Saıym bolystyń ólimi
Torǵaıdyń topjarǵany atanǵan aqyn Nurhan Ahmetbekovtiń «Amangeldi» dastanynda:
«Kónbegen zulymdyqtyń
sharasyna,
Janǵandar jaýyzdyqtyń
jalasyna.
Tutasyp tus-tus jaqtan
kelip jatty,
Batyrdyń asqar
taýdaı panasyna.
Obaǵan, Úı boıy men
Áıet, Tobyl,
Atbasar, Kókshetaý men
jáne Sibir.
Baıqońyr,
Altyqudyq, Qarsaqbaıdan,
Qosylyp kelip jatty
top-top shoǵyr.
Toǵyzaq, Aqqarǵa
men Maǵanaıdan,
Qazanbas, Aman,
Ara Qaraǵaıdan,
Bas bolyp Jantýardyń
er Eseti,
Eki lek qosyn keldi Qostanaıdan», degen joldar bar.
Arqalyqtaǵy Dalalyq ólke tarıhy mýzeıiniń qyzmetkeri, aqyn Batyrlan Saǵyntaevtyń aıtýynsha, Nurqan dastanynda atalǵan Jantýardyń Eseti – Amangeldi áskerine kelip qosylǵan Qarabalyq qosynynyń basshysy. Esettiń jazba esteligi Zııada Ijanovtyń «Alasapyran» kitabyna da engen. Ony da Batyrlannan aldyq. Estelikte Qarabalyqty bılep turǵan Saıym bolystyń ólimi týraly bylaısha baıandalady: «Bolyspen kelispeı júrgende qazaqtan soǵys qara jumysyna kisi alynsyn degen «25 ııýn» jarlyǵy shyǵa keldi. Saıym bolys jarlyqty oryndaýǵa kiristi. Qazaqta belgili metirke joq. Sondyqtan bolys aýylnaılardy alyp otyryp, 19-38 jas aralyǵyndaǵylardyń tizimin jasady. Baılardan at-ton, ne 100-200 som para alyp, balalardyń týra jasyn ne kemitip, ne ósirip, ne jeńildik alatyn jumysta dep kórsetip, jalǵan syltaýlarmen qaldyryp, olardyń ornyna jasy týra kelmese de kedeı balalaryn jibermek boldy. ...Sondyqtan aýyl jigitteri top-top bolyp jıylyp, bolystyń ózin óltirý sharasyn kózdedi. Saıym eldiń susynan shoshyndy. Basyn qorǵaý úshin óz aýylyndaǵy Qalmen Baıanov, Dosymhanov sııaqty jeti adamdy ýez ortalyǵy – Qostanaıǵa aıdatyp jiberdi. Solardy aıdatyp jibergen 10 shilde kúni bolys óz úıinen 20 shaqyrym jerdegi Sharbaqshy kólindegi qudasy Berden Tańsyqovtyń úıine qonady. Biz jetkenshe Tasbolatov bastaǵan 200 jigit Saıymdy óltirip, qoraǵa ilip qoıǵan eken. Qorlyqpen óltiripti».
Bolysty óltirgenderdiń ishinde aǵaıyndy Kamal, Muhametqalı Jıentaevtar da bolǵan. Muhametqalı Jıentaıulynyń kenje uly Sansyzbaı Jıentaev qazir Qostanaıdaǵy Ahmet Baıtursynuly atyndaǵy ýnıversıtette jumys isteıdi, ekonomıka ǵylymdarynyń doktory. Ǵalymnyń aıtýynsha, ábden ashýǵa minip alǵan jigitter aldymen Saıym bolysty at quıryǵyna baılap súıretken, arqan úzilip ketken soń baýyzdap óltiripti. Búlikshiler bolystyń qolyndaǵy tizimdi alyp, joıyp jiberip, úsh aýyl starshınasynyń keńsesin órteıdi. Osy qaqtyǵystan keıin bir aýylnaı habar-osharsyz joǵalyp ketedi.
«Patsha úkimeti Qarabalyq bolysyndaǵy kóterilisshilerge qarsy Troısk qalasynan – 50, Nıkolaev bekinisinen 10 adamnan qurylǵan jazalaýshy jasaq jiberedi. Muzdaı qarý qursanǵan jazalaýshy jasaq shyqty degendi estigen Kamal Jıentaev bolystyń tizimine ilingen 107 jigitti Qunanshapqanǵa jınap, tún jamylyp otyryp Torǵaıǵa qaraı qashady. Qunanshapqan keıin Qarabalyq aýdanyna qarasty Esenkól keńsharynyń ekinshi bólimshesi boldy. Qalyń aǵashtyń arasyna ornalasqan tabıǵaty ásem jer. Qashqan jigitterdiń arasynda júriske tózimdi jylqyny aına qatesiz tanıtyn, jer jaǵdaıyn jaqsy biletin myqty barymtashylar da bolǵan. Olar jasaqty eshbir shyǵynsyz aman-esen Amangeldiniń áskerine ákep qosady», deıdi professor.
1916 jyly Muhametqalı – jıyrmada, aǵasy Kamal otyz jasta. Ekeýi de qara jumysqa alynatyndardyń tiziminde bolǵan. Sansyzbaı Muhametqalıulynyń qolynda ákesiniń jazbasy saqtalyp qalǵan eken. Onda: «Amangeldi Imanov bizdi «Mine, soltústiktegiler de keldi, bul jaqsy jańalyq» dep jyly shyraımen qarsy aldy. «...Tamaqtandyryp, bir táýlik demaldyryńdar» dep buıryq berdi. Jańa kelgenderdi bastap kelgen Kamal Jıentaevty basqa bolystardan kelgen sardarlarmen birge kıiz úıge jınalysqa alyp ketti. Odan keıin bizdiń jasaq Jylanshyq ózeniniń jaǵasyna jiberilip, onda júıeli áskerı daıyndyq bastaldy. Qasymyzda Bestóbe bolysynan 5 jasaqqa bólinip 500-den astam atty ásker turdy. Bizdiń jasaqta 107 adam boldy. Aınala 15 shaqyrymǵa deıin qaraýyl jasaqtary ornalastyryldy, olar júıeli túrde aýysyp otyrdy. Amangeldi tártipke qatty bolatyn. Kóp uzamaı tártip ornap, jasaq bas sardardyń buıryǵyn buljytpaı oryndaıtyn uıymshyl, biraq nashar qarýlanǵan jasaqqa aınaldy. Amangeldi Imanov uzyn boıly, keń ıyqty adam edi. Onyń daýsy áli kúnge deıin sanamda jańǵyryp tur. Ol tym aqyryn, biraq óte senimdi, adamdy óz kúshine, istep jatqan isiniń durystyǵyna sendirip sóıleıtin. Muny bizdiń jasaq birden sezindi...», dep jazylǵan.
Aǵaıyndy Jıentaevtar 1916 jyldyń shildesinen bastap eki jyldan astam ýaqyt Amangeldi jasaǵynda bolǵan. Qarabalyq bolysynyń jasaq komandıri Kamal Jıentaev keıin Álibı Jangeldınniń senimdi serikteriniń birine aınalady. Bul týraly V.Makotchenko, A.Aıtmuhambetov, I.Ternovoı, N.Jumabaev sekildi qostanaılyq tarıhshy-ǵalymdardyń zertteý eńbekterinde jan-jaqty jazylǵan. K.Jıentaevtyń jasaǵy Qarabalyqqa 1918 jyly qarashada Torǵaı qalasy aqtardan azat etilgennen keıin ǵana qaıtyp oralyp, beıbit tirshilikke aralasa bastaıdy.
Keıkiniń myltyǵymen oınaǵan bala
Muhametqalı Jıentaıuly keıin Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa attanyp, Smolensk úshin bolǵan surapyl shaıqasta oń aıaǵynan aıyrylyp, elge oralady.
«Biz sol soǵystan keıin taraǵan urpaqpyz ǵoı. Men es bilgeli úıdiń tóbesinde bir eski myltyq jatty. Bala kezimizde sábet-nemis bolyp eki topqa bólinip alyp, soǵysyp oınaıtynbyz. Men álgi berdeńke myltyqty ustaımyn. Oǵy joq, biraq kádimgideı sart-surt etip atýǵa daıyn turǵandaı kórindi. Aýylǵa jaqyn jerde ushqyshtar bólimshesi bar edi. Sol mańaıdaǵy polıgonda bos gılzalar shashylyp jatatyn. Endi balalyq qoı, birde solardy jınap, myltyqqa oq jasap, atyp kórgenimiz bar. Berdeńke tars ete qalyp, kózimniń aldy kók tútin bolyp ketti. Ony estigen ákem, sol kúni keshke myltyqty alyp qoıdy», dep eske alady Sansyzbaı Muhametqalıuly.
Maıdanger áke erteńinde eki egeý aldyryp, kúni boıy otyryp álgi berdeńkeniń tutatqysh toqpaǵyn alyp tastaıdy. Aıtpaqshy, joǵaryda aıtylǵan Amankeldi áskerine qosylǵan 107 adamnyń birnesheýiniń ǵana myltyǵy bolypty. Sonyń bireýin Kamal Jıentaıuly ustaǵan eken.
«Qarýdyń tarıhyn ákemnen keıin baryp estidim. Amangeldi sarbazdary Torǵaıdy alǵannan keıin, ár jasaqta qazan kóterilip, as beriledi. Oqshaýlaý jerde tynyǵyp jatqan Qarabalyq jasaǵyna, qasynda qulan qypshaq Keıki bar, bas sardardyń ózi keledi. Bir emes, eki birdeı batyrdyń kelýi – qatardaǵy sarbazdar úshin uly mereke. Emen-jarqyn áńgime aıtylyp, eki batyr sarbazdardyń ónerin tamashalap biraz otyrady. Kóńildi sáttiń birinde Qarabalyq jasaǵynyń ishindegi pysyqtaý bireýi «Keıki, aǵa, bizdiń aramyzda siz týraly aıtylatyn ańyz kóp. Budan keıin sizben kezdese alamyz ba, bir Alla ǵana biledi. Aıypqa buıyrmańyz, osy múmkindikti paıdalanyp, qolqa salǵym kelip tur. Osyndaǵy sarbazdar mergendigińizdi óz kózimizben kórsek, arman ne?!» deıdi. Jas jigitti qoldaı ketken kópshilik te batyrdy qolqalaı bastaıdy. Keıki qarsysynda otyrǵan Kamal bapamnyń berdeńkesin ala salyp, anadaıda ushyp bara jatqan qusty kózdemeı-aq atyp túsirgen eken. Ákem keıde «bul beker berdeńke emes, bul Keıki batyr ustaǵan myltyq», dep otyrýshy edi marqum. Ol kezde Keıkiniń kim ekenin bilmeımiz. Quddy erteginiń batyryndaı elestetýshi edik», deıdi ǵalym-ustaz.
Saǵynbaı aǵa úıdiń kenjesi bolǵandyqtan, ákesi betinen qaǵyp kórmepti. Qandy qyrǵynnan áýpirimdep aman shyqqan maıdanger araǵa biraz ýaqyt salyp ózi alyp qoıǵan myltyqty balasyna qaıtaryp beredi.
«Ákem maıdanger bolǵan soń, jylda toǵyzynshy mamyrda bizdiń úıde mindetti túrde bir qoı soıylyp, qonaqasy beriletin. Bul kúni ákem marqum ne surasam da taýyp ákep beretin. Eń alǵashqy velosıpedimdi de osy kúni alyp berdi. Sondaı merekeniń birinde álgi atýǵa jaramaı qalǵan berdeńkeni taǵy surap aldym. Sodan qolymnan tastamaıtyn boldym. Aýyldyń shetinde qalyń shaǵyr ósetin, kúzde sol shaǵyrdyń ishine jasyrynyp oınap júrip, qalaı joǵaltyp alǵanymdy bilmeı qaldym. Búkil bala jabylyp ári izdep, beri izdep, aqyry taba almadyq. Keıde sol kezde balalyqpen joǵaltyp almaǵanymda, qazir jergilikti mýzeılerdiń birinde qundy jádiger bolyp turar ma edi dep ókinemin», deıdi professor.
Qostanaı oblysy
