, aýrý-syrqaýdan qaıtys bolady. Olardy mań dalaǵa toqtap, vagonnyń esiginen dalaǵa laqtyryp kete bergen.
Aman qalǵan áıelderdi Temirtaýdyń mańyndaǵy bir mekenge aparyp, jaýyp tastaıdy. Eki aı boıy osy jerge keńes odaǵynyń túkpir-túkpirinen áıelderdi tasyp ákelip, bárine «halyq jaýy» degen qujatqa kúshtep qol qoıdyrǵannan keıin «ALJIR» lagerine aparyp, 5 jyldan 8 jylǵa deıin qamalǵandaryn habarlaǵan.
Lagerde áıelder túrli aýyr jumysqa jegilgen. Tańǵy saǵat 4-5-ten turyp, keshki 9-10-darǵa deıin Jalańash kóli jaǵasynda qamys shabý, mal baǵý, aryq qazý, egin egý syndy jumys isteıdi. Ár áıelge jumys normalary bekitiledi. Sol normany oryndamaǵan jaǵdaıda nemese maldy óltirip alsa, egin durys shyqpaı qalsa, túrli jaza qoldanylǵan. Máselen, sál ǵana jaza basqany úshin kúndelikti ólsheýli tamaǵyn bermeı qoıý, tipti mal óltirip alsa, atý jazasyna da kesken derekter bar. Áıelderge jylyna bir ret qana balalaryna hat jazýǵa ruqsat etiletin. Sol sátti olar asyǵa kútetin. Sondyqtan olar úshin eń aýyr jaza – otbasyna hat jazýǵa ruqsat bermeı qoıý edi.
Balalaryn saǵynǵan áıelder qıyndyqqa da shydap baqty. Kúnine kóldiń jaǵasynan 30-40 býma qamys shabý talap etilse, olar «erte bostandyqqa shyǵarar» degen úmitpen 70-80 býma daıyndaıtyn. Sońǵy ýaqytta kóp aıtylyp júrgen qurt oqıǵasy osy jerde bolǵan. Bul – Jalańash kóliniń arǵy betindegi Jańajol atty qazaq aýyly turǵyndarynyń erligi. Sol ýaqytta jańajoldyq qazaqtar áıelderge kómektesý úshin tek qurt emes, túngi ýaqytta jasyryn kelip, qamystyń arasyna balyq, et, nanǵa deıin tastap ketip otyrǵan. Keıin lagerden bosaǵan bir top áıel Jańajol aýylyna arnaıy baryp, jergilikti turǵyndarǵa alǵystaryn aıtqan desedi...
Lager jabylǵanda olardyń bárinen osynda otyrǵany, lager jaıynda eshkimge tis jarmaý týraly qolhat alynady. Qanshama jyl qasiret shekken áıelder qaıtadan ustalamyz dep qorqyp, ómirden ótkenshe «ALJIR» týraly eshkimge aıtpaı ketken. Sonyń saldarynan qazirgi kúni 18 myń áıeldiń tolyq tizimin anyqtaý múmkin bolmaı otyr. Mýzeı qyzmetkerleriniń aıtýynsha, 8 myńdaı ǵana adamnyń aty-jóni anyqtalypty. Olardyń ishinde qazir kózi tiri eshkim joq. Eń sońǵy tutqyn Anna Endanova 2014 jyly Reseıde qaıtys bolǵan. Bálkim, aty-jónderi anyqtalmaǵan 10 myńdaı adamnyń ishinde áli tiri áıelder de bar shyǵar...
Resmı derekterge qaraǵanda, qazirgi kúni anyqtalǵan 8 myń áıeldiń 4 myńnan astamy orys ultynan bolǵan. Sonymen qatar evreı áıelderi de kóp bolypty. 87 qazaq áıeliniń ǵana aty-jóni anyqtalǵan.
1953 jyly Stalın ólgennen keıin «ALJIR»-di jabý týraly sheshim qabyldanady. Biraq lager 1955 jylǵa deıin jumys istep turǵan. Keıin barlyq qurylystary, baraktary men ákimshilik ǵımarattarynyń bári buzylyp, tarıh betinen mundaı tozaqtyń bolǵanyn óshirý úshin jermen-jeksen etiledi. Joǵaryda aıtqandaı, ol ýaqytta Jalańash kóliniń arǵy betinde Jańajol aýyly bolsa, bergi jaǵynda, ıaǵnı lager turǵan jerde eldi meken joq edi. Biraq munda áıelder ekken jemis aǵashtary, ásirese tańqýraı kóp bolatyn. Nátıjesinde, osy jerge adamdar kelip qonystanyp, jańa aýyl paıda bolady. Oǵan tańqýraı, ıaǵnı oryssha «malına» jemisiniń qurmetine Malınovka degen ataý bergen. 2007 jyly Aqmol ataýy berilgenge deıin ol Malınovka dep atalyp turǵany belgili.
Qansha jerden jasyryp-japsa da, «ALJIR» aqtańdaǵyn eshkim tarıh betinen óshire alǵan joq. 80-jyldary Malınovkany basqarǵan nemis ultynyń ókili Ivan Sharftyń bastamasymen Jalańash kóli jaǵasynan qus fabrıkasyn salý barysynda jer astynan adam súıekteri tabylǵan. Oǵan deıin aýyl turǵyndarynyń ózi bul jerde lager bolǵanyn bilmeıtin, bilse de aıtýǵa qorqatyn. Degenmen Ivan Sharftyń muryndyq bolýymen alǵash ret «ALJIR» týraly aqıqat ashyq aıtyla bastady. 1989 jyly ol kisi lagerde otyrǵan áıelderge hat joldap, kezdesýge shaqyrady. Ol kezde áıelderdiń kóbi tiri bolǵanymen, «Bizdi taǵy da aldap shaqyryp jatyr» nemese «urpaqtarymyzǵa kesiri tıedi» dep qorqyp, kezdesýge kelýden bas tartqan. Tek 15 shaqty áıel batyldyq tanytyp, osy aýylǵa kezdesýge kelip, lager týraly kózben kórgen oqıǵalaryn baıandap bergen.
2007 jyly Aqmol aýylynan «ALJIR» mýzeı-memorıal kesheni turǵyzyldy. Sol kezden beri mýzeı qyzmetkerleri lager tarıhyna qatysty málimetterdi tirnektep jınap keledi. Buryn aıtylmaǵan derekter, ashylmaǵan syrlar tabylyp jatyr. Biraq atqarylar is áli de ushan-teńiz. Bul endi basqa áńgime...
